“باياناۋىلدىڭ اتاعى ۇلىلار تۋعان اۋىلدارىمەن دە ارداقتى...”

– دەيدى اۋدان  اكىمى قوراباي شاكىروۆ – بيىلعى قىس ساقىلداعان ايازىمەن ەستە قالدى. باياناۋىلدىڭ تاۋ باۋ­رايىندا وتىرعان شالعايداعى اۋىلدارىنىڭ جاي-كۇيى قالاي؟ – ءبىزدىڭ ەلدىڭ تابيعاتى قىسى-جازى كوركى كىسى اۋزىنان تۇسپەيتىن سۇلۋلىق ورتاسىندا تۇر عوي. ادۋىندى قىستىڭ بۇلاي مىنەز كورسەتكەنىن ءبىر عانا وسى جىلى كورىپ تۇرعانىمىز جوق. ءوزىڭىز ايتقانداي, تاۋ باۋرايىندا وتىرعان اۋىلدارىمىز باياناۋىلدىڭ جاراتى­لىستان ءوز بولمىسىنا ساي ءتول تابيعاتى­نا, قاتاڭ قىسىنا, جايدارى جازىنا ابدەن ۇيرەنگەن. اق قارلى شىڭدار, بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسەتىن كوگىلدىر كولدەرى, تاستارىنىڭ ءوزىن تەسىپ ءوسىپ شىعاتىن ارشا اعاشتارى, ءار جارتاستا بۇققان قالىڭ شەجىرەلى سىرلار, قىستا بۇيىعا قار جامىلعان اۋىلدارىمىز – ءبارى دە وسى ەلدىڭ ادامدارىنىڭ وتكەنىنەن بەرى بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان قۇتى مەن يگىلىگى, كيەسىنە اينالعان. تاۋ بالاسىن قىرانى كوكتە قالىقتاعان تاۋ ساقتايدى دەيدى. اۋىلدارىمىز امان-ەسەن. اتا-بابادان كەلە جاتقان داستۇرىنە ساي ءتورت ت ۇلىك مالىن باعىپ, تۋعان اۋىلدارىنان اتتاپ الىسقا قاشپاي ەلدىڭ ءبىر بۇرىشىن ساقتاپ, بالا-شاعاسىن ءوسىرىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىر. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىنان تۋىنداعان تاپسىرما­لارىنا ساي ورتاق قىزمەت اتقارىپ كەلەمىز. اۋدانىمىزدىڭ جالپى جەر كولەمى 1850,7 مىڭ گا, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر 1697,5 مىڭ گا, ونىڭ 50,8 مىڭ گەكتارى ەگىستىك, 151,2 مىڭ گا, تىڭايعان جەر, 9,9 مىڭ گەكتارى شابىندىق, 1486 مىڭ گەكتارى جايىلىم جەرلەر. اۋدان اۋماعىندا كولەمى 50,5 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك ورنالاسقان. ءبىزدىڭ باياناۋىل اۋدانىندا 28 مىڭداي حالىق, ءوز ۇلتىمىزدىڭ نيەتى مەن پەيىلىنە ساي تىرلىگى بار قايماعى بۇزىلماعان قازاقى اۋدان بولىپ سانالامىز. ەل باسقارعان اكىم ءوز اۋدانىنداعى ءار اۋىلدىڭ جاعدايىن الاقانداعىداي بىلەدى دەپ ويلايمىن. اۋىلدىقتارمەن جىل سايىن وتەتىن ەسەپتى كەزدەسۋلەردىڭ ەكى جاقتى پايداسىن دا كورىپ ءجۇرمىز. العاشقى كەزدەسۋلەردە تۇرعىندار تاراپىنان شەشىمى كۇتكەن كوپتەگەن سۇراقتار الدىمىزدان شىعاتىن ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وتكەن جىلى حالىققا بەرگەن ۋادەلەردى ورىنداپ, بىرقاتار شارۋالار جۇيەسىن اتقاردىق. مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالار اشىلدى, تورايعىر, ەگىندى­بۇلاق, اقمەكتەپ اۋىلدارىنداعى تەلە­فون بايلانىسى ىسكە قوسىلدى, نان باعا­سى تومەندەدى. مەكتەپ جانىنان شا­عىن ورتالىقتار اشىلدى. اۋدان ورتالى­عىندا شاعىن ءسۇت زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. جىل­دان جىلعا كوپتەگەن كۇردەلى ءما­سەلەلەردى شەشۋگە حالىقتىڭ ءوزى جۇمى­لا كومەكتە­سۋدە. بۇگىنگى كۇنى شەشىمىن كۇت­كەن, جىل سايىن ايتىلىپ قالا بەرەتىن شارۋالار دا از ەمەس. وكىنىشكە وراي, ءبىز­دىڭ اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولىنان كەلمەي تۇر. – ول سوندا قانداي ماسەلەلەر؟ اۋىلدىقتار ءۇشىن اسا قاجەتتى اۋىز سۋ مەن جول جاعدايى قانداي كۇيدە؟ – ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيتىنى, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, باياناۋىلدىڭ تاۋ باۋرايىندا اۋدان ورتالىعىنان شالعايدا وتىرعان شاعىن ەلدى مە­كەندەرگە, ياعني, قازىرگى شارۋا قوجا­لىقتارى ورنالاسقان, بۇرىنعى قىستاق­تارعا ەلەكتر جارىعىن جەتكىزۋ ماسەلەسى. بىلايشا ايتقاندا, ىرگەمىزدە عانا ەكىباستۇزدىڭ الىپ ەلەكتر ستانسا­لارى تۇر. ال, ءبىزدىڭ الىستاعى اۋىلدار جارىققا زار بولىپ, اسپانداعى ايعا قول سوزۋمەن وتىرعانداي. ايتسا ايتقانداي, جالپى اۋداندا سوڭعى بەس جىل ىشىندە “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدار ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلا­تىن اۋىز سۋ جەتكىزۋ, جول جوندەۋ ماسە­لەلەرى قولعا الىنىپ, بۇل جۇمىستار جوسپارلى تۇردە كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزى­لە باستادى. بۇگىنگى كۇندەرى اۋدان بويىنشا شالعايداعى اۋىلدارعا سۋمەن جابدىقتايتىن كبم بلوك مودۋلدەرى ورناتىلدى, ال ەندى, جۋانتوبە, قارا­تومار, ۇزىنبۇلاق, اقسان, كۇركەلى اۋىلدارىندا سۋ كەلىپ تۇراتىن ارنايى جابدىقتاۋ سۋ قۇبىرلارى ىسكە قوسىلدى. الداعى جىلى مايقايىڭ كەنتىندە دە سمەتالىق قۇنى 559 ميلليون 769,0 مىڭ تەڭگە بولاتىن سۋ قۇبىرىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزەمىز. سونىمەن قاتار, الداعى جىلى “جول كارتاسى” باعدار­لاماسىنا وراي مايقايىڭ-ەكىباستۇز قالاسى ارالىعىنداعى سۋ قۇبىرى جۇيەلەرىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات بولىنبەكشى. ارينە, اۋىلدىقتاردىڭ كوڭىلدەرىن قىنجىلتار جول ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇزىندىعى 356 شاقىرىمدى قۇراسا, شارۋاشىلىق ارالىعىنداعى جولدار 98,7 كم. جولداردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. ال, باياناۋىل-ۋگولنوە, قاراجار-يۋجنوە, الەكسەەۆكا-جاڭاجول, ءجاڭاتى­لەك-جاڭا جايما جولدارى كۇردەلى جوندەۋدى, باسقا جولدار ورتاشا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وتكەن جىلى اۋداندىق بيۋدجەتتەن 14169 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ جاڭاتىلەك, قىزىلتاۋ, قۇندىكول, شوپتىكول اۋىلدارىنىڭ جولدارى جوندەلگەندەي بولىپ ەدى, بيىلعى كەزدەسۋدە اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان جول جوندەۋدەن اتقارىلعان جۇمىستار ساپاسىنا سىن ايتىلدى. الداعى ۋاقىتتا جول جوندەۋدە دۇرىس باقىلاۋ مەن تەك­سەرىس جاساپ بارىپ, ساپاسىنا قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن بولامىز. بۇل ماقسات ءۇشىن “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 24 ميلليون 200,0 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى قارجىعا اۋدان ورتالىعى باياناۋىل اۋىلىنىڭ ىشكى جولدارىن جانە جاسىباي دەمالىس ورنىنا باراتىن كىرەبەرىس جولداردى جوندەۋ قاراستى­رىلسا, اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ 15750,0 مىڭ تەڭگەسىنە اۋداندىق ماڭىزداعى 1,7 شاقىرىم جولداردى جوندەۋ دە جوسپارلانعان. مىسالى, شومان, سارت, قويتاس, اقشي سياقتى اۋىلدارعا دەيىن باراتىن جولدار جوندەلەدى. بۇرىنعىداي ەمەس, قازىر اۋىلدارىمىزدا تەلەفون بايلانىسى جاقساردى. وتكەن جىلى تەڭدىك اۋىلىندا 100 نومىرلىك اۆتومات­تاندىرىلعان سپۋتنيكتىك قوندىرعى ورناتىلدى. سونىمەن قاتار, مايقايىڭ كەنتى, ۇشق ۇلىن, شوپتىكول, تسەس, سۇلۋجون, بىرلىك, اقمەكتەپ, تورايعىر, قىزىلشىلىك, الەكساندروۆكا, اقسان, قاراجار, شومان, لەكەر اۋىلدارىندا راديوجەلىلىگى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن 900 نومىرلىك تەلەفون بايلانىسى ورناتىلدى. بيىل “باياناۋىل-جۋانتوبە” باعىتى بويىنشا 10 ميلليون تەڭگەگە راديوجەلىلىك بايلانىس جۇيەسىن ورناتۋ ءارى قاراي جالعاستىرىلادى. – سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىزدە كومىر وندىرەتىن “مايكوبەن-ۆەست”, “گامما”, “مايقايىڭ التىن” سياقتى كومپانيالار بار. ولاردىڭ الگى ءسىز ايتقان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قارجىلاي ءبىر كومەكتەرى بولماي ما؟ – نەگە بولماسىن؟ بۇل ءوندىرىس ورىندارىندا ءبىزدىڭ اۋىلداردىڭ, مايقايىڭ كەنتىنىڭ تۇرعىندارى ەڭبەك ەتەدى. داعدارىس ۋاقىتىندا جۇمىسشى­لارىن قىسقارتقان جوق. ءبارى دە ءوز ورىندارىندا ەڭبەك ەتۋدە. باسقا دا الەۋمەتتىك باعىتتاعى شارۋالارعا دەمەۋشىلىك جاسايدى. تاۋ باۋرايىندا وتىرعان شاعىن اۋىلدارعا جارىق تارتىپ بەرۋ جۇيەلى, ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسۋى كەرەك سەكىلدى. ارينە, ۇلكەن قاراجاتتى دا كەرەك ەتەدى. بىراق, سول قاراجاتتى مىڭعىرتىپ مال باعىپ وتىرعان شارۋا قوجالىقتارى ەلگە پايداسىن تيگىزەردەي ءوز ونىمدەرىنىڭ ارقاسىندا جاقسىلىققا-جاقسىلىق دەپ قايتارىپ بەرەرى دە ءسوزسىز. ەسەسىنە, مال باسى, ەت كوبەيەدى. شالعايداعى اۋىلدان ەل كوشىپ كەتىپ قالمايدى. جارىق بار جەردە ءومىر بار. – بولاشاعى جوق اۋىلدار دەپ ءبىر جىلدارى باياناۋىلدىڭ شاعىن اۋىلدارى قىسقارتۋعا دا ءىلىنىپ كەتىپ ەدى عوي؟.. – ءيا, ونداي جاعداي ورىن الدى. 2004 جىلدىڭ باسىندا اۋدان بويىنشا 96 اۋىل بولدى. وكىنىشكە وراي, 2004 جىلى 17 ەلدى مەكەن, 2005 جىلى 42 ەلدى مەكەن مەملەكەتتىك تىزبەدەن شىعارىلدى. 2006 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى اۋدان بويىنشا 37 ەلدى مەكەن ەسەپتە تۇرسا, 2007 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىنان باستاپ وبلىستىق ءماسليحات پەن وبلىس اكىمدى­گىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس اۋداننىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنا 3 ەلدى مەكەن قايتا ەنگىزىلىپ, قازىر اۋدان بويىنشا 40 ەلدى مەكەن ەسەپتە تۇر. – اۋىلداردىڭ ارقاسىندا بايان­اۋىلدىڭ تاۋ ەتەگى مالعا بايىعان ۇستىنە باي تۇسەدى دەيسىز عوي. اۋداننىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسى سوڭعى جىلدارى قانداي ناتيجەلەر كورسەتتى؟ – جالپى, وتكەن جىلعىمەن سالىس­تىرعاندا اۋدانىمىزدا ءىرى قارا مال باسى 8 پايىزعا, قوي مەن ەشكى 10 پايىزعا, جىلقى 7 پايىزعا, قۇس 9 پايىزعا ءوستى. باياناۋىلدا 166 مىڭ قوي-ەشكى, 17 مىڭ جىلقى, 72 مىڭ ءىرى قارا مال بار. بىلتىر 23 مىڭ توننا ەت ساتىلدى. جەرى شۇراي­لى, قۇنارلى ولكەدە جايىلعان مالدىڭ ءدامدى ەتىمەن تەك ءوزىمىزدى عانا ەمەس, ءون­دىرىستى ەكىباستۇز قالاسىن دا قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى جشس جانە اسىل تۇقىمدى قازاقتىڭ اق باس سيىرىن “متس جايما” سەرىكتەستىگى وسىرەدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرى “متس جايما” سەرىكتەستىگى اۋىل شارۋا­لارىنا 22 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ 1 ميلليون 600,0 مىڭ تەڭگە قارجىلىق كومەك الدى. ءىرى قارا مالدى بورداقىلاپ, ەت ونىمدەرىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى باعدارلاماعا “جايما” سەرىكتەستىگى, “كايىربەك”, “ما­جيت”, “ورازبەك”, “تابىس” اتتى شارۋا قوجا­لىقتارى قاتىسىپ, 59 توننا ەت ءوندىرىپ, 5 ميلليون تەڭگە قارجى الدى. باتىربەك اللابەرگەنوۆ باسقاراتىن “جايما” سەرىكتەستىگى قاراتومار اۋىلدىق اۋماعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ جان­دانۋىنا جاقسى ۇلەس قوسۋدا. اۋىل تۇرعىن­دارى, جاستار سەرىكتەستىكتە ەڭبەك ەتەدى. ايىنا 20-25 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. شارۋاشىلىقتىڭ 34 مىڭ گەكتار­داي جەرى بار. الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزباقشى. ەت دايىنداۋ جانە ەت ونىمدەرىن قايتا وڭدەپ-وتكىزۋ بويىن­شا مايقايىڭ كەنتىندەگى “كەڭدالا” اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆى “اگرونەسيەلىك كورپوراتسيا” اق-تان “بايا­ناۋىل” اۋىلدىق نەسيەلىك سەرىكتەس­تىگى ارقىلى 30 ملن. تەڭگە نەسيە الىپ, قاساپحانا سالىپ, پايدالانۋعا بەردى. وبلىس اكىمىنىڭ ءىرى قالالاردا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ دۇكەنىن اشۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس “كەڭدالا” اتك-ءنىڭ ەكىباستۇز قالاسىنداعى “لاكومكا” دۇكەنىنىڭ ىشىنەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەرىنىڭ ءبولىمى اشىلىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. وسى قالادا شارۋا­شىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءار سەنبى سايىن جارمەڭكە وتكىزىلىپ كەلەدى. وتكەن جىلى جەكە كاسىپكەر يۋ. بۋتاكوۆ ءوز قارجىسىنا ءسۇت وندەيتىن شا­عىن تسەح قوندىرعىسىن ورناتىپ, شاعىن ءسۇت زاۋىتىن ىسكە قوستى. بۇل زاۋىت اۋدان­دا ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ مەن دايىنداپ-وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مەن تۇرعىنداردىڭ ارتىق ونىمدەرىن ءتيىمدى باعاعا تۇراقتى وتكىزۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. الداعى جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 2,2 پايىزعا ءوسىپ, ياعني 4171,2 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, ۇستىمىزدەگى جىلى باياناۋىل, قاراتومار جانە لەكەر اۋىلدارىندا قاساپحانا سالۋ جوسپار­لانسا, “ورازبەك” جانە “قايىربەك” شارۋا قوجالىقتارىنا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىق مارتەبەسىن بەرۋ قاراستىرىلۋدا. اۋدان بويىنشا ءداندى داقىلدار القاپتارىنىڭ جالپى كولەمى – 3540 گا, ونىڭ ىشىندە بيداي – 2460 گا, ارپا – 930 گا, س ۇلى – 150 گا. سو­نى­مەن قاتار كۇنباعىس – 40 گا, كار­توپ – 200 گا, كوكونىس 40 گا جەرگە ەگىلدى اۋدان بويىنشا اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن 458 شارۋا قوجالىعى مەن 2 سەرىكتەستىك اينالىسادى. وتكەن جىلى ەگىن شارۋا­شىلىعىندا 465,2 ملن. تەڭگەنىڭ, قايتا وڭدەۋ ورىن­دارىندا 42,2 ملن.تەڭگەنىڭ, مال شارۋا­شىلىعىندا 3574,0 ملن. تەڭ­گەنىڭ, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا 4 081,0 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. – ال شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى قانداي؟ –جامان ەمەس. اۋدانىمىزدا 426 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرى جۇمىس جاسايدى. نان-توقاش ونىمدەرىن, تاتتىلەر پىسىرەتىن گۇلنار توقباەۆا باسقاراتىن ءبىر عانا “تابىس” جشس-دە 200-دەن استام ادام ەڭبەك ەتەدى. سەرىكتەستىكتىڭ قاراماعىندا 8 دۇكەن, 4 تاماقتانۋ ورىندارى بار. كاسىپكەر دەمەۋشىلىك كومەك تە جاسايدى. اۋداندا 1 شاعىن ديىرمەن, 1 شۇجىق تسەحى جانە 4 ناۋبايحانا, 6 قايتا وڭدەۋ ورىندارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ەكىباستۇز قالاسىندا شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى­نىڭ قاتىسۋىمەن ءار سەنبى سايىن جارمەڭكە وتكىزىلىپ كەلدى. جارمەڭكەدە 16,8 توننا سيىر ەتى, 4,5 قوي ەتى, 1,9 توننا جىلقى ەتى, 6,5 توننا ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرى, 1290 دانا جۇمىرتقا, 760 ليتر قىمىز ساتىلدى. قوعامدىق جۇمىستارعا 237 ادام تارتىلىپ, الەۋمەتتىك جۇمىسپەن 232 ادام قامتىلدى. ال, ۋاقىتشا ماۋسىمدىق جۇمىستارعا 400 ادام تارتىلدى, “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا ىستەلگەن جۇمىستارعا 370 ادام قاتىستى جانە “جاستار تاجىريبەسى” باعدارلاماسى بويىنشا 65 جاس مامان جاڭا جۇمىسقا جولداما الدى. – مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا “جول كارتاسى” باعدار­لاماسى ارقىلى نە ىستەلىندى؟ – وتكەن جىلى اۋىل كىتاپحانالارىن كومپيۋتەرلەندىرۋ ماقساتىندا ماي­قايىڭ كەنتى, بىرلىك, قىزىلتاۋ, تەڭدىك, كوڭدوڭ­باق اۋىلدارىنىڭ كىتاپحانالارى “رابيس” باعدارلاماسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى ارقىلى الداعى ۋاقىتتا شوپتىكول اۋىلدىق كلۋبى­نا, سۇلتانماحمۇت تو­رايعىروۆ اتىن­داعى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە كۇر­دەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوس­پارلاندى. ال, مۋزىكالىق اپپارا­تۋرالار ساتىپ الۋ ءۇشىن 1 ميلليون 250 مىڭ تەڭگە قۇندىكول, قاراتومار, جاڭا­جول, قاراجار, ۇشق ۇلىن اۋىلدىق كلۋبتارىنا ءبولىندى. جاڭادان ىسكە قوسىلعان كۇركەلى, ەگىندىبۇلاق, تەڭدىك اۋىلىنداعى كلۋب­تاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراق­تاندىرۋ ءۇشىن 2 ميلليون 800,0 مىڭ تەڭگە قاراجات ءبولىندى. اۋىلدارداعى كىتاپحانا­لاردىڭ كىتاپ قورىن كوبەيتۋ ءۇشىن 1,5 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. 2009 جىلى “جول كارتاسى” بويىنشا اۋدان­نىڭ 8 دەنساۋلىق مەكەمەسىن كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 13231 مىڭ تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6229 مىڭ تەڭگە, بارلىعى 19460 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, ەسەپتىك كەزەڭدە تولىق يگەرىلدى. جالپى, اۋدان تۇرعىندارىنا 34 دارىگەر, 160 ورتا بۋىن مەديتسينالىق ماماندار قىزمەت كورسەتەدى. كادرلارمەن قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ كورسەتكىشى 10 مىڭ ادامعا سايكەسىنشە 12 جانە 83,2 كەلگەنىمەن جانە بيىل 4 جوعارى ءبىلىمدى مەديتسينا ما­مان­دارى جۇمىس­قا تار­تىل­عانىمەن اۋدان بويىن­شا جالپى ءتا­جىريبەلىك ءدا­رىگەرلەر, اكۋ­شەر-گينەكو­لوگ, رەنت­گەنولوگ, ۋدز مامانى سياقتى كادرلار جەتىسپەيدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا بايان­اۋىل اۋ­داندىق ورتا­­لىق اۋرۋحا­ناسىنا 15 ميل­ليون تەڭگە كولەمىندە كۇر­­­دەلى ءجون­دەۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىل­مەكشى. اۋدان ورتا­لىعىنا ەم­حا­نا جانە ءبىر­لىك, توراي­عىر اۋىل­دا­رى­نا ءدارى­گەرلىك ام­بۋلاتوريا سالۋ جوسپارلان­دى. ەلباسىنىڭ بيىلعى تۇسكەن جاڭا جولداۋىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاستىرۋ جايلى ايتىلعان تاپسىر­مالارىن ورىنداۋعا اۋداندا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. اۋدان ورتا­لىعىندا دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى جانە مايقايىڭ كەنتىندە شايبالى حوككەي ويىنىنا ارنالعان كەشەن پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە, اۋداننىڭ بالالار مەن ءجاسوسپى­رىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ 11 فيليالىندا جۇمىس جاسايتىن 23 سپورت سەكتسياسى بار. بۇگىنگى كۇنى اۋداندا بۇقارالىق سپورتپەن اينالىسۋشىلار سانى ءوسىپ كەلەدى. – ءسىز وسى جەردىڭ, جالپى قازاقتىڭ وتكەن تاريحىن, شەجىرەسىن جاقسى بىلەسىز. ادەبيەتكە, ونەرگە جاقىن ادامسىز. ءار اۋىلىندا ۇلىلار دۇنيەگە كەلگەن اتاقتى باياناۋىل اۋدانىن 18 جىلداي ۋاقىت باسقارىپ كەلەسىز... – قازاقتا ءبىر ءسوز بار عوي “يت تويعان جەرىنە, ەر تۋعان جەرىنە” دەگەن. بايان­اۋىل – ۇلىلار, عۇلامالار, داڭقتى ءماش­ھۇر اتامىز, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى دۇنيەگە كەلگەن قاسيەتتى جەر. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, قوشكە كەمەڭ­گەروۆ, الكەي مارعۇلان, جۇمات شانين, سۇلتانماح­مۇت, ەرمۇحان بەكماحانوۆ, قانىش ءسات­باەۆ, شاكەن ايمانوۆ, كاۋكەن كەنجە­تاەۆتار جانە باسقا دا دارىندار تۋعان باياناۋىلىما مەن ارقاشان باسىمدى يەمىن. تۋعان ەل, تۋعان جەر ارقاشان ادامعا ىستىق. ۇلىلار جۇرگەن, ۇلىلار تۋعان ەلدىڭ بۇگىن­گى تىنىس-تىرشىلىگىن باسقارىپ, ەگە­مەن ەلدىڭ ءبىر ۇلى بولىپ جۇرگەنىمدى ماق­تانىش ەتەمىن. باياناۋىل­دىڭ اتاعى ۇلىلار تۋعان اۋىلدارىمەن دە ارداقتى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اۋى­لى, جۇمات شانين اۋىلى, سۇلتان­ماحمۇتتىڭ اۋىلى دەپ ءار اۋىلىمىز سول ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ات­تارى­مەن اتالادى. ەل-جۇرتى سولاي قادىر­لەيدى. بۇل جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. مەن باياننىڭ ءار بالاسىن ۇلىلاردىڭ ءىزباسار­لارى, باياناۋىلدىڭ قاسيەتتى ءاربىر جار­قىراعان تاسىنداي ولار دا ەل مەن جەردىڭ ەرتەڭگى تىرەگى, تىنىسى دەپ بىلەمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانى. الاكول دەپ الاڭداعان ازامات “بىلەسىڭ, بىلگەن سوڭ اي­تاسىڭ” دەمەكشى, بۇگىندە اۋزىن ايعا بىلەپ جۇرگەن كاسىپكەرلەردىڭ جەرگە بىردەن سول ايدان تۇسە قالماعانىن ءبىز دە ەپتەپ بىلەمىز. سونىڭ ءبىرى بۇگىندە ەلىمىزدە ءتۋريزمدى قايتسە دامىتۋعا بولادى, دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى  يساعالي ومارالينوۆ. وسى يساعالي ەلىمىز ەگە­مەندىككە قول جەتكىزىپ, نا­رىققا بەت العاندا بايلانىس سالاسىندا جۇرەتىن. وبلىس­تىق بايلانىس باسقارما­سىنىڭ الاكولدە شاعىن عانا دەمالىس ءۇيى بولاتىن. جاز شىعىسىمەن سول شاعىن دەمالىس ءۇيىنىڭ ءبىتىپ بولماس شارۋاسى مۇنىڭ موينىندا ەدى. ال بۇل كەزدە الاكولدىڭ باسىنان باعى تايا باستاعان-دى. ويتكەنى, اتالعان كولدىڭ سۋى قانشا شيپالى دەگەن­مەن, مۇنداعى تۇرمىس ءتۇيت­كىل­دەرىنە بايلانىستى قولاي­سىزدىقتار, ونىڭ سىرتىندا جولدىڭ قاشىقتىعى وسى جەردە دەمالعىسى كەلگەن­دەردىڭ قولىن بايلاي تۇسكەن. ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز سوعان قاراماستان جوعارىدا اتالعان دەمالىس ءۇيىن جەكە­شەلەندىرىپ العان. سوندا ونىڭ شاتىرى دا جوق ەدى. “كوز قورقاق, قول باتىر” دەپ ىسكە كىرىسىپ كەتكەننەن كەيىن بىرتىندەپ جاراتقاننىڭ سىيىنداي الاكولدىڭ جانا­شى­رىنا قالاي اينالىپ كەت­كەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالعان. راسى كەرەك, بۇل كولدىڭ حالىق اراسىندا “يت ىشپەستىڭ سۋى” دەگەن لاقاپ اتى دا بار. سولاي بولا تۇرعانمەن, ونىڭ ەمدىك قاسيەتىن حالىق ەرتە زاماننان بىلگەن. سونىڭ ايعاعىنداي, جوڭعارلارمەن بولعان سۇراپىل شايقاستار­دان سوڭ جارالى ساربازدا-رىمىز بەن ساردارلارىمىز الاكولگە كەلىپ ەمدەلگەن. بەرگى زاماندا كولدىڭ ەرەكشە قاسيەتىن ءبىلىپ العان كەڭەستىك عارىشكەرلەردىڭ ءوزى وسى وڭىرگە ءجيى كەلە باستاعان. سوعان وراي قاسيەتتى كول سۋى ادام بويىنداعى رادياتسيانى الادى ەكەن دەگەن ءسوز شىق-قان. جەل تۇرماسا قامىس باسى سىبدىرلامايدى دەگەن­دەي, ونىڭ دا  ابدەن جانى بار ءسوز بولۋى مۇمكىن. ال وسىنىڭ ءبارى يساعالي­عا وي سالعان. سونداي جاقسى ويلار جاقسى ىسكە سەبەپشى بولعان. ءسويتىپ, ودان كەيىنگى جەردە ءىسى ىلگەرىلەي تۇسكەن. بۇگىندە كول جاعاسىنداعى مۇنىڭ 250 ورىندىق ء“اي­گەرىم” اتتى جاڭا دەمالىس كەشەنىن ءوڭىر تۇرعىندارىمەن بىرگە سىرتتان كەلگەن قوناق­تار دا ءبىلىپ قالدى. ەڭ الدى­مەن, دەمالۋشىلارعا قولاي­لى جاعداي جاسالۋى كەرەك. سوعان وراي كوتتەدج­­دەر سالعاندا ارزانعا ۇمتى-لۋدىڭ ءجونى جوق. مىنە, يساعاليدىڭ قازىرگى ۇستانعان قاعيداسى وسى. ال جەڭىل ويلاعاندار مۇنى بۇگىندە الاكولدە جاتىپ الىپ, اقشانى كۇرەپ الىپ ءجۇر دەپ ويلاۋى مۇمكىن. كىم نە ويلاسا دا ءوز ەركى, مەن بول­­سام دەمالۋ­شىلارعا قو­لايلى جاعداي جاساي وتىرىپ, ەلىمىز­دە ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءوز قولىم­نان كەلگەنشە ۇلەس قوسسام دەيمىن دەيدى بۇل. سوعان وراي, الگىندەي كوت­تەدج­­­دەردىڭ ءىشى-سىرتى قازىرگى تالاپقا ساي جاسالىپ, جاب­دىقتالعان. ونىڭ سىر­تىنداعى مونشا, بيلليارد, تەننيس, بالالاردىڭ ويىن الاڭدارى, كاتەر, تير ­– ءبارى-ءبارى دەمالۋ­شىلار يگىلىگىنە ارنالعان. وسى وڭىردە “بارلىق-اراسان” ءساناتوريى جۇمىس ىستەر تۇر. كولمەن ەكى اراداعى قاشىقتىق سونشا الىس ەمەس, جيىرما شاقىرىم مولشە­رىندە. بىراق تىنىعۋشى­لاردىڭ ءبارىنىڭ وعان بارىپ كەلۋگە مۇمكىندىكتەرى بولا بەرمەيدى. سول سەبەپتەن دە بۇلاردىڭ تاراپىنان بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تاپ­قان. ال كولدەن سوڭ ساناتو­ريگە بارىپ, ەم-شيپا قا­بىلداۋدىڭ ءجونى تىپتەن دە ەرەسەن. سونىڭ ءبارى قوسىلا كەل­گەندە مۇندا دەمالۋشى­لار­­دىڭ قاتارىن ارتتىرا ءتۇ­سىپ كەلە جاتقاندىعى دا راس. ەندى بۇلار سوناۋ ءبىر قيىرداعى قاتونقاراعايدان مارال ءمۇيىزىنىڭ ۇنتاعىن الدىرىپ, وزدەرىندە تاعى ءبىر ەمدىك شارانى قولعا الساق پا دەپ وتىر. ال ونداي يگى شارا­نى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن قاراجات كەرەك. سونداي-اق, ول ءوزىن اقتاۋ ءۇشىن ءبىراز جىل­دى قاجەت ەتەدى. بىراق شەگىرتكە­دەن قورىققان ەگىن ەكپەيدى دەمەكشى, ۇلكەن شى­عىننان قورقۋدىڭ دا ءجونى جوق دەيدى يساعالي باۋىرى­مىز. نەگىزگى ماقسات جولىندا نارتاۋەكەل دە قاجەت. بۇل جاققا كەلىپ تىنىعۋعا نيەت قىلعان جانداردىڭ بارلىق جاعدايىن سەن ويلاستىر­ماعاندا, كىم ويلاستىرادى؟ ايتالىق, الىس جولدان, ءسىبىر جاعىنان كەلگەن تۋريس­تەر, ەڭ الدىمەن, اتباسىن سەمەيگە تىرەيدى. سوعان وراي  ولاردىڭ مۇندا ەس جيىپ, تىنىعىپ الۋى ويلاستى­رىلۋدا. سونداي- اق, سەمەي­دەن الاكولگە دەيىنگى ۇزاق جول بويىندا شاعىن كەم­پينگتەر سالىناتىن بولادى. وسىنداي يگى شارالارعا ينۆەستور تارتۋ دا ەشقاشان ويىنان شىققان ەمەس. ماسە-لەن, جىل سوڭىندا ەلىمىزدەگى وڭتۇستىك كورەيا ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇلاردىڭ الا-كولدەگى دەمالىس كەشەنىنىڭ جانىنان قوسىمشا قۇ­رى­لىستار جۇرگىزىلىپ, 40 ادامعا ارنالعان قوناق ءۇي, بيلليارد زالى, بالالاردىڭ ويىن- ساۋىق ورتالىعى اشىلماق. مۇنىڭ سىرتىندا بيىلعى جازدا بۇلاردىڭ “ايگەرىم” دەمالىس كەشەنىنىڭ بازاسىن­دا قازاقشا كۇرەستەن ازيا بىرىنشىلىگى وتكىزىلمەك. بۇل دا ءبىرشاما شىعىندى قاجەت ەتەدى. بىراق, سولاي ەكەن دەپ الاكولدىڭ داڭقىن اسىرىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەبەپشى بولاتىن شارالاردان بۇل قالايشا سىرت قالادى؟ بىراق, وكىنىشكە قاراي, بۇلاردىڭ شاماسى جەتپەيتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق. اي­تا­لىق, كولدىڭ جاعانى شايىپ, تەك دەمالىس كەشەن-دەرى عانا ەمەس, ىرگەدەگى قا­بان­باي اۋىلىنا دا قاتەر ءتوندىرىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. راس, بۇل ماسەلەدە قوزعالىس تا جوق ەمەس. سوڭعى ەكى جىل­دا وبلىس, ۇكىمەت تاراپىنان 400 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ەكى ءجۇز مەتردەي جەر­گە تاس پەن توپىراقتان بوگە­سىن جاسالدى. بىراق جاعالاۋ­دىڭ الگىندەي قاۋىپتى تۇسى ەكى- ءۇش شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك,  بۇل ماسە­لەدە ءالى دە قۋانىشتىڭ اۋىلى الىس. سونسوڭ جول قاتىناسى ماسەلەسى تاۋسىلىپ بولماس جىرعا اينالىپ كەلەدى دەيدى بۇل جابىعا سويلەپ. كورشىلەس قىتاي ەلى تاراپىنان باق­تىدان الماتى تراسساسىنا قاراي تارتىلىپ جاتقان ەكى ءجۇز شاقىرىمداي عانا جول-دىڭ بەس جىلدا نەبارى قىرىق-اق شاقىرىمى ءجون-دەلدى. مۇنداي قارقىنمەن ونىڭ قاشان تۇپكىلىكتى بىتە­تىنى بەلگىسىز. بيىلعى جازدا اۋدان ورتالىعى ءۇر­جارعا سەمەي مەن وسكە­مەننەن ۇشاق ۇشا­تىن بولدى. ايتەۋىر, جاقسىلىق جاسالعان سوڭ ول نەگە اقىرىنا دەيىن جەتپەيتىنى تۇسىنىكسىز. ماسەلەن, ۇرجارعا بۇعان قو-سىمشا الماتى مەن استانادان ۇشاق ۇشىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟ مۇنىڭ سىرتىندا جا­لاڭ­اشكولگە كەلىپ تۇر­عان تەمىر جولدى قابانباي اۋىلىنا دەيىن سوزسا, كولگە قاتىناس ءما­سەلەسى ءبىرجولا شەشىل­گەن بولار ەدى. ال وسى ەكى اراداعى قاشىقتىق نەبارى ەلۋ-اق شاقى­رىم. ۇكىمەتتىك دەڭ­گەيدەگى بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, قابانباي اۋىلى ءوز- وزدىگىنەن تۋريزم ورتالىعى بولىپ شىعا كەلەر ەدى دەيدى ي.وما­رالينوۆ. مۇنىڭ سەمەيدەگى ويىن-ساۋىق كەشەنى دە “ايگەرىم” دەپ اتا­لاتىندىعىن بىلەتىن­بىز. ءسوز سوڭىندا ودان وسىنىڭ سىرىن سۇراعانبىز. سويتسەك, ايگەرىم ەكىنشى بالاسى ەكەن. سول ايگەرىم ومىرگە كەلگەندە وزىندىك قىر-سىرى مول تۋريزم سالاسىن­داعى كاسىبىن باستاپ كەتىپتى. سوندىقتان قالاي بولعاندا دا ايگەرىم ءبىز ءۇشىن جول­دىاياق بولدى دەيدى بۇل. قا­زىردە سول ايگەرىم دە, ۇلكەنى سەرىك تە ءوز الدارىنا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان كو­رىنەدى. ال جاسىم قىرىقتان اسقاندا ءنۇرالي, ءالينۇر ەسىمدى ەكى ەگىز ۇلدىڭ اكەسى اتاندىم. وزىمە بارلىق ماسەلەدە كومەكشى بولىپ كەلە جاتقان نادياعا دا, جالپى ومىرىمە دە ەش وكپەم جوق دەيدى يساعالي. الاكول دەپ الاڭ كوڭىل­مەن شاپقىلاپ جۇرگەن ازا­ماتتىڭ بار سىرى دا, شىنى دا وسى ما دەيمىز. داۋلەت سەيسەن ۇلى, شىعىس قازاقستان وبلىسى. ىزگى ماقساتتارعا جول اشقان جوبا الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى ءشيلى­باستاۋ تەمىر جول بەكەتىنىڭ شىعىسىنداعى اشىق الاڭ­دا وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايىندا “قازاقستان-قىتاي” گاز قۇبىرى سالتاناتتى اشىلىپ, ەكى ەل ارا­سىنداعى جاڭا قارىم-قاتىناس باستالعانىنا كۋا بولدىق. اتالعان جوبا بويىنشا العاشقى كەلىسىم-شارت 2007 جىلعى تامىز ايىندا جاسالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى 2008 جىلعى 10 شىلدەدە قولعا الىنعان. سودان بەرگى مەرزىمدە 4000 استام جۇمىسشى جۇمىلدىرىلىپ, تۇركىمەنستان جەرىندە – 170, وزبەكستاندا – 529, قازاقستاندا  1304,5 شاقىرىمعا سوزىلعان عاسىر جوباسى جۇزەگە اسقانى اسا ۇقىپتى­لىقتى كورسەتەدى. ۇلى ماقساتتى ورىنداۋعا قازاقستان مەن قىتاي جاعىنان بىرلەسكەن “ازيا گاز قۇبىرى” جشس قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىسىنا قازاقستان جاعىنان “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسى, قىتاي جاعىنان “Trans-ءAsىa Gaz ءPىpelىne Company ءLىmىted” كومپانياسى قاتىسىپ, ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇمىلا جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىن كورسەتتى. ايتا كەتەتىن ءجايت, قىتايلىق “سرر” كومپانيا­سىنىڭ قۇرىلىسشىلارى ەڭ قىسقا مەرزىم ارالى-عىندا بارلىق دانەكەرلەۋ جۇمىستارىنىڭ تياناعىن كەلتىرىپ, قازاقستان-وزبەكستان اۋماعىندا 1900 شاقىرىم قۇبىر جەلىسىن يگەرگەندىگى. سول جيىندا بۇل گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ تاريحىندا بۇرىن كەزدەسپەگەن قارقىن دەپ باعالاندى. ال, “قازترانسگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى پاۆلودار بولىمشەسىنىڭ قۇرىلىسشىلارى قوپارۋ-بۇرعىلاۋ, تەگىستەۋ, وتكەلدەر جاساۋ جۇمىستارىن ساپالى اتقارۋىمەن بىرگە جوعارى قارقىنعا ىلەسە بىلگەن. كۇيىك اسۋىنداعى 5 شاقىرىمدى, تەرىس جانە شاقپاق وزەندەرىنە وتكەل جۇرگىزۋدى, باسقا دا كۇردەلى قۇرىلىس جۇمىستارىن ىقتياتتى ورىنداپ, ولار بارلىعى 650 شاقىرىم قاشىقتىققا قۇبىر توسەگەن. بۇل جۇمىستاردا رەسەيدەن جەتكىزىلگەن ديامەترى 1067 ميلليمەترلىك قۇبىرلاردى قوس جەلىمەن تارتۋ جۇزەگە اسىرىلعانى دا ۇلكەن جاڭالىق دەپ باعالاندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قۇندى جوبانىڭ قىسقا مەرزىمدە ەل يگىلىگىنە اينالۋىنا بارلىق مۇمكىندىك, ادام كۇشى پايدالانىلعانى انىق بايقالدى. اتالعان گاز قۇبىرى ارقىلى وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, الماتى جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ەلدى مەكەندەرى ەندى تابيعي گازبەن قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. “قازاقستان-قىتاي” گاز قۇبىرى ارقىلى اعىمداعى جىلدان باستاپ قىتايعا جىلىنا 13 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن قازاق گازى تاسىمالدانباقشى. بۇل كورسەتكىش 2013 جىلى 30 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن وسەدى دەپ بولجام جاسالۋدا. قۇندى جوبانى يگەرۋگە 7,5 ملرد. دوللارعا جۋىق قاراجات جۇمسالسا, ونى قىتايدىڭ دامۋ بانكى نەسيە رەتىندە ۇسىنىپتى. گاز قۇبىرىن تارتۋ ودان ءارى جالعاسۋدا. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى           www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى           www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى              www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى             www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى                           www.ءdemomىgratىon.kz