ماماندىق تالاپكەردى تاڭداعان شاق

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا «جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى دامىعان ەل بۇل – جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار» دەگەن ەدى. جوعارى ءبىلىمدى ازامات دەگەن ءسوزدىڭ ارعى استارىندا ەلدى كوتەرەتىن, وزگە جۇرتتارمەن تەڭەستىرەتىن, ەسەسىن جىبەرمەيتىن, ەستى دە بىلىكتى مامان دەگەن ءسوز جاتىر. سول بىلىكتى مامان بىزدە جەتكىلىكتى مە؟ وتانىمىزدا 127 جوعارى وقۋ ورنى بار. وندا جارتى ميلليونعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى. وقۋعا قابىلداۋ كەزىندەگى سول ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ جارناماسى قۇلاق جارادى. ءبارىن ءۇيىپ-توگەدى. بازاسىن ايتىپ ماقتانسا, شىركىن-اي, دەيسىڭ. بىراق سول وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ كوبى دەمەسەك تە, ءبىرازى ءوز مامان­دىقتارىن جەتىك مەڭگەرمەگەن بولىپ جاتادى. نەگە ولاي؟ شىققان شىعىن, كەتكەن كۇش-قۋات قايدا قالدى؟ ارينە, ەسەپ-قيساپتارعا قاراساڭ ءبارى جاقسى. كەمشىلىككە كەلگەندە «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەۋگە بەيىم تۇرامىز. وسىعان قاراعاندا ماماندىقتى تالاپكەر ەمەس, ماماندىق تالاپكەردى تاڭدايتىن ۋاقىت تۋعانىن اڭعارماي كەلە جاتقان سەكىلدىمىز. ەلىمىزدە قازىر كوپتەگەن ماماندىققا زارۋلىك بار كورىنەدى. مىسالى, توقىما توقۋ, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ, وزگە دە ماماندىق يەلەرىن دايىنداۋ ماسەلەسى ءالى دە تولىق شەشىلە قويماعان. سەبەبى, شەتەلدەن اكەلىنگەن زاماناۋي تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن كاسىپ يەلەرى بىزدە كەمشىن ەكەن. ياعني, كىلەم فابريكاسى بار دا, وعان ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورنى ءالسىز. وسىدان كەلىپ, ەكىنشى رەت قارجى شىعىنداپ, مامان دايارلاۋعا تۋرا كەلەتىن جايلار از ەمەس. ءتىپتى شەتەلدەرگە جىبەرىپ وقىتۋعا, بولماسا, مامان شاقىرۋعا تۋرا كەلىپ جاتاتىن جاعدايلار دا بارشىلىق. وسىعان قاراپ-اق, سۇرانىسقا قاراي مامان دايارلاۋ جاعى ءالى قالىپتاسا قويماعانىن اڭعارۋعا بولادى. جالپى, كاسىپكە دايارلاۋ ءىسىن مەكتەپتەن باستاپ قولعا الىپ, وقۋشىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە قاراي مۇعالىمدەر قاۋىمى بولاشاعىنا جول اشىپ جاتسا, قانە. دەگەنمەن, تۇلەكتەردىڭ تاعدىرىن بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانت شەشىپ كەتەتىنى انىق. بۇل دەگەنىڭىز, ۇيدەگى ادەمى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادىنىڭ كەرىنە اكەلەدى. قاي ماماندىققا كوپ گرانت بولىنسە, ۇمىتكەر سوعان جۇگىرەدى. تۇسسە ءتۇستى, تۇسپەسە تاڭداعان ماماندىق جايىنا قالادى دا, اتا-اناسىنىڭ قالتاسىنا قارايدى. ولار قارجى شىعىنداپ 4-5 جىل وقىپ, ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىققانشا, زاماننىڭ ەكپىنى جەلدەي ەسىپ ءبىراز جەرگە بارادى. جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلدىم دەپ, ءبىراز مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن قاعادى. جۇمىس بولا قويماعان سوڭ, ەكىنشى ماماندىققا تالپىنادى. وسى قاداممەن بىرنەشە «قاتىرما قاعاز» الىپ, جۇمىس تاپپاي, جۇيكەسى جۇقارىپ جۇرگەندەر از ەمەس. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى باسا ايتساق دەيمىز. جوعارى ءبىلىم بەرەتىن كەيبىر وقۋ ورىندارى الدىمەن وقىتۋدى ەمەس, بىتىرگەننەن كەيىن قايدا جۇمىس ىستەيدى دەگەندى الدىن الا ويلاستىرسا, ەلدىڭ ەرتەڭى سانالاتىن ۇرپاق اداسپاس ەدى. اقيقاتىنا كەلسەك, كەي ازاماتتار مامان بولىپ جۇمىس تاپقانىمەن, الار ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي كۇنكورىس ءۇشىن وزگە سالاعا كەتىپ جاتاتىندار دا كەزدەسەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى سانالاتىن اۋىل­دى كوركەيتۋ, جاس مامانمەن قامتاماسىز ەتۋ ءجونىن­دەگى ەلباسىنىڭ «ديپلوممەن – اۋىلعا!»  باع­دار­لاماسى كەمەل ءىستىڭ باسى دەپ بىلەمىز. وسى ءبىر يگىلىكتى باستاما كەي تۇستا شىرەنگەن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ ۇيىمداستىرا الماۋىنان تۇيىق­قا تىرەلىپ, تاۋداي كوڭىلمەن بارعان جاستاردىڭ مەسەلى قايتاتىن جايلار دا الدان شىعىپ قالىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە حح عاسىرداعى العان ماماندىعىڭ 10-15 جىل تاپجىلماي قىزمەت ىستەۋگە جاراسا, ءححى عاسىردا 2-3 جىلدا ەسكىرىپ قالاتىنىن دا ەس­تەن شىعارماعانىمىز ابزال. ويتكەنى, ءداۋىر دامۋىنىڭ ەكپىنى بولەك. جىگەرىڭدى جانىپ, وي-ساناڭ­دى ورىستەتىپ, توڭىرەگىڭدى تۇگەندەپ وتىر­ما­ساڭ, كوش-كەرۋەننەن قالىپ قويۋىڭ كادىك. سوندىق­تان دا الاتىن ماماندىعىڭدى الدىن الا وي تارازى­سىندا ولشەپ شەشسەڭ, قاپى قالمايسىڭ. قايتا دايىن­دىقتان وتەتىن كەزدە دە كوپ قينالا قويمايسىڭ. الداعى جىلى مىڭداعان تۇلەكتەر ماماندىق الىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنان تۇلەپ ۇشادى. سولاردىڭ ءبارى سۇرانىسقا ساي ازىرلەنگەن بە؟ بۇل سۇراققا دايەكتى جاۋاپ بەرۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – تاپسىرىستى تەك مينيسترلىك قانا ەمەس, مامان قاجەت مەكەمەلەر, كاسىپورىندار كەڭەسىپ بەرۋ جاعىن بىرتە-بىرتە شەشۋ. بۇگىنگى كۇنمەن قاتار, ونداعان جىل العا وزىپ جوسپارلاۋ جۇزەگە اسىپ جاتسا, قانە؟ مەملەكەتتىك گرانتتىڭ ءوزىن  سول نەگىزگە بەيىمدەپ, ماماندىق يەلەرىن مەكتەپتەن, كوللەدجدەن تۇراقتى تۇردە ازىرلەپ, جوعارى وقۋى ورىندارىندا تۇيىندەۋدى ورنىقتىرساق, قيىن ءتۇيىن شەشىلەر ەدى. ءتىپتى قانداي ماماندىققا قانشا گرانت كەرەك دەگەننىڭ ءوزىن دە الدىن الا ويلاستىرۋ قاجەت سەكىلدى. بىرنەشە جىل بۇرىن سۇرانىسقا قاراي گرانت بەلگىلەنسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جاستار الدىن الا ءبىلىپ, ازىرلەنەر ەدى. مامان دايارلاۋداعى تاعى ءبىر ماسەلە, تەوريا مەن پراكتيكانىڭ بەرىك ۇشتاسا قويمايتىندىعى. جوو-نىڭ كوبى تەوريانى وقىتادى. تاجىريبە الاڭىنىڭ كەيدە اتى بولعانمەن, زاتى كەلىسپەي جاتادى. مۇن­داي جاعدايدا مامان قاعازداعىنى ەسىنە ءتۇسىر­گەن­مەن, ومىردە قولمەن ۇستاپ كورمەگەن جۇمىس الدى­نان شىققاندا جاسقانشاقتاماي تۇرا المايدى. ەندەشە, الداعى جىلى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, مىقتى مامان بولسام, ەل دامۋىنا ۇلەس قوسسام دەگەن جاستى جاڭىل­دىر­ماس ءۇشىن ماماندىققا قاراي بولىنەتىن گرانت­تى قازىردەن باستاپ جان-جاقتى ويلاستىرساق, ءبىراز ءتۇيت­كىلدەر ءوز شەشىمىن تابار ەدى. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»