29 مامىر، 2017

ورىنسىز قىلجاق، ويسىز كوز

146 رەت كورسەتىلدى

قۇداي اقىرىن بەرسىن، بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىدەن تىس ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن بولماي قالدى عوي.

«ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزعان» دەمەكشى، ونىڭ پايدالى جاعىنا قوسا، كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن زياندى، زالالدى تۇستارى دا جوق ەمەس. ەندەشە، تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سياقتى، قوعامىمىزعا مىقتاپ ەنىپ، تۇرمىستاعى كەيبىر قيىنشىلىقتاردى جەڭىلدەتىپ بەرگەنىنە ءماز بولا بەرمەي، كەيىنگى جاس ورەندەردى جەڭىل-جەلپىنىڭ سوڭىنان جەتەكتەپ ەرتىپ بارا جاتقان بۇل شىركىنىڭىزدىڭ تەرىس تۇستارىنا دا الاڭداماي تاعى بولمايدى. «جۇمىسى جوقتىق، تاماعى توقتىق ازدىرار ادام بالاسىن» دەمەكشى، سونىڭ ءبىرى – فەيسبۋكتەگى «تىكەلەي ەفير». «بۇلاردىڭ قولدارى بوس پا، ەرىگە مە، نە نارسە ءوزى؟» دەپ 4-5-ەۋىن ارنايى ساراپتاپ كورۋى­مىزدىڭ ناتيجەسىندە تۇسىنىكسىز جايتتارعا تاپ بولدىق. كوزدەرى باقىرايىپ، ءتىلىن جۇتىپ قويعانداي ءۇنسىز وتىرعان سابازداردىڭ سونداعى ماقساتىن بىلمەي دال بولاسىز. ودان: «نەگە سويلەمەيسىز؟ بىردەمە دەسەڭىزشى»، دەپ ۇزدىگىپ، ءۇزىلىپ سۇراپ جاتقان جۇرت. سويتسە دە، الگى سابازىڭنىڭ بەتى بۇلك ەتپەي، نانىن، نە ساعىزىن شايناپ وتىرا بەرەدى. 
جايدان-جاي ەرىككەننەن فەيسبۋك ارقىلى «تىكەلەي ەفيرگە» شىعۋ – ادەپ پەن­ سالتتان جۇردايلىقتىڭ بەلگىسى دەگەن­نەن باسقا ەشتەڭە ەمەس. بولماسا تولعان ايداي تومپيعان كەلىنشەكتىڭ ديۆاندا شال­قاسىنان جاتىپ الىپ اركىممەن ءبىر اڭ­گىمە-دۇكەن قۇرعانى ادەپتىلىككە جاتا ما؟ اسىرەسە، قازاقتىڭ جاپ-جاس كەلىنشەكتەرى سولاي ەتكەندە، «اپىر-اي، مىنا زامان نە بوپ بارادى؟» دەگەن قاۋىپتىڭ جۇرەكتى وت­تاي قارىپ وتەرى ءسوزسىز. «تىم سىمباتتى ەكەنسىز» دەپ قويادى وعان ءىشى پىسىپ وتىر­عان سىرتتاعى بىرەۋ. وسى ماقتاۋعا مىنا سابازىڭنىڭ تاناۋى دەلديىپ، الدەقانداي بولىپ جاتادى. «ادەمىسىز دەپ جاتىر مەنى،­ راحمەەە-ەەت» دەپ رياسىز ىرجيادى. ديا­لوگ­تىڭ سيقى وسى. ء «ىشىڭىز پىسىپ جاتىر ما، اتى-ءجونىڭىز كىم، تانىسالىق، تەلەفون ءنومى­رىڭىز قانداي؟» دەپ قالجىڭداسقان  جان­داردىڭ ولاردىڭ مۇنىسىنا سونشالىق قول­داۋ ءبىلدىرىپ جاتقانى شامالى-اق. «مىنا سىقپىتىمدى قازىر اتا-انام، جاقىن تۋىستارىم، تانىس­تارىم، ارىپتەستەرىم...  كورسە ۇيات-اۋ» دەگەن وي قاپەرىنە كىرىپ-شىقپاعان مۇڭسىز جاناردىڭ «ارباۋىنا» الدانباعاندار: «سەن سياقتىلاردى اۋىلعا اپارىپ سيىر ساۋعىزىپ قويار ما ەدى»، «باسىڭداعى جاستىعىڭنىڭ تىسى سوگىلىپ كەتىپتى، بوسقا جاتقانشا سونى نەگە تىگىپ المايسىڭ»، «كەت ەفيردەن» ء«وزىڭدى جارنامالاعان ءتۇرىڭ بە؟»، «ەرىككەن ايەل ەكەنسىڭ»... دەپ نەشە ءتۇرلى اۋىر سوزدەردى قارشا بوراتىپ جازىپ-اق جاتادى. قازىر ەندى وسى سوزدەردەن كەيىن ميى جوق ادام بولماسا تۇسىنەر، جۇرەگىنە جەتەر دەپ اجەپتاۋىر ناتيجە كۇتەتىنىڭ راس ەندى. بىراق اتا-بابامىزدىڭ سالت-داستۇرىنە جات ورەسكەلدىككە رەنىش ءبىلدىرىپ، «قازاقتىڭ قىزدارىنا مۇنداي ءجونسىز قىلىقتار جاراسپايدى، ادەپتى بولىڭدار، ارسىز بولماڭدار» دەپ جان-جاقتان جۇرت قانشا جابىلا جازعانمەن ودان قورىتىندى شىعارىپ جاتقان ولار جوق. 
«تىكەلەي ەفير» ارقىلى ماڭىزدى ماسەلەلەر قوزعالىپ، جاستارعا لايىق ادەپتى اڭگىمە اسەرلى رۋحتا جىبەكتەي ەسىلىپ تۇرسا، كورە الماعانداي وعان نەمىز بار شۇيلىگىپ.  نەگىزى  ول كەلەشەكتە اشىق پىكىرلەسۋ الاڭىنا اينالسا، ءبىر عانيبەت بولار ەدى-اۋ. بىراق قايداعى؟ سوندىقتان مۇنىڭ ءبارى قازىرگى ء«اي، دەيتىن اجە، قوي، دەيتىن قوجا جوقتىقتىڭ» سالدارىنان ورىن الىپ جاتقان جايلار ەكەنى تۇسىنىكتى. قازاقى سالتقا ءۇيىرىپ، ادامنىڭ كەلبەتىنە يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ىزگىلىك نۇرىن سەبەلەپ تۇراتىن، شالكەس مىنەزدى جاننىڭ ءوزىن شالعايعا شاشاۋ شىعارتپاس قازاعىمنىڭ قاسيەتتى ەجەلگى داستۇرلەرى-اي دەسەيشى. ينتەرنەتتىڭ يكەمگە كونبەيتىنى، وعان بۇعاۋ سالۋ قيىن. الاقانمەن ايدى كولەگەيلەپ تۇرا المايتىنىڭىز سياقتى قازىر تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردىڭ بارىنە رۋحاني تەرەزەمىزدى ەلەكسىز اشىپ تاستادىق. «ونىڭ پايدالىسى قايسى، قازاقى قالىپپەن قيىسپايتىن تۇسى نەدە؟»  دەگەن سىني سۇزگى جوقتىڭ قاسى. ول كىمنىڭ قولىندا؟ بالانىڭ با، دانانىڭ با، مۇنى تەكسەرىپ، باعىپ-قاعىپ وتىرعان ەشكىم جوق. «قازاننان قاقپاق كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدىنىڭ» كەرى مە دەگەن ويدىڭ وسى تۇستا قىلاڭ بەرىپ قالۋى تاعى زاڭدى.  
 جەلىدەگى حالىققا ءبارىبىر. ولار مۇندايلاردى جۇرەكتىڭ ەلەگىنەن وتكىزىپ قابىلداپ وتىرعان جوق. جالپى، قازىر ءوزى الەۋمەتتىك جەلىدە رۋحاني سۇزگى دەگەن بار ما دەسەڭىزشى اۋەلى. وعان دالەل – «تىكەلەي ەفيردەگى» قىلجاق اڭگىمەلەر مەن ويسىز كوزدەر. باقساق، «تىكەلەي ەفيرگە» ادامدار وزدەرىن جارنامالاۋ ءۇشىن شىعاتىن سياقتى. بىراق جارنامالاۋدىڭ ءجونى وسىلاي بولادى ەكەن دەپ، اينانىڭ الدىندا تۇرعانداي شاشىڭدى تاراپ، كوزدەرىڭدى جىپىلىقتاتىپ وتىرعانىڭ وزىڭنەن باسقا كىمگە كەرەك؟ بۇل نەگىزى ونەرىڭمەن بولىسۋگە، ويىڭدى ورتاعا سالىپ، كوپشىلىكپەن پىكىر الماسۋعا ارنالعان تەتىك ەمەس پە؟ سىلاڭداپ، سىلانىپ ءتۇر-الپەتىڭدى جۇرتقا جاريا ەتەتىن الاڭ ەمەس... 
قورىتا كەلگەندە، قازىرگى ءبىز كۋا بولىپ جۇرگەن «تىكەلەي ەفير» كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالادى. اتام قازاق: ء«سوز سۇيەكتەن وتەدى»، «وتىز تىستەن شىققان ءسوز – وتىز رۋلى ەلگە تارايدى» دەپ ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قاۋىزىنا ۇلكەن ماعىنا سىيعىزعان حالىق ەمەس پە ەدى. ال ەندى مىناداي بەينەباياندار، وزدەرىن جاتپاي-تۇرماي جارنامالاپ جاتقان جانداردىڭ تىرلىگى سول قازاقى قاسيەتتەن بىرتە-بىرتە كوز جازىپ بارا جاتقانىمىزدىڭ ايقىن مىسالى ىسپەتتى اسەر قالدىرادى. جەلىدەگى جەلپۋ ءسوز جەتى قىردان اسىپ، بەيادەپ بەينەباياندار اكە-شەشەسى ەرتەلى-كەش  جۇمىستان قولى بوسامايتىن قازاق بالالارىنىڭ ساناسىن ۋلاپ، ۇلكەن قاۋىپ تۋدىرىپ جاتقاندىقتان، قايتا-قايتا ورالىپ تۇراتىن نەگىزگى اڭگىمەمىز وسى بولىپ قالا بەرمەك. 

قاراشاش توقسانباي، 
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار