بيىل قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولدى. ال ونىڭ پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات جۇرىنوۆ بۇگىن 75-كە كەلىپ وتىر. وسى مەرەيتويلارمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءبىز ءتىلشىمىزدىڭ اكادەميكتەن العان سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
– مۇرات جۇرىن ۇلى, بار بولعانى 39 جاسىڭىزدا عىلىم دوكتورلىعىن قورعاعان قازاقسىز. كەڭەستىك ءداۋىر... سول زاماندا سىزگە اقش, جاپونيا, گوللانديا, ۇلىبريتانيا ەلدەرى پاتەنت بەرىپتى. ول قالاي بولدى؟
– الدىمەن عىلىم جولىنا قالاي ءتۇستىم. وندا اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق.
ءبىز سوعىستىڭ العاشقى قىسىندا 1941 جىلى دۇنيەگە كەلدىك. ەسىمدى بىلگەندە, 2,5-3 جاس شاماسى بولۋ كەرەك, ءبورجار وزەنىنىڭ بويىنداعى سابيلىك شاعىم, كيىز ءۇي, سۋدان وتەتىن اعاش كوپىر, ەسىك الدىنداعى بيىك تالدار, باقشاداعى جۇگەرى, قاۋىن, داربىز... كوز الدىمدا قالىپتى.
بەس جاسقا تولماسام دا 1945 جىلى مامىر ايىندا جەڭىس كۇنىن كولحوزدىڭ تويلاعانى ەسىمدە. ماتانىڭ بەتىندە جازۋلار بار, قىزىل جالاۋلار ۇستاعان ەرەسەك ادامدار قۋانىشتان «جەڭىس! جەڭىس!» دەپ سۇيىنشىلەگەنىن ۇمىتقان جوقپىن.
ال مەكتەپتەگى ءومىرىم ارىس قالاسىنداعى «حلوپكوم» دەگەن اۋىلدا ءوتتى. بارلىق اۋىل بالالارى سياقتى ساباقتان تىس ۋاقىتتا ءۇي شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسەمىز. كەزەكپەن قوي باعۋ, مالعا ءشوپ سالۋ, مال سۋارۋ دەگەن سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارىن اتقارىپ وستىك. ەرتە كوكتەمدە, ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا بۇكىل اۋىل بولىپ, «اقدالاعا» ون شاقتى كۇن بويى بيداي ەگەتىن. ودان سوڭ مامىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءشوپ شابۋ, جاز بويى بيداي ورۋ, ەسەك اربامەن سابان تاسۋ. ەڭ سوڭىندا بيدايدى ديىرمەنگە اپارىپ, ۇن تارتتىرىپ اكەلەمىز. ەڭبەكتەن كوز اشپايتىن اۋىل بالالارى ساباق باستالعاندا عانا دەمىمىزدى الۋشى ەدىك.
ءبىزدىڭ ارىس قالاسىندا ەكى عانا قازاق مەكتەبى بولاتىن. ءبىرىنشىسى – اۋداندىق مەكتەپ, ەكىنشىسى تەمىرجولعا قارايتىن. مەن سونى ءبىتىردىم. بىراق, باستاپقى ارمانىم تەمىرجولدىڭ ينجەنەر-مەحانيگى بولۋ ەدى. ارىستاعى تەمىر جول دەپوسىنا تالاي رەت بارىپ, رۇقسات سۇراپ, تەپلوۆوزدىڭ كابيناسىنا ءمىنىپ الىپ, قۇرال-جابدىقتارىنا قىزىعا قاراپ جۇرەتىنمىن. بىراق ول كەزدە قازاقستاندا تەمىر جول ينستيتۋتى جوق ەدى.
– بىراق كەيدە ادامداردىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ اكەتەتىن وقيعالار بولادى عوي؟
– سولاي بولدى. 1959 جىلى ەل اۋماعىندا قازاقستان تەمىرجولى قۇرىلىپ جاتتى. ۇلتتىق كادرلار كەرەك دەپ ارىس قالاسىنداعى تەمىر جول مەكتەبىندە جاقسى وقىعان بەس بالانى ىرىكتەپ الىپ, ماسكەۋگە, نە لەنينگرادقا جىبەرۋدى ۇيعارعان. ول كەزدە قازاقستاندا تەمىر جول ماماندىعىنا دايارلايتىن ينستيتۋت جوق. بىراق, ءبىز بۇل وقۋدان قالىپ قويدىق. ءدال سول جىلى مەكتەپ ديرەكتورى اۋىسىپ كەتىپ, جاڭا كەلگەن كىسى ءبىزدىڭ جايىمىزدان حابارسىز, مەكتەپ ءبىتىرىپ وتىرعان وقۋشىلاردىڭ اتتەستاتىن بەرمەي, كولحوزدىڭ جۇمىسىنا الىپ كەتكەنى. قازىر ويلايمىن, نەتكەن سالعىرتتىق؟! جاس جەتكىنشەك وقۋ وقىپ, الىسقا بارىپ, ەل كورىپ, جەر كورسىن دەپ جاعداي جاساۋدىڭ ورنىنا, ون بەس كۇن جۇمىسقا جەگىپ قويعانىنا تاڭ قالام... سودان الگى بەس بالا جان-جاققا تاراپ كەتە باردىق.
