"بەس ارىس" جشس. "بەس قاسقا" – ءبىر كەڭشار

الىپ جىلىجاي, ءتاتتى قۇلپىناي... مۇرات, نۇرعالي, نۇرماحان, جومارت, الىبەك. ءبىر وتباسىنىڭ تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن ساي­دىڭ تاسىنداي بەس ازاماتى. سا­رى­اعاش وڭىرىندە اۋىلشارۋاشى­لىق ونىمدەرىن ءوسىرۋ مەن وڭدەۋدە بۇل سالادان دا مول تابىس بولادى ەكەن-اۋ دەپ جۇرتشىلىقتىڭ كوكى­رە­گىنە ءۇمىتتىڭ ۇلكەن وتىن جاققان ازا­ماتتارىڭىز وسى. “بەس قاس­قاڭىز” دا, “بەس ارىسىڭىز” دا وسى جىگىتتەر. ديقاندار ەسىگىنىڭ الدىنداعى 5-10 سوتىق جەرلەرگە جىلىجاي سالىپ, ودان تۇسكەن تابىسىنا مال­دانىپ جۇرگەندە 1 گەكتار جەر­گە جىلىجاي قوسىپ, قىس ورتا­سىن­دا توننالاعان قىزاناق, قيار­دى الدى شىمكەنت, سوڭى استانا مەن الماتىنىڭ تۇرعىندارىنا جىبەرىپ, دارۋمەندەرمەن قارىق قىلعان دا وسىلار. بۇل جىگىتتەر وزبەكستاندا وسكەن. وزبەك مەكتەبىندە وقىعان. الا توپىلى اعايىنعا جاقىن­دى­عى وسىمەن بىتەدى, اكەسى دە, شە­شەسى دە تازا قازاقتار. بارلىعى دا جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار زامان ىڭعايى نارىققا اۋىسا باستاعاندا ديپلومدارىن ۋاقىتشا ساندىققا سالىپ, بيز­نەس­تىڭ جالىنا جارماسىپتى. نا­رىق تەڭىزىندە بۇلار مىنگەن سال­داۋىردى تولقىنداردىڭ قاقپا­قىل­داپ ويناعانى بۇگىندە ارتتا قالدى. اۋەلدەگى ساۋدا ءبىزدىڭ بارلىق كاسىپكەرلەر وتكەن جول — “ال دا سات”. تاشكەنتتەن ءوتىمدى دۇنيەنى قا­زاقستانعا اكەلىپ ساتادى, الما­تىعا ەت تاسىمالداپ, ول جاقتان العان تەحنيكالىق قۇرالداردى سارىاعاش وڭىرىندە پۇلدايدى. ءبىراز قاراجات قۇراپ العاننان كەيىن تاشكەنت ماڭىنان جەر الىپ, ديقانشىلىقپەن اينا­لى­سا­دى. شاعىن كاسىپورىندار قۇ­رادى. ول ونىمدەردى اناسى اتاقتى الاي بازارىندا ءوزى تۇرىپ ساتادى. كوزتۇرتكى قىلىپ, كەۋدەدەن يتەر­گەن ەشكىم جوق. بىراق اكەسى كەسىك ايتىپتى. “ال, بالالارىم, بۇل جەردىڭ ءدام-تۇزىن تاتتىق, ءوسىپ-وندىك, ەشكىمنەن كەم بولعان جوق­پىز, ۇلكەن راحمەت. حالقىمىزدا “ەر تۋعان جەرىنە” دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وتانىمىزعا قايتايىق. ول جەردە دە سەندەرگە بۇيىرعان نەسىبە بار شىعار”. بۇل وتباسىدا اكە ايتقانى زاڭ. ءومىرىنىڭ سانا­لى عۇمىرىن ۇستازدىقپەن وتكىز­گەن اكە ءجونسىز ءسوز قوزعاپ, جۇيە­سىز وي ايتپايدى. تاشكەنتپەن ىرگەلەس سارى­اعاش­تىڭ ءوز تۋعان جەرىندەي بو­لىپ قالعانى قاشان. بيزنەس­تەرى­نىڭ ەداۋىر بولىگىن ساتىپ تاش­كەنت­تە وزدەرى سالعان ەكى ءزاۋلىم ءۇيدى شاڭىراقتىڭ كىشىسى ءالى­بەككە اماناتتاپ سارىاعاشقا كەلگەن. وبالى قانە, قولدارىندا قار­جى­سى بار, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن وسىرسەك دەپ كەلگەن ءجى­گىت­تەردى اۋدان اكىمدىگى دە, وبلىس اكىمدىگى دە قۇشاق جايىپ قارسى الدى. بيزنەس-جوسپارلارىمەن تا­نىسقاننان كەيىن جەر ءبولدى. ىسكەر جىگىتتەر 1 گەكتار جەرگە جىلىجاي سالدى. اناۋ-مىناۋ شىعىنداردى قوسقاندا 120 مىڭ دوللار جۇم­سال­عان. وتكەن قىس 70 مىڭ دول­لار­دىڭ قىزاناق, قيارى ساتىل­عان. اللا قالاسا, بيىل شىعىن تولىق وتەلەدى دەپ وتىر. جىلىجايعا يتاليالىق تام­شى­لاتىپ سۋارۋ قوندىرعىسىن ور­ناتقان. كومپيۋتەرمەن باسقارى­لا­دى. 15 مينوتتە 2 توننا سۋ بوي­ىن­داعى تىڭايتقىشتارىمەن جىلىجايداعى ونىمدەرگە بارادى. پەشتى شەبەر جىگىتتەر وزدەرى سالدى. ارقايسىسىنا رادياتور ەسەپ­تى 300 مەتر قۇبىر كەتكەن. استىنان وت جاعىلعاندا ىستىق سۋدى جىلىجايعا ايداپ, قايتا قا­بىلداپ الاتىن قازاندىقتى جىلىتىپ تۇرادى. تەمپەراتۋرانى ۇستاۋ ءۇشىن بۇل دا تابىلعان ءتاسىل. ءبىز بارعان قارساڭدا قىزاناق, قيار كوشەتتەرى كىشكەنە قۇتى­لار­دا ءوسىرىلىپ جاتتى. رولينگ دەگەن يزرايل تۇقىمى 20 مىڭ ءتۇپ. كارولينا دەگەن تۇقىمعا وزگە ءبىر كا­سىپكەر 10 مىڭ داناعا تاپسىرىس بەرىپتى. بىرەر كۇندە جىلى­جاي­داعى دايىندالعان ورىنعا ەگىلەدى. جىگىتتەر 2 گەكتار جەرگە كوكتەمدە قۇلپىناي وتىرعىزعان. سەگىز مىڭ دوللارعا جۋىق شىعىن كەتكەنى­مەن وتە بىتىك ءوستى. ورايىن تاپساڭ ءىستىڭ ويازى كەلە بەرەر ەكەن. قۇلپىناي شىم­كەنتكە تاڭسىق ەمەس. وزبەك­ستان­نان-اق بازاردى تولتىرىپ تاستايدى. ال, الماتىدا كيلوسى 400-450 تەڭگە تارتار ەكەن. ۇزاق جولدا قۇلپىناي جاڭا ءۇزىپ الىن­عان ساتىندەي بولۋ ءۇشىن نە امال جاساۋ كەرەك. كادىمگى بانان تاسي­تىن جاشىكتەردىڭ ىشىنەن كلەنكا قاپتاپ, قۇلپىناي تولتىرعاننان كەيىن, ەزىلىپ قالماۋى ءۇشىن ءۇستى مايىسپايتىنداي كارتونمەن جابىلادى دا مۇز تولتىرىلعان قۇتىلار بايلانادى.توڭازىتقىش دەسەڭىز جاراسار. قۇلپىنايدى ءبىر اپتا جولدا ۇستاساڭىز دا ءسولىن, ءۇزىپ الىنعانىنداي قالپىن جوي­مايدى ەكەن. بىزگە جول باستاپ جۇرگەن جو­مارت ەندى قۇلپىنايدى استاناعا جونەلتپەك نيەتتە. وندا كيلوسى 600-700 تەڭگەگە تارتادى. سوندا وسى ونىمنەن-اق كۇرەپ پايداعا شى­عۋعا بولادى, ءارى كولەمىن ۇلعايتۋ كوزدەلۋدە. مال بورداقىلاۋ جانە شۇجىق تسەحى “بەس ارىستىڭ” وسىنداي ونەگەلى ىستەرىن كورگەننەن كەيىن وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ولاردىڭ ەت كومبيناتى جانىندا شارۋالاردىڭ وبلىستىق كەڭەسىن وتكىزگەن. بەس ارىستىڭ ۇلكەنى مۇرات كولباسا جانە ەت ونىمدەرىنە ارتىق شىعىن جۇمسالماس ءۇشىن مال بورداقىلاۋ شارۋالىعىن قوسۋ نيەتىن اڭداتتى. وبلىس باسشىسى اسقار مىر­زاح­مەتوۆتىڭ شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى كوتەرىڭدەر, شارۋالار مەن ديقاندارعا دەمەۋ كورسە­تىڭ­دەر دەپ اۋدان, قالا اكىمدەرىن ۇنەمى تاباعا ماي شىجعىرعانداي قۋىرىپ الاتىنى بار. جاقسى تىلەۋ عوي. ورتا شارۋا گۇلدەنسە ءوڭىردىڭ ىرىسى مولايادى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. سىرتتاعى ەلدىڭ قاڭسىعى تاڭسىق بولمايدى. – مال بورداقىلاۋ نيەتتەرىڭىز جاقسى ەكەن. ال, جەم-ءشوپتى قايدان الاسىزدار؟ – دەپ سۇرايدى اكىم. – اسەكە, سۋارمالى ازىن-اۋلاق جەر بولسا دەگەن بازىنامىزدى سىزگە ايتا الماي تۇرمىز. – بۇل جىگىتتەر ەلگە ونەگە بولا­تىن ءىرى ىستەر اتقارىپ جاتىر ەكەن. بىزدە جەردى الۋىن العانىمەن ون جىلداپ پايدالانا الماي جۇرگەندەر بار, سولاردىڭ اراسىنان قاعىستى­رىپ كورەيىك, – دەيدى قازىعۇرت اۋدا­نىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى نۇر­جان اجىمەتوۆ. وسىلايشا سۋارمالى 120 گەكتار جەر قولدارىنا تيەدى. شا­رۋالارىنا تاپ-تۇيناقتاي جىگىت­تەر جۇگەرى ەگىپ تاستايدى. ات شاپ­تى­رىم جەردى قورشاپ مال قورا سالادى. “مال الساڭدار اسىل تۇقىم­دى­سىن, تەز سالماق قوساتىن ەتتىسىن الىڭ­دار” دەگەن وبلىس اكىمىنىڭ ءپى­كى­رىمەن جەر شالادى. پاۆلودار وب­لى­سىنان 500 باس وگىز اكەلىپ, جەمگە بايلايدى. – اعا-اۋ, پاۆلوداردا ءبىر كىربىڭ كوڭىلدە قالدى. مال يەسى ورىس اعايىندار ەكەن, ال, مالشىلارى – قازاقتار. ونىسىنا تۇك ارلان­باي­دى, سول جانىمىزدى جابىرقاتتى, – دەيدى جومارت. وزگە ەلدە وسكەن, ول جاقتا سۇلتان بولعانشا ءوز ەلىندە ۇلتان بولۋعا بار نامىسقوي جىگىتتىڭ مۇنىسى دا ءسۇيسىنتتى. ارعى اتامىز مال باققان ەكەن دەپ شوپان اتا تايا­عىنا مۇرالىق ەتۋ تۇك تە ماق­تانىش ەمەس. بورداقىداعى 500 وگىزدى كوردىك. زووتەحنيك نۇرماحان بۇل وگىزدەردىڭ اكەلىنگەندەگى ورتاشا سالماعى 300-350 كيلو ەدى, قازىر 435 كيلوعا دەيىن تارتادى, الدى 500-550 كيلو بول­عان­دا كەسەل كەلىپ, اۋسىلمەن اۋىرىپ اۋپىرىمدەپ جازىپ الدىق, – دەيدى. اۋلادا جەتى الىپ كونتەينەر بار. ءىشى تولعان جۇگەرى. شامامەن 400 تونناداي جينالعان. ىرگەسىندە جەم تارتاتىن تسەح بار. قىسقاسى, “بەس ارىس” جشس بورداقىعا قا­جەت جەم-ءشوپتىڭ ماسە­لە­سىن تۇبەگەيلى شەشكەن. بەرگى بەتتە قاساپحانا ىسكە قوسىلىپ جاتىر. ىرگەسىندە كولباسا تسەحى. اعايىندى جىگىتتەر مۇ­نىڭ اتىن “قارقىن-2030” دەپ اتاپتى. قار­قىندارى شىنىندا دا قاتتى. ۇلتى نەمىس تەح­نو­لوگ جيىرما شاقتى كول­باسا تۇرىمەن تانىس­تىر­دى. شيكىزات جا­نىن­دا. جىگىتتەر مۇنىمەن دە تىنباپتى. شاعىن قال­تا­دان قوقىس تاسيتىن قاپ­شىققا دەيىن دايىن­داي الاتىن قوندىرعى دا تيىنعا تيىن قۇراپ تۇر. “وسىنىڭ ءبارىن ءوز قارجىمىزعا جاسادىق, –دەيدى اعايىندى جىگىتتەر. – ەندى جەڭىل نەسيە الۋ قارەكەتىندەمىز. ء“وڭتۇس­تىك” اكك-گە ءوتىنىشىمىزدى بەردىك, قازىر قۇجاتتارى دايىن­دا­لىپ جاتىر. اعالارعا ريزامىز دەيدى. وبلىس باسشىسىنان باستاپ ءبارى قامقور. سارىاعاش اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ تە, جاڭا اكى­مى ماقسات مىرزاباەۆ تا, قا­زى­عۇرت اۋدا­نىنىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى اكىمى نۇرجان اجىمەتوۆ پەن تۇمانباي اليەۆ تە ىسىمىزگە دەمەۋ بولىپ كەلدى. وسى وڭىردەن سايلان­عان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تا­تى ءساۋىرباي ەسجانوۆ مىرزاعا دا العىس ايتامىز. ال, سارىاعاش اۋدا­نى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بۇقارباي پارمانوۆ اعامىز بىلمەگەنىمىزدى ۇيرەتىپ, جاڭا يدەيالارمەن بايىتىپ وتىرادى دەيدى. ەلگە كەلىپ, اعالارىنىڭ ايالى الاقانىنىڭ تابىن سەزىنىپ, بوي­لا­رى­نا قۋات قۇيىلىپ, جۇمىستارىن ودان ءارى شيراتا تۇسكەن بەس ارىس-بەس قاسقاعا ءبىز دە سۇيسىندىك. تالاپ­تارى تاۋداي جىگىتتەر كەلەر جىلى تۇيەتاۋىق وسىرەتىن فابريكا سالماق نيەتتە. جەتسىن نيەتتەرىنە. ەلباسىنىڭ شارۋالارعا ايتىپ جۇرگەنىنىڭ, تولاسسىز كومەكتى بەرگى­زىپ جاتقانىنىڭ استارى اۋىلدىڭ ەكونوميكاسى كوتەرىلسىن دەگەن جاق­سى تىلەك قوي. ال, اۋىل دەگەنىڭىز — قا­زاق. قازاقتىڭ داۋلەتى كوتەرىلسە مەم­لەكەتتىڭ ىرگەسى مىقتى, قادامى نىق. – مىنا جىگىتتەردىڭ جاساپ جات­قان تىرلىكتەرىن كورىپ جانىڭ جا­دىرايدى, – دەيدى ساپارلاس بولعان دوسىم نىعىمەت. – ءبىر وزدەرى باياعى ءبىر كەڭشاردىڭ جۇمىسىن ار­قالاپ ءجۇر. كوبىمىز تاۋەكەلدىڭ قاي­ى­عىنا مىنە الماي ءجۇرمىز. مۇنى جازساڭىز تالاي ازاماتتار ۇلگى الىپ, جۇمىسىن باستاپ كەتەر ەدى. ...سول ءۇشىن قالام ۇستاپ ءجۇرمىز عوي, باۋىرىم... باقتيار تايجان,وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سارىاعاش اۋدانى.