جەتىمدى جەبەپ ءجۇرمىز بە؟

قانداي قوعامدا دا, قانداي ەلدە دە جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار بولماي تۇرمايدى. ولاردىڭ بولۋى ارينە, تابيعي جايت. ويتكەنى, ءومىر سولاي. ومىردە الدان جايىپ تاستالعان ءتۇپ-ءتۇزۋ جول جوق ەكەنى بەلگىلى. مىنا دۇنيەگە قانشاما ءسابي كەلسە, ولاردىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرلارى دا ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. جارىق دۇنيە ەسىگىن اشا سالا تاعدىردىڭ تەپەرىشىنە تاپ بولاتىن تاستاندى جانە جەتىم بالالاردىڭ جاي-كۇيىنە دە وسىنداي ورنىقتى فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلگەنىمىز ءجون شىعار. ءبىز و باستان جەتىمىن دالادا قالدىرماعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. جەتىم كورسەڭ, جەبەي ءجۇر» دەيتىن تەرەڭ ىزگىلىك پەن قاپىسىز قايىرىمدىلىققا تولى قاعيدانى ۇستانعان ءارى ونى تىكەلەي ءىس جۇزىندە ورىنداي بىلگەن حالىقپىز. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا دا وسى اينىماس داستۇرىمىزدەن جاڭىلعان جەرىمىز جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بۇعان دەيىنگى تاجىريبەدە جەتىم جانە اتا-انا مەيىرىمىنەن قالعان بالالار تىكەلەي مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا الىنىپ, ولار جالپى ۇلگىدەگى جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ كەلدى. دۇرىس-اق. بۇل ءوز كەزەگىندە قامقورلىققا ءزارۋ جەتكىنشىكتەر ءۇشىن بىردەن ءبىر قاجەتتى قولداۋ تەتىگى بولدى. دەگەنمەن, قانداي نارسەگە دە ءومىر ءوز تۇزەتۋىن ەنگىزبەي كويمايدى. بۇگىندە بۇعان بالاما رەتىندە بەسىكتەن بەلدەرى شىقپاي جاتىپ, تاعدىر سوققىسىنا جىعىلعان بەيكۇنا بالالاردى قابىلدايتىن وزگە دە قۇرىلىمدار مەن مەكەمەلەر پايدا بولا باستادى. مۇنداعى باستى ەرەكشەلىك – جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان جەتىمەكتىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە قويداي توعىتىپ, كازارمالىق ءتارتىپتىڭ تەزىنە سالاتىن رەجىمنەن گورى, ولاردىڭ كادىمگى ءۇي, وتباسى كەيپىنە ءبىرشاما جاقىنداتۋ. ونىڭ باستى ءبىر كورىنىسى – قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اشىلعان وتباسىلىق بالالار اۋىلدارى. سونداي-اق, ەكىنشى ءبىر تاربيە بەرۋ جول جەتىم بالالاردى وزگە ازاماتتاردىڭ قامقورلىققا الۋ ءۇردىسى بولىپ تابىلادى. ارينە, بالا تاعدىرى, ولاردى ءوسىرىپ, تاربيەلەۋ ءىسى وڭاي ەمەس. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردە جەتىم بالالاردى قامقورلىققا الۋعا تىلەك بىلدىرگەندەر سوتتالماعان ءارى اقىل-ەسى ساۋ ادامدار بولۋى كەرەكتىگى كورسەتىلگەن. سول سياقتى, ولاردىڭ بۇل ورايدا تەرەڭ ءارى جان-جاقتى جاۋاپكەرشىلىكتەر ارقالايتىنى ايتىلعان. وسى رەتتە وڭىردەگى ارنايى الەۋمەتتىك مەكەمەلەردەن الىنعان كەيبىر دەرەكتەردىڭ استارىنا ۇڭىلگەن ءجون سەكىلدى. وبلىستا اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان 996 جەتىم بالا تىركەلگەن. ونىڭ 762-ءسى باسقا وتباسىلارعا قامقورلىققا بەرىلگەن. ال قالعان 204-ءى جەتىم بالالارعا ارنالعان ءارتۇرلى مەكەمەلەرگە جولدانعان. بۇل تۇتاستاي العاندا, بالالار ۇيىنە جولداناتىن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ سانى جىلدان جىلعا ازايىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ارينە, مۇنىڭ ءوزىن ءبىر ەسەپتەن وڭ نىشان دەپ قاراستىرۋعا دا ابدەن بولار ەدى. ايتسە دە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە جاڭا قامقورشىلاردىڭ قولىنا تيگەن جەتىمدەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي جاي-كۇيى جەتىسىپ تۇرماعانى بايقالادى. ايتالىق, باتىس قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ اعا كومەكشىسى الماگۇل ەسماعۇلوۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, بيىلعى قازان ايىندا قامقورلىققا العان وتباسىنداعى كامەلەت جاسقا تولماعان جەتكىنشەك وزىنە-ءوزى قول سالعان. بۇل قايعىلى وقيعاعا پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلگەن كەزدە بالا مەن ونىڭ قامقورشىسى اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر بولعانى انىقتالعان. ەكىنشى ءبىر مىسالدا اسىراپ العان جەتىم قىزىنا وگەي اكەنىڭ قيانات, زورلىق-زومبىلىق جاساپ كەلگەنى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق, وبلىستا 2014 جىلدان بەرى جەتى بىردەي جەتىم بالانىڭ ناقاق ومىردەن ءوتۋى دە وكىندىرمەي قويمايدى. ءولىم دەرەكتەرى نەگىزىنەن جەتىم بالالار مەكەمەلەرىندە, وبلىستاعى بالالار اۋىلى مەن كوشىم بالالار پسيحونەۆرولوگيالىق مەديتسينالىق الەۋمەتتىك مەكەمەسىندە ورىن العان. ولاردىڭ ءبىرى ارنايى رۇقسات ەتىلمەگەن جەردە سۋعا باتىپ كەتسە, قالعان جاعدايلاردا بالالار ولىمدەرى دەر كەزىندە جەتكىلىكتى ءارى قاجەتتى ەم جاسالماعاندىقتان, سونىڭ سالدارىنان اۋرۋدىڭ اسقىنىپ كەتكەنىنەن ورىن العان. تۇپتەي كەلگەندە, مۇنداي قايعىلى جاعدايلار جەتىم بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ىسىنە تەرەڭىرەك نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ءارى وڭىردەگى ءتيىستى ۆەدومستۆالار ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى كوتەرۋى كەرەكتىگىن اڭعارتادى. وسى ارادا تاعى ءبىر الەۋمەتتىك دەرتتىڭ استارىنا زەر سالا كەتكەن ءجون سەكىلدى. بۇل – اتا-انالارى ومىردە جەر باسىپ, ءتىرى جۇرگەن جاعدايدا دا بالالاردىڭ قامقورلىقسىز قالۋى. تاس, تۇلدىر جەتىم بولسا ءبىر ءجون عوي, جوق ولاي ەمەس, اكەسى دە, شەشەسى دە بار. سوندا نە بولعانى؟ بۇل ساۋالعا پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن العا تارتا وتىرىپ, جاۋاپ قايتارار بولساق, وبلىستا قامقورلىقسىز قالعان بالالاردىڭ بىرقاتارىنىڭ اتا-انالارى بالا باعۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. ەكىنشى بىرەۋلەرىنىڭ قۇقىعى شەكتەلگەن. تاعى ءبىرى ءوز كىندىگى مەن قۇرساعىنان شىققان شاراناسىنا قامقور بولۋدان باس تارتقان. جۇرەگىنىڭ جىلۋى جوق, اتا-انا دەپ اسقاقتاتا ايتۋعا مۇلدەم بولمايتىن جانداردىڭ تاعى ءبىر لەگىن بالا تاربيەسىنە قابىلەتسىز دەپ تانىعاندار, حابار-وشارسىز كەتكەندەر, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار, ەمدەلۋ مەرزىمى ۇزارتىلعاندار قۇرايدى. تاستاندى بالالاردىڭ كورىنىس بەرۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – اتا-انالارىنىڭ تۇرمىسىنىڭ تومەندىگى. ىشكىلىك پەن ناشاقورلىققا ءۇيىر بولۋى. اۋىر سىرقاتقا شالدىعۋى, مۇگەدەك بولىپ قالۋى ەكەن. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر مەن سالدارلار بار. ارينە, جوعارىدا ايتىلعان تاعدىرلارى سوقتىقپالى جانداردىڭ ءبارى دە قوعامىمىزدىڭ مۇشەلەرى. ەندەشە جەتىم, تۇل جەتىم, قامقورلىقسىز قالعان بالالاردىڭ پايدا بولۋىنا تىكەلەي سالقىنىن تيگىزەتىن قولدان جاسالعان مۇنداي الەۋمەتتىك دەرتتەن قالاي قۇتىلا الامىز؟ كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس دەگەندەي, بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمى مەن ءتۇيىنىن باس قوسىپ, بىرلەسە ويلاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى الدان شىعىپ تۇرعانداي. سونىمەن بىرگە جەتىم بالالار تاربيەسىن ءسوز ەتكەندە, ولارعا قاتىستى تومەندەگى ماسەلەلەردى دە ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى دەر ەدىك. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – ولاردى باسپانامەن قامتۋ جايى. كەيبىر اۋدانداردا بۇل ورايدا شەشىمىن تاپپاعان جايتتار كەزدەسكەنىمەن, تۇتاستاي العاندا رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىمەن سالىستىرا قاراعاندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل ءىستىڭ دەڭگەيى اجەپتاۋىر جوعارى تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ونىڭ شەشىمى بىرقاتار جاعدايلاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارىنىڭ وڭ كوزقاراسى مەن قولداۋىنا دا بايلانىستى. بۇل رەتتە وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولگەنى ۇمىتىلا قويعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە سول تۇستا كامەلەت جاسقا تولعان جەتىم بالالاردىڭ باسپاناعا دەگەن سۇرانىسى اجەپتاۋىر وتەلىپ قالعان-دى. قازىرگى كۇنى وسى ساۋابى مول ءىس ودان ءارى جالعاسا تۇسكەنىن قالار ەدىك. كەلەسى كەزەكتەگى ماسەلە جەتىم بالالاردى جۇمىسپەن قامتۋ توڭىرەگىنەن تۋىندايدى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ولار بۇرىنعى تاربيە العان ورنىمەن قوشتاسادى. سول كەزدە جەتىم بالالاردىڭ بىرقاتارىنىڭ باستارىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, نە ىستەرىن بىلمەي دال بولاتىن كەزدەرى ءجيى كەزدەسەدى. مۇنداي سەرگەلدەڭنەن شىعۋدىڭ ەكى جولىن ايتۋعا بولاتىن سەكىلدى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان جەتىم بالالاردىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋى ءۇشىن بولىنەتىن كۆوتانى كوبەيتۋ قاجەتتىگى. الايدا, بۇل ارادا شەشۋشى ءارى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ماسەلە – جۇمىسپەن قامتۋدىڭ شەشىمىن تابۋ بولماق. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى كۇنى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن جەتىم بالالاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشى كوڭىل كونشىتپەيدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا جيناقتالعان دەرەكتەردە سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە وڭىردەگى بالالار ءۇيىنىڭ جيىرما ەكى تۇلەگى عانا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا تىركەلگەنى كورسەتىلگەن. سونىڭ ون ءۇشى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. ەندەشە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار بۇل جونىندە ناقتى ءارى اۋقىمدى شەشىمدەر قابىلداعانى ءجون دەمەكپىز. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ تاراپىنان  بايىپتى كوزقاراس پەن ىنتا-ىقىلاس تابىلسا بولعانى دا. ءسوز سوڭىندا كەيىنگى جىلداردىڭ تاجىريبەسى جەتىم بالالارعا ارنالعان پاتروناتتىق تاربيە بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىن كورسەتە بىلگەنىن ايتقىمىز كەلەدى. تاربيە مەن قامقورلىققا الۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى جوعارىدا ايتىلعانداي تاربيەلەنۋشىلەردى وتباسىلىق ۇلگىگە ءبىرشاما جاقىنداتا تۇسەدى. ادەتتە كەز كەلگەن ۇلگىلى دەگەن وتباسىنداعى بالانىڭ تاربيەسىنىڭ ءوزى وپ-وڭاي بولا قويمايتىنى بەلگىلى. ال جەتىم بالالارعا قاتىستى العاندا تاربيە توركىنى تىپتەن كۇردەلەنە تۇسپەي مە؟ ءومىر سىناعى وتە اۋىر. ءومىر ەركەلىكتى كوتەرە بىلمەيدى. سوندىقتان وعان توتەپ بەرۋ ءۇشىن جەتىم بالالاردى ەڭبەككە ەرتەرەك باۋلۋدىڭ ماڭىزى ايىرىقشا بولماق. بۇل رەتتە پاتروناتتىق تاربيەنىڭ ورنى ەرەكشە دەپ تۇجىرىمدايدى پەداگوگ-ماماندار. قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋىنا اينالعان الەۋمەتتىك ءمانى تەرەڭ ماسەلەلەر اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانە وڭىرلەردەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسى مەن ارنايى الەۋمەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جەتەكشىلەردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ جاتسا, ويعا العان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. جەتىمدى كورگەندە جەبەي الىپ ءجۇرمىز بە؟ قاي-قايسىمىز ءۇشىن دە ءبىر ءسات وسى ساۋال توڭىرەگىندە وي جۇگىرتكەننىڭ ارتىقشىلىعى بولماسا كەرەك. تەك سوندا عانا قوعامىمىزداعى ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق كورىنىستەرى ودان ءارى تامىرلانىپ, تەرەڭدەي تۇسپەك. بەت قاتتالىپ جاتقاندا. تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا ورال قالاسىنداعى جەتىم بالالار ءۇيىنىڭ 36 تۇلەگىنە سىنعىرلاعان سۋ جاڭا پاتەرلەردىڭ كىلتى تابىس ەتىلدى. ولاردىڭ بۇل قۋانىشتارىنا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ ورتاقتاستى. پايدالانۋعا بەرىلگەن توعىز قاباتتى 186 پاتەرلى  تۇرعىن ۇيدەن باسپانا يەلەنۋ باقىتىنا يە بولعان بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى نينا لوگۆينەنكو گازەت تىلىشىسىنە ءوز وي-تىلەگىن بىلايشا جەتكىزدى: «جارىم يليا ەكەۋمىز بۇعان دەيىن «شاڭىراق» جاتاقحاناسىندا تۇرعان ەدىك. مىنە, ەندى دەربەس ءوز ءۇيىمىز بار. بىزدەرگە قامقورلىق تانىتىپ, قولداۋ كورسەتكەن ەلباسىمىز بەن ەلىمىزگە العىسىمىز شەكسىز!»  تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»