امال جوق, سودان شىمكەنتتەگى قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەت-ءسۇت ونىمدەرى تەحنولوگياسى» بولىمىنە قابىلداندىم. ءبىر دەمالىسقا كەلگەندە اكەم «بالام سەنىڭ وقۋىڭنىڭ اتى نە ءوزى؟ كەشە بىرەۋ سۇراپ ەدى, ينجەنەر بولادى دەپ ەدىم, «ونىڭ قايسىسى؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە الماي قالدىم», دەگەنى. «كوكە, ءبىزدىڭ ماماندىعىمىز مىنا سۇتتەن ايران, ىرىمشىك, قايماق, ماي, بالمۇزداق الۋ. ۇلكەن زاۋىتقا ينجەنەر-تەحنولوگ بولامىز. مىسالى, سەپاراتور دەگەن ماشيناداعى ديسكىلەر مينۋتىنا 1500-گە دەيىن اينالىم جاساپ, سۇتتەن بىردەن كادىمگى سارى ماي شىعارادى». ايتقان سايىن اكەيدىڭ كوڭىلى ءتۇسىپ «وي, مىنا وكىمەت تە بىلگەنىن ىستەيدى ەكەن-اۋ. سونى دا 5 جىل وقيسىڭدار ما؟ ونى اناۋ شەشەڭنەن-اق سۇراپ المايسىڭ با؟ ءسۇتتى ءپىسىرىپ, قاتىق سالساڭ, ايران بولادى, ونى پىسسەڭ, ماي بولادى... بالام, مىنا وقۋىڭ وقۋ ەمەس ەكەن. رەتى كەلسە, باسقا ءبىر وقۋعا اۋىسىپ ال», دەدى.
ۇلكەن كونكۋرسپەن تۇسكەن ماماندىعىم 2 كۋرستىڭ سوڭىندا وزىمە دە ونشا ۇناماي ءجۇر ەدى, اكەمنىڭ سوزىنەن كەيىن ينستيتۋت رەكتورىنا دەيىن بارىپ ءجۇرىپ, «ەلەكتروحيميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» دەگەن ماماندىققا اۋىسىپ الدىم.
– بۇل كەزدە دە ۇلكەن عالىم بولۋدى ارمانداعان جوقسىز عوي. سوندا دا بولسا عىلىم جولىنا بىرتىندەپ جەتەلەپ الىپ كەلگەن ەرەكشە قابىلەتىڭىز بولار؟
– ول كەزدە ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, مىندەتتى تۇردە اۋىلعا ورالام, اكە-شەشەمنىڭ قاسىندا بولام دەپ ويلايتىنمىن. الماتىعا, ودان ءارى ماسكەۋگە بارۋ تۋرالى ويلاپ جۇرگەن ەشكىم جوق. سوعىس كەزىندە تۋعان 10 بالانىڭ ىشىنەن ءتىرى قالعان جالعىز ۇل, اپكەم مەن قارىنداسىم عانا بار, سەنىپ وتىرعاندارى مەن بولعان سوڭ, اتا-اناما قارايلادىم.
ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, ەلەكتروحيميا كافەدراسىندا وقىتۋشىلىقتا قالدىم. كافەدرادا عىلىمعا يكەمدىلىگىمدى اڭعارعان ادام – ۇستازىم پروفەسسور راۆيل ۆاحيدوۆ ەدى. سول كەزدە قازاق بالاسىنىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋدەگى د.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءجون سىلتەگەن وسى كىسى. ناعىز ءىزدەنىسكە تولى عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ەلەكتروحيميالىق ادىسپەن بيولوگيالىق اكتيۆتى زاتتاردى سينتەزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستاعان كەزىمىز. بۇل سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ ءبىرى – شىمكەنت, جامبىل قالالارىندا ورنالاسقان فوسفور زاۋىتتارىنىڭ زياندى قالدىقتارى – فوسفور شلامى جانە فەرروفوسفور قوسىلىستارىنىڭ ءتۇزىلۋى. سول قالدىقتاردىڭ وزىنە 15-20 پايىزعا دەيىن فوسفور كەتىپ قالادى. سول كەزدە بۇل ماسەلە دۇنيەجۇزىندە بار بولاتىن.
قۇرامى ۋلى ەلەمەنتتى فوسفور شلامى قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزە باستادى. ءتىپتى شىمكەنت, جامبىل توڭىرەگىندەگى ءتورت ءتۇلىك مالدىڭ ازۋ تىستەرى ءوسىپ كەتىپ, ءشوپتى شايناي الماي, اشتان ءولىپ جاتتى. فوسفور شلامىنداعى ەلەمەنتتى فوسفور جانە ودان باسقا ءتۇيىرشىك زاريادتارىنىڭ ءارتۇرلى بولاتىندىعىن انىقتاي وتىرىپ, زياندى قوسىلىستان تازا فوسفوردى ءبولىپ الۋدىڭ قاراپايىم ەلەكتروفورەز ءادىسىن ۇسىندىق. ەلەكتروحيميالىق, ەلەكترويمپۋلستىك تاسىلدەرمەن فوسفوردى تۇگەل الۋ ءادىسى بۇرىن بولماعان جاڭالىق بولعاندىقتان پاتەنتتەۋگە بەردىك. ول كەزدە عىلىمي جاڭالىقتار بۇكىل كەڭەس وداعى اتىنان پاتەنتتەلەدى جانە سونىڭ اۆتورلىق كۋالىگى نەگىزىندە دالەلدەندى. وسىنداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىندە جاسالعان جاڭا تەحنولوگيا ءوندىرىسكە ەنگىزىلىپ, ميلليونداعان تازا ەكونوميكالىق پايدا اكەلدى. ءسىزدىڭ ەڭ العاشقى سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابى – وسى. سول كەزدە بىزگە اقش, انگليا, گوللانديا, جاپونيا ەلدەرى پاتەنت بەردى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن.
– ول كەزدە كەڭەس وداعىندا شەتەلدەردەن اۆتورلىق پاتەنت الىپ جاتقاندار بولۋشى ما ەدى؟
– ىلۋدە ءبىر بولاتىن وقيعا. ءبىز وسى ىرگەلى عىلىمي ىزدەنىستى شىمكەنت پەن جامبىلداعى فوسفور زاۋىتتارىنا ۇلكەن ەكونوميكالىق پايدامەن ەندىردىك. مۇنان كەيىن دە 140-قا جۋىق اۆتورلىق كۋالىكتەر مەن پاتەنتتەر الىپپىن.
ماسكەۋدىڭ د.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى رەسەي حيميا-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى) اسپيرانتۋراسىندا وقىپ ءجۇرگەندە ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا سالاسىنىڭ ايگىلى عالىمى ميحايل ءفيوشيننىڭ لابوراتورياسىندا تاجىريبە جينادىق. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىما ميحايل ياكوۆلەۆيچتىڭ ءوزى باسشىلىق ەتتى. ەلەكتروحيميا تاسىلىمەن ورگانيكالىق قانىقپاعان زاتتاردان ءارتۇرلى سالالارعا قاجەت (فارماتسەۆتيكا, پوليمەرلەر حيمياسى, ارنايى قاسيەتتەرى بار زاتتار) قوسىندىلاردى الۋدىڭ جاڭا ادىستەرى مەن تەحنولوگياسى جاسالدى. سول لابوراتوريادا كەڭەس وداعىنىڭ ءار تارابىنان كەلگەن جانە ماسكەۋدىڭ تاڭداۋلى جاس زەرتتەۋشىلەرى, اسپيرانتتار جۇمىس ىستەيتىن. سولاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ, مەرزىمىنەن 2 اي بۇرىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ, شىمكەنتكە قايتا ورالدىم. بۇل 1970 جىل بولاتىن.
سودان كەيىن قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا ون جىلدان استام ۋاقىت اعا وقىتۋشى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. بۇل جىلدار مەنىڭ وقىتۋشى رەتىندە عانا ەمەس, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورىنۋىمە مۇمكىندىك بەردى. ۇجىمنىڭ جاقسى اتى شىقتى. «ەلەكتروحيميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» كافەدراسى جانىنان «ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا» لابوراتورياسىن قۇرىپ, ونى وزىق ەلەكتروندى قۇرالدارمەن جابدىقتاپ, اسپيرانتۋرا اشتىق. ءىرى زاۋىتتارمەن كەلىسىمشارت جاساپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزدىك. سول كەزدەردە ءبىزدىڭ ەلەكتروحيميا كافەدراسىندا كەڭەس وداعىنا بەلگىلى عىلىمي مەكتەپ قۇرىلدى.
– عىلىمدا باعى جانعان ادام ەكەنىڭىزدى جاسىرعان ەمەسسىز. جۇرتتار جىلدار بويى ءماسكەۋدە عىلىمي اتاقتارىن قورعاي الماي جۇرگەندە جولىڭىز بولىپ كەتۋىنە نەندەي جاعداي سەپتەستى؟
– شىنىندا دا, سول جىلدارى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ, ماسكەۋدەگى جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيادان (ۆاك) بەكىتىلۋ وتە قيىنداپ كەتكەن كەز. سونىڭ الدىندا ءبىر پلاگياتتىق جۇمىستار اشىلىپ, ۆاك باسشىلىعى ءاشكەرەلەنىپ, تۇگەلىمەن قىزمەتتەن قۋىلعان بولاتىن. سوندىقتان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار ايلاپ, جىلداپ جاتاتىن نەمەسە بەكىتىلمەي قايتاتىن. مەنىڭ دوكتورلىق دارەجەم نەبارى ءۇش جارىم ايدا بەكىتىلدى. ونىڭ سەبەبى مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كەڭەس سول سالادان كەڭەس وداعىندا دارەجەسى جوعارى بولدى. ال جەتەكشى مەكەمەسى – كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى. بۇلاردان بيىك سانالاتىن ەشكىم بولماعاندىقتان وسىلايشا تەز بەكىتكەن بولۋى كەرەك.
– «قازاقستانداعى ەڭ جاس عىلىم دوكتورى» اتاعى ءومىرىڭىزگە وزگەرىستەر اكەلدى مە؟
– ارينە, جاڭا قىزمەتتەر ۇسىنا باستادى. ماسكەۋگە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىردى. تاشكەنتكە وداق دەڭگەيىندەگى اكادەميك سادىقوۆ جۇمىسقا شاقىردى. ول كەزدە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا ورتا ازيادان 3 قانا اكادەميك بار ەدى. ابيد سادىقوۆ – سول ۇشەۋدىڭ ءبىرى بولدى.
– قازىر ەلىمىزدە كوزى ءتىرى قانشا اكادەميك بار؟
– 140 اكادەميك. جالپى, اكادەميك دەگەن عىلىمي دارەجە ءماڭگىلىككە بەرىلەدى. اسكەري شەن سياقتى ەمەس.
سونىمەن سول كەزدەگى جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم ءمينيسترى تۇرعانبەك قاتاەۆ جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكا عىلىمدارى سالاسىنان عىلىم دوكتورى اتاعىن العان قازاقستانداعى ەڭ جاس عالىم ەكەنىمدى اتاپ كورسەتىپ, كەزەكتەن تىس «جيگۋلي» دەگەن اۆتوماشينا بەرگىزدى.
ءوزىم جاسپىن, شەتەلدىك پاتەنتتەر العان كەزىم. ول كەزدە وداقتان اۆتورلىق پاتەنت الۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم ەكەنىن ايتىپ وتىرمىز عوي. سونىمەن تاشكەنتكە بارۋدان باس تارتتىم. ولاردىڭ ءوز عالىمدارى دا جەتەدى. ءوڭشەڭ وزبەكتەردى ءبىر جاس قازاق باسقارىپ وتىرسا, نە دەيتىنى بەلگىلى. ءماسكەۋدەگى دوسىما دا تۋعان ەلىمنەن الىستاپ كەتەم, بولمايدى دەدىم. مۇنداي وتە ءتيىمدى ۇسىنىستاردان باس تارتۋىم كوپ ادامدى تاڭعالدىردى.
تۇرعانبەك قاتاەۆ الماتىعا شاقىرىپ الىپ, قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە عىلىم ىستەرى بويىنشا پرورەكتور بولىپ بارۋدى ۇسىندى. ءوزىم شىمكەنتتەگى جالعىز عىلىم دوكتورىمىن. قالاداعى ءۇش ينستيتۋتتا 3 رەكتور, 9 پرورەكتور وتىر, نەگە پرورەكتور بولۋ ءۇشىن سوناۋ قاراعاندىعا بارۋىم كەرەك دەپ ويلادىم. ەكىنشى جاعىنان ءوز قولىممەن قۇرعان لابوراتوريانى, ءشاكىرتتەرىمدى, تۋىستارىمدى, دوستارىمدى قيمادىم. ءبىر قازاقستان بولسا دا, قاراعاندى الىس كورىندى.
ءسويتىپ جۇرگەندە, جازعى كانيكۋل باستالىپ, قىركۇيەككە دەيىن قۇلاعىم تىنىشتالدى. وداقتىڭ قاي جەرىنە بارسام دا جۇمىس تاباتىنىما سەنىمدى بولىپ ءجۇرمىن عوي. نەسىنە قورقايىن دەپ ءجۇرمىن. ساباق باستالعاندا تاعى دا شۇعىل تۇرعانبەك قاتاي ۇلى شاقىرتىپ الىپ «سەن دە مەن سياقتى قاراپايىم وتباسىنان شىققان جىگىت ەكەنسىڭ. سەنى وسىرگىم كەلدى. ال سەن شالقاياسىڭ. بۇل قالاي؟» دەپ كەرى بۇرىلمايتىنداي ءبىر-ەكى قاتقىل اڭگىمە ايتتى. بىردەن كوندىم.
– قاراعاندىدا كەي ماسەلەدە تاباندىلىق تانىتقانىڭىز قىزمەتىڭىزگە كەسىرى ءتيدى مە؟
– تيمەۋشى مە ەدى؟! پرورەكتورلىقتان كەيىن 1985 جىلى سول قاراعاندىداعى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, بۇل قىزمەتتە 6 جىل ىستەدىم. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن پارتيا تاراپىنان قازاقتار قۋدالاۋعا ۇشىراي باستاعان. سول كەزدە قاراعاندىعا ماسكەۋدەن ارنايى شىققان كوميسسيا ۋنيۆەرسيتەتتى تەكسەرە كەلە, مەنى شاقىرىپ الدى دا: «ءوزىڭىز ماسكەۋدە وقىپسىز, سول جاقتا وقىپ كانديدات بولدىڭىز, كەيىن سونىڭ ارقاسىندا دوكتور بولدىڭىز. ەندى قاراڭىز, قاراعاندى وبلىسىندا قازاقتاردىڭ سانى – 16 پايىز, قاراعاندى قالاسىندا – 9 پايىز, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋتتا – 63 پايىز. ءسىز سونشاما قازاقتى قايدان الدىڭىز؟» – دەدى. مەن «قازاقتاردىڭ سانى بالەنشە پايىزدان اسپاسىن دەگەن زاڭ بار ما؟ قاي جەردە جازىلعان, كورسەتىڭىزشى», – دەدىم. ونداي زاڭ جوق قوي. سوسىن قاتتى-قاتتى سويلەي باستادى. «ءسىزدى كەڭەس وكىمەتى تاربيەلەدى, دوكتور قىلدى, قىزمەت بەردى. ءسىزدىڭ ءىستەپ وتىرعانىڭىز مىناۋ», – دەپ. قاراعاندىدا كومىر ءوندىرىسىنىڭ ينستيتۋتى بولدى. باسشىسى وزگە ۇلت ەدى, ءبىر دە ءبىر قازاقتى جۇمىسقا المايتىن. سونى ايتتىم. سونىڭ ديرەكتورىن نەگە شاقىرمايسىز, ناعىز شوۆينيست سول, ءبىر قازاقتى المايدى دەيمىن عوي. مەنى ۇستاي المايتىندارىن سەزدى. كەتتى. تىنىش كەتكەن جوق, تاپسىرما بەرىپ كەتىپتى.
قاراعاندىدا بۇرىن مىقتى عالىم ەۆنەي بۋكەتوۆ قىزمەت ىستەگەن. ماسكەۋگە بارادى, اندا-مىندا جۇرگەندە عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاقتاردى كەزدەستىرسە, قاراعاندىعا شاقىرا جۇرەدى, قىزمەتىن تاۋىپ بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, جينالعان سايدىڭ تاسىنداي ءبىلىمدى قازاقتار عوي.
سودان وبكومنىڭ عىلىم-ءبىلىم بولىمىنەن كۇندە حابارلاسادى. «پروتسەنتتىك كورسەتكىشتى قاشان قالپىنا كەلتىرەسىز؟» – دەيدى. ولاردى ۋاجبەن جەڭەسىڭ. «بەس جىلدىق مەملەكەتتىك جوسپارىمىز بار. سول عىلىمي جوبالاردىڭ بەل ورتاسىنا كەلدىك, قىزمەتكەرلەردى جارتى جولدان قىسقارتىپ, جۇمىستان قۋسام, ناتيجەسىنە كىم جاۋاپ بەرەدى؟» دەپ وتىرىپ الدىم. ءبىراز ىرعاستىق.
1989 جىلى ءار جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلا باستادى. قاراعاندىنىڭ بەس اۋدانىنىڭ ءبىرىندە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلاندىم. سوندا توعىز ورىس مەكتەبىنە قازاق سىنىبىن اشتىردىق. سوندا مەنىڭ تاڭ قالاتىنىم, مەنىڭ ايتقانىما كونبەي, سىنىپ اشتىرۋعا كەلىسپەي, ەڭ كوپ قارسىلاسقان ءبىر قازاق كەلىنشەك بولدى. قازاق! ءبىر ورىس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. بىراق, ءبىز اشتىق.
كەيىننەن (تاۋەلسىزدىك العان سوڭ) شىقتى عوي نەبىر مىقتىلار, ءتىل دەپ, ۇلت دەپ ۇرانداپ. ال, سول كەزدە سولاردىڭ كوبى-اق بۇعىپ قالدى. باسىن بايگەگە تىگىپ ساناۋلى ازاماتتار ءجۇردى. تەلەفونى تىڭدالادى, ءىزى اڭدۋلى... ءار جينالىس سايىن اتىمىز اتالادى, پارتيانىڭ تاپسىرماسىن ورىندامايدى, ادال ەمەس دەپ... مەن سولاردىڭ اراسىندا بولعانىما باقىتتىمىن.
– دەگەنمەن, ءسىزدىڭ شىن ءمانىندە تاقىر جەردەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇيىمداستىرىپ, 300 گەكتار جەرگە ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن, كامپۋستار, مادەنيەت سارايىن سالىپ, اباتتاندىرىپ, ولار كونە قالانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ تۇرعانىن ەشكىم ەندى جوققا شىعارا الماس؟
– بۇل قازاقستان ەگەمەندىك الار كەزدىڭ قارساڭى ەدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رۋحاني استانامىز – كونە تۇركىستاندى جانداندىرۋ ماقساتىندا ءوز جارلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەت اشىپ, تۇركىستانعا رەكتور ەتىپ جىبەردى.
تاقىر جەردەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ دەگەن زاۋىت سالۋدان دا قيىن ەكەنى بەلگىلى, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ ءۇشىن عالىمدار كەرەك, ولاردى شاقىرىپ كەلتىرۋ ءۇشىن جاقسى پاتەرلەر, جاقسى جالاقى, بايلانىس جانە كولىك جۇيەلەرى بار جاقسى قالا كەرەك. سوندىقتان تاجىريبە بويىنشا الدىمەن ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالىن اشىپ, ودان كەيىن ونى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت جاساپ, ودان سوڭ عانا ونى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋ كەرەك ەدى. ول كەزدە تۇركىستاندا ءۇش تەحنيكۋم بار, بىراق ولاردىڭ ءىشىندە بىردە-ءبىر عىلىم كانديداتى جوق. ماسكەۋدە شىعاتىن «يزۆەستيا» گازەتى «قازاقستاندا اۋدان ورتالىعىندا ۋنيۆەرسيتەت اشىلدى» دەپ مىسقىلدادى.
سونىمەن, ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن ۋنيۆەرسيتەت 6 ماۋسىمدا اشىلدى. مينيستر ش.شاياحمەتوۆ ۋنيۆەرسيتەت اشۋ شارالارىن ءوز بۇيرىعىمەن 7 ماۋسىمدا بەكىتە وتىرىپ, قوبالجىپ وتىرعانىن جاسىرمادى. «مۇقا, نە ىستەيمىز, بيىلعى وقۋ جىلىنا ستۋدەنتتەر قابىلداۋ كەرەك, وعان ەكى-اق اي قالدى. وندا ءالى تۇك جوق, ءتىپتى ءبولىنگەن عيمارات تا جوق...», دەدى.
ەرتەڭىنە ءمينيسترىمىز ۇكىمەت باسشىسى سەرگەي تەرەششەنكومەن بىرگە تۇركىستانعا كەلىپ, بارلىق جاعدايمەن تانىسىپ, وبلىستىڭ, اۋدان باسشىلارىن جيناپ, كەڭەس وتكىزدى. جيىن اياقتالعاننان كەيىن سەرگەي تەرەششەنكو قالا شەتىنە كەلىپ «مىنا جەرگە ۋنيۆەرسيتەتكە شاقىرىلاتىن عالىمدارعا 2 قاباتتى كوتتەدجدەر سالامىز. ءاربىر اۋدان 2 دانادان 30 كوتتەدج, شىمكەنت قالاسى, جولداس ق.تولەمەتوۆ 10 كوتتەدج سالىپ بەرەدى. بارلىعىن ۋنيۆەرسيتەتكە كومەك رەتىندە ءوز قاراجاتتارىڭىزعا سالاسىزدار» دەدى.
قاۋىرت جۇمىس باستالىپ كەتتى. ءدارىس بەرۋگە الماتىدان, شىمكەنتتەن, تاشكەنتتەن, قاراعاندىدان ءىرى عالىم-پروفەسسورلاردى شاقىردىق.
– بىراق, بۇل وقۋ ورنى قانداي قيىندىقتارمەن ساقتالىپ قالعانىن, قالاي حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
– ويتكەنى, جارتى جىلدان سوڭ, كەڭەس وداعى قۇلادى, اقشا قۇنسىزدانىپ, جاعداي ءتىپتى قيىنداپ كەتتى. ەلباسىنىڭ نەگىزگى ارمانى – قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىن گۇلدەندىرۋگە مۇرىندىق بولۋ مۇراتى توقىراعانداي بولدى. 1989 جىلى باتىس گەرمانياعا بارعاندا گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىن كورگەنىمىز بار. قالانىڭ ىشىندەگى قالا. ۋنيۆەرسيتەت قاقپاسىنان باستاپ باسقا الەم باستالادى. ادام ءومىرىنە كەرەكتىنىڭ ءبارى بار. سول سياقتى باتىس ەۋروپا ۇلگىسىندە, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالماقشى بولعان ارمانىمىز الىستادى. ەندىگى جاعدايدا شەتەلدەن دەمەۋشىلىك كومەك نەمەسە ينۆەستيتسيا تارتپاسا بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. سودان اقش ەلشىسى ۋ.كورتني مىرزانى تۇركىستانعا ەرتىپ كەلىپ, اقش-قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرماقشى بولدىق. ماسكەۋگە ىسساپارمەن كەلگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا كەڭەسشىسى ۆيليامس مىرزاعا دەيىن بارىپ, جولىقتىق. ودان ماسەلە شەشىلمەگەن سوڭ, ءتۇركياعا كايتا-قايتا بارىپ ءجۇرىپ, تۇبىندە قازاق-تۇرىك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالۋعا قول جەتكىزدىك.
ال بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە 300 گەكتار جەر الۋعا تىكەلەي ەلباسى كومەكتەستى.
وسى وقۋ ورنىنا 10 جىل رەكتور بولدىم. سول ۋاقىت ءىشىندە تۇركيادان 100 ميلليون دوللار كولەمىندە قايتارىمسىز دەمەۋشىلىك قارجى كەلتىردىك. سونىڭ ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقساردى. بۇل اۋىلداعى جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزدى.
– ءبىلىم ءمينيسترى بولعان جىلدارىڭىز قانداي جايتتاردى ەسكە سالادى؟
– ءالى دە بۇل سالادا ويلاساتىن, وڭ شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. 1995 جىلى پرەزيدەنتىمىز كابينەتىنە شاقىرتىپ الىپ: «مۇرات, مەن سەنىڭ تۇركىستاندا اتقارىپ جاتقان ىستەرىڭە كوڭىلىم تولىپ ءجۇر. ال ەندى وسى بۇكىل ءبىلىم سالاسىن وزىڭە تاپسىرامىن, ءبارىن جونگە كەلتىر! انا ۋنيۆەرسيتەتىڭدى دە ءوزىڭ باسقارا بەر», دەدى. ول كەزدە ءبىلىم سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر كوپ بولدى. قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. تاۋلىكپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەدىك.
سول جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قابىلداندى. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىلىم تۋرالى 30-بابىن ءوز قولىممەن جازدىم. سونداعى توقەتەرى, ەڭ ماڭىزدى ەكى اۋىز ءسوز بارا-بارا ناعىز كۇرەسكە اينالدى. «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى». قارجى سالاسىنداعىلار بارشانى «اقىسىز» وقىتۋعا, كەيبىرەۋلەر «مىندەتتى» دەگەن سوزدەرگە قارسى بولدى. بىراق ءبىز قادىم دا كەيىن شەگىنبەي, ۇسىنىستارىمىز ۇكىمەت باسشىسىنان قولداۋ تاپپاعان سوڭ, ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن بارىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى وسى ەكى ءسوزدىڭ ەكەۋىن دە ساقتاپ قالا الدىق.
– ءسىز 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاندا عىلىمنىڭ قوجىراپ تۇرعان كەزى. ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرى بار بولسا دا, نەگە فرانتسۋز مودەلى تاڭدالدى؟
– 1996 جىلدان باستاپ ابدەن مازاسى كەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن قوعامدىق بىرلەستىك ستاتۋسىنا كوشكەن اكادەميانى ەندى كسرو مودەلىنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىم باتىس ەۋروپا مودەلىنە كوشىرە وتىرىپ, ءارى قاراي دامىتۋ كەرەك بولدى. سول كەزدە پاريجدەگى ايگىلى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. فرانتسيا اكادەمياسى – قوعامداعى ەڭ جوعارى مارتەبەلى مەكەمە. حالىقارالىق كورمەلەر, بايقاۋلار, كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى, فرانتسيا پرەزيدەنتىنە تاپسىرىلاتىن جىل سايىنعى عىلىم سالاسى بويىنشا ۇلتتىق بايانداما دايىندايدى. ودان باسقا, عىلىمي جۋرنالدار شىعارادى, ساراپتاما جۇرگىزەدى. اكادەميكتەردىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن باسپادان باسىپ شىعارادى جانە ت.ب. بىراق ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز دا, جاعدايىمىز دا باسقا بولعاندىقتان, ءتۇرلى ايىرماشىلىقتار بولسا دا وسى سوقپاقپەن ءجۇرىپ كەلەمىز.
بيىل ۇلتتىق اكادەميانىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولىپ وتىر. اكادەميا مۇنداي جەتىستىككە قول استىنداعى 45 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. سوناۋ 1946 جىلدان بەرى 8 جۋرنال شىعارىپ, ونى 73 مەملەكەتكە تاراتاتىن مەكەمەنىڭ جۇمىسىن سىرت كوز دە بىلە باستادى. قازىر كىم جۋرنال شىعارماي جاتىر؟ بىراق اعىلشىن تىلىندە رەزيۋمە جاريالايتىن, سونشاما ەلگە تارايتىن, ونىڭ ىشىندە امەريكا كونگرەسىنىڭ, انگليا كورولدىگىنىڭ كىتاپحانالارى الاتىن جۋرنالدى قايدان تاباسىز؟..
– قازىر عىلىمعا اقشاسىنا, قيىندىعىنا قاراماي, جانكەشتىلىكپەن ۇمتىلاتىن جاستار بار ما؟
– مەنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر عىلىمدا جۇرگەن جاس عالىمداردىڭ 10 پايىزى وسىنداي. كەيدە ماعان قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن جاستار جۇمىس سۇراپ كەلەدى. «قانشا ايلىق تولەيسىز؟» دەپ سۇرايدى. مەنىڭشە, دۇرىس! بىلمەگەن, بۇرىن كورمەگەن جۇمىسقا قالاي قويىپ كەتەدى؟ ەرتەڭ ونىڭ بالا-شاعاسىن كىم اسىرايدى؟ عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋ ءۇشىن دە جاعداي كەرەك. ولاردىڭ جاعدايى جاقسى بولسا, ولار قوعامدا بەدەلدى بولسا جاستار دا ۇلگى الىپ, سوڭىنان ەرەر ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
• 07 جەلتوقسان, 2016
عىلىم جولى اداستىرمايدى (مۇرات جۇرىنوۆپەن سۇحبات)
بيىل قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولدى. ال ونىڭ پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات جۇرىنوۆ بۇگىن 75-كە كەلىپ وتىر. وسى مەرەيتويلارمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءبىز ءتىلشىمىزدىڭ اكادەميكتەن العان سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
– مۇرات جۇرىن ۇلى, بار بولعانى 39 جاسىڭىزدا عىلىم دوكتورلىعىن قورعاعان قازاقسىز. كەڭەستىك ءداۋىر... سول زاماندا سىزگە اقش, جاپونيا, گوللانديا, ۇلىبريتانيا ەلدەرى پاتەنت بەرىپتى. ول قالاي بولدى؟
– الدىمەن عىلىم جولىنا قالاي ءتۇستىم. وندا اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق.
ءبىز سوعىستىڭ العاشقى قىسىندا 1941 جىلى دۇنيەگە كەلدىك. ەسىمدى بىلگەندە, 2,5-3 جاس شاماسى بولۋ كەرەك, ءبورجار وزەنىنىڭ بويىنداعى سابيلىك شاعىم, كيىز ءۇي, سۋدان وتەتىن اعاش كوپىر, ەسىك الدىنداعى بيىك تالدار, باقشاداعى جۇگەرى, قاۋىن, داربىز... كوز الدىمدا قالىپتى.
بەس جاسقا تولماسام دا 1945 جىلى مامىر ايىندا جەڭىس كۇنىن كولحوزدىڭ تويلاعانى ەسىمدە. ماتانىڭ بەتىندە جازۋلار بار, قىزىل جالاۋلار ۇستاعان ەرەسەك ادامدار قۋانىشتان «جەڭىس! جەڭىس!» دەپ سۇيىنشىلەگەنىن ۇمىتقان جوقپىن.
ال مەكتەپتەگى ءومىرىم ارىس قالاسىنداعى «حلوپكوم» دەگەن اۋىلدا ءوتتى. بارلىق اۋىل بالالارى سياقتى ساباقتان تىس ۋاقىتتا ءۇي شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسەمىز. كەزەكپەن قوي باعۋ, مالعا ءشوپ سالۋ, مال سۋارۋ دەگەن سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارىن اتقارىپ وستىك. ەرتە كوكتەمدە, ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا بۇكىل اۋىل بولىپ, «اقدالاعا» ون شاقتى كۇن بويى بيداي ەگەتىن. ودان سوڭ مامىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءشوپ شابۋ, جاز بويى بيداي ورۋ, ەسەك اربامەن سابان تاسۋ. ەڭ سوڭىندا بيدايدى ديىرمەنگە اپارىپ, ۇن تارتتىرىپ اكەلەمىز. ەڭبەكتەن كوز اشپايتىن اۋىل بالالارى ساباق باستالعاندا عانا دەمىمىزدى الۋشى ەدىك.
ءبىزدىڭ ارىس قالاسىندا ەكى عانا قازاق مەكتەبى بولاتىن. ءبىرىنشىسى – اۋداندىق مەكتەپ, ەكىنشىسى تەمىرجولعا قارايتىن. مەن سونى ءبىتىردىم. بىراق, باستاپقى ارمانىم تەمىرجولدىڭ ينجەنەر-مەحانيگى بولۋ ەدى. ارىستاعى تەمىر جول دەپوسىنا تالاي رەت بارىپ, رۇقسات سۇراپ, تەپلوۆوزدىڭ كابيناسىنا ءمىنىپ الىپ, قۇرال-جابدىقتارىنا قىزىعا قاراپ جۇرەتىنمىن. بىراق ول كەزدە قازاقستاندا تەمىر جول ينستيتۋتى جوق ەدى.
– بىراق كەيدە ادامداردىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ اكەتەتىن وقيعالار بولادى عوي؟
– سولاي بولدى. 1959 جىلى ەل اۋماعىندا قازاقستان تەمىرجولى قۇرىلىپ جاتتى. ۇلتتىق كادرلار كەرەك دەپ ارىس قالاسىنداعى تەمىر جول مەكتەبىندە جاقسى وقىعان بەس بالانى ىرىكتەپ الىپ, ماسكەۋگە, نە لەنينگرادقا جىبەرۋدى ۇيعارعان. ول كەزدە قازاقستاندا تەمىر جول ماماندىعىنا دايارلايتىن ينستيتۋت جوق. بىراق, ءبىز بۇل وقۋدان قالىپ قويدىق. ءدال سول جىلى مەكتەپ ديرەكتورى اۋىسىپ كەتىپ, جاڭا كەلگەن كىسى ءبىزدىڭ جايىمىزدان حابارسىز, مەكتەپ ءبىتىرىپ وتىرعان وقۋشىلاردىڭ اتتەستاتىن بەرمەي, كولحوزدىڭ جۇمىسىنا الىپ كەتكەنى. قازىر ويلايمىن, نەتكەن سالعىرتتىق؟! جاس جەتكىنشەك وقۋ وقىپ, الىسقا بارىپ, ەل كورىپ, جەر كورسىن دەپ جاعداي جاساۋدىڭ ورنىنا, ون بەس كۇن جۇمىسقا جەگىپ قويعانىنا تاڭ قالام... سودان الگى بەس بالا جان-جاققا تاراپ كەتە باردىق.
امال جوق, سودان شىمكەنتتەگى قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەت-ءسۇت ونىمدەرى تەحنولوگياسى» بولىمىنە قابىلداندىم. ءبىر دەمالىسقا كەلگەندە اكەم «بالام سەنىڭ وقۋىڭنىڭ اتى نە ءوزى؟ كەشە بىرەۋ سۇراپ ەدى, ينجەنەر بولادى دەپ ەدىم, «ونىڭ قايسىسى؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە الماي قالدىم», دەگەنى. «كوكە, ءبىزدىڭ ماماندىعىمىز مىنا سۇتتەن ايران, ىرىمشىك, قايماق, ماي, بالمۇزداق الۋ. ۇلكەن زاۋىتقا ينجەنەر-تەحنولوگ بولامىز. مىسالى, سەپاراتور دەگەن ماشيناداعى ديسكىلەر مينۋتىنا 1500-گە دەيىن اينالىم جاساپ, سۇتتەن بىردەن كادىمگى سارى ماي شىعارادى». ايتقان سايىن اكەيدىڭ كوڭىلى ءتۇسىپ «وي, مىنا وكىمەت تە بىلگەنىن ىستەيدى ەكەن-اۋ. سونى دا 5 جىل وقيسىڭدار ما؟ ونى اناۋ شەشەڭنەن-اق سۇراپ المايسىڭ با؟ ءسۇتتى ءپىسىرىپ, قاتىق سالساڭ, ايران بولادى, ونى پىسسەڭ, ماي بولادى... بالام, مىنا وقۋىڭ وقۋ ەمەس ەكەن. رەتى كەلسە, باسقا ءبىر وقۋعا اۋىسىپ ال», دەدى.
ۇلكەن كونكۋرسپەن تۇسكەن ماماندىعىم 2 كۋرستىڭ سوڭىندا وزىمە دە ونشا ۇناماي ءجۇر ەدى, اكەمنىڭ سوزىنەن كەيىن ينستيتۋت رەكتورىنا دەيىن بارىپ ءجۇرىپ, «ەلەكتروحيميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» دەگەن ماماندىققا اۋىسىپ الدىم.
– بۇل كەزدە دە ۇلكەن عالىم بولۋدى ارمانداعان جوقسىز عوي. سوندا دا بولسا عىلىم جولىنا بىرتىندەپ جەتەلەپ الىپ كەلگەن ەرەكشە قابىلەتىڭىز بولار؟
– ول كەزدە ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, مىندەتتى تۇردە اۋىلعا ورالام, اكە-شەشەمنىڭ قاسىندا بولام دەپ ويلايتىنمىن. الماتىعا, ودان ءارى ماسكەۋگە بارۋ تۋرالى ويلاپ جۇرگەن ەشكىم جوق. سوعىس كەزىندە تۋعان 10 بالانىڭ ىشىنەن ءتىرى قالعان جالعىز ۇل, اپكەم مەن قارىنداسىم عانا بار, سەنىپ وتىرعاندارى مەن بولعان سوڭ, اتا-اناما قارايلادىم.
ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, ەلەكتروحيميا كافەدراسىندا وقىتۋشىلىقتا قالدىم. كافەدرادا عىلىمعا يكەمدىلىگىمدى اڭعارعان ادام – ۇستازىم پروفەسسور راۆيل ۆاحيدوۆ ەدى. سول كەزدە قازاق بالاسىنىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋدەگى د.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءجون سىلتەگەن وسى كىسى. ناعىز ءىزدەنىسكە تولى عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ەلەكتروحيميالىق ادىسپەن بيولوگيالىق اكتيۆتى زاتتاردى سينتەزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستاعان كەزىمىز. بۇل سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ ءبىرى – شىمكەنت, جامبىل قالالارىندا ورنالاسقان فوسفور زاۋىتتارىنىڭ زياندى قالدىقتارى – فوسفور شلامى جانە فەرروفوسفور قوسىلىستارىنىڭ ءتۇزىلۋى. سول قالدىقتاردىڭ وزىنە 15-20 پايىزعا دەيىن فوسفور كەتىپ قالادى. سول كەزدە بۇل ماسەلە دۇنيەجۇزىندە بار بولاتىن.
قۇرامى ۋلى ەلەمەنتتى فوسفور شلامى قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزە باستادى. ءتىپتى شىمكەنت, جامبىل توڭىرەگىندەگى ءتورت ءتۇلىك مالدىڭ ازۋ تىستەرى ءوسىپ كەتىپ, ءشوپتى شايناي الماي, اشتان ءولىپ جاتتى. فوسفور شلامىنداعى ەلەمەنتتى فوسفور جانە ودان باسقا ءتۇيىرشىك زاريادتارىنىڭ ءارتۇرلى بولاتىندىعىن انىقتاي وتىرىپ, زياندى قوسىلىستان تازا فوسفوردى ءبولىپ الۋدىڭ قاراپايىم ەلەكتروفورەز ءادىسىن ۇسىندىق. ەلەكتروحيميالىق, ەلەكترويمپۋلستىك تاسىلدەرمەن فوسفوردى تۇگەل الۋ ءادىسى بۇرىن بولماعان جاڭالىق بولعاندىقتان پاتەنتتەۋگە بەردىك. ول كەزدە عىلىمي جاڭالىقتار بۇكىل كەڭەس وداعى اتىنان پاتەنتتەلەدى جانە سونىڭ اۆتورلىق كۋالىگى نەگىزىندە دالەلدەندى. وسىنداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىندە جاسالعان جاڭا تەحنولوگيا ءوندىرىسكە ەنگىزىلىپ, ميلليونداعان تازا ەكونوميكالىق پايدا اكەلدى. ءسىزدىڭ ەڭ العاشقى سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابى – وسى. سول كەزدە بىزگە اقش, انگليا, گوللانديا, جاپونيا ەلدەرى پاتەنت بەردى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن.
– ول كەزدە كەڭەس وداعىندا شەتەلدەردەن اۆتورلىق پاتەنت الىپ جاتقاندار بولۋشى ما ەدى؟
– ىلۋدە ءبىر بولاتىن وقيعا. ءبىز وسى ىرگەلى عىلىمي ىزدەنىستى شىمكەنت پەن جامبىلداعى فوسفور زاۋىتتارىنا ۇلكەن ەكونوميكالىق پايدامەