جانە كورمەنىڭ باستى ەكسپوناتىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق «توكاماكقا» بۇگىندە الەمدەگى يادرولىق عىلىمي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ماتەريالتانۋ رەاكتورىنىڭ نەگىزى-تەرمويادرولىق رەاكتسيا, بۇل عىلىمي تىلدە-تەرمويادرولىق سينتەز, ياعني ميلليونداعان گرادۋس تەمپەراتۋرادا جۇزەگە اساتىن يادرولىق بىرىگۋ رەاكتسياسى دەپ اتالادى. عالىمدار بۇل رەاكتوردى جاساۋ ءۇشىن 2003 جىلدان باستاپ, 14 جىل بويى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى ەكەن. ياعني استاناعا كەلۋشى تۋريستەردىڭ باستى نازارى وسى «توكاماكتا» بولماق.
– بۇگىندە بۇكىل – الەم عالىمدارى جاڭا ەنەرگيانىڭ كوزىن ويلاپ تابۋعا بارلىق كۇش-جىگەرلەرىن جۇمساپ جاتىر, – دەدى ەرلان باتىربەكوۆ. – ويتكەنى, جەر بەتىندە كومىرتەكتى وتىن مەن ۋراننىڭ قورى شەكتەۋلى. سوندىقتان دا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناقتى ءبىر كوزى-تەرمويادرولىق سينتەز, بۇل دەگەنىمىز ەنەرگيانىڭ تاۋسىلماس قاينار كوزى. «توكاماكتى» ءتىپتى جەردەگى جاساندى ءبىر كۇن كوزى دەسەك تە ابدەن لايىق.
«توكاماكتىڭ» رەسەيلىك, جاپوندىق عالىمدارمەن دە بىرلەسە جاساپ وتىرعان بولىمدەرى بار. سوناۋ 2003 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ عالىمدار «قازاقستاندىق تەرمويادرولىق ماتەريالتانۋ رەاكتورى توكاماك قۇرۋ جانە ىسكە اسىرۋعا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ (توكاماك كتم)» اتتى قر باعدارلاماسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
2010 جىلدىڭ 5 قىركۇيە-
گىندە توكاماك كتم-نىڭ العاشقى قاناتقاقتى جوباسى ىسكە قوسىلدى. وندا قۋاتى 25كا بولىپ تابىلاتىن «العاشقى پلازما» الىندى. ال 2012 جىلى مامىر ايىندا تمد ەلدەرىنىڭ اتوم-تمد كوميسسياسى بولاشاق تەرمويادرولىق رەاكتورلاردىڭ ۆاكۋمدى كامەرا جانە ىشكى كامەرالىق بولىكتەرىن ىسكە قوسۋعا بولاتىندىعىن ناقتىلادى. الىس-جاقىن شەت ەلدەردەگى حالىقارالىق تەرمويادرولىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاندىق توكاماك كتم-عا قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسۋدە. بۇعان دالەل الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتارمەن بەكىتىلگەن مەموراندۋمدار اتاپ ايتقاندا: رەسەيدىڭ كۋرچاتوۆ ينستيتۋتى, INEA (يتاليا), «سIەمات (يسپانيا), JAEA (ياپونيا) جانە تاعى باسقا ەلدەر. الداعى ۋاقىتتا توكاماك كتم-دى قولدانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كواليتسياسىن قۇرۋ جونىندە دە ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. كواليتسيانىڭ العاشقىسى بولىپ جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كوش باسىن رەسەي فەدەراتسياسى باستاپ وتىر. سەبەبى, «توكاماك» ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قولعا الىنعان جوبا, بەيبىت اتومدى ناسيحاتتاۋ بارىسىندا ماڭىزى زور.
– 2016 جىلى ءبىز توكاماك كتم جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋدا ءبىرشاما جەتىستىككە قول جەتكىزدىك, – دەدى ەرلان عادىلەت ۇلى, –وعان بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات وسى جوبانىڭ ساتىمەن اياقتالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوبانىڭ اياقتالۋ مەرزىمى, ىسكە قوسىلۋى استاناداعى ەكسپو كورمەسىندە باستاۋ الىپ وتىرعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست
كۋرچاتوۆ
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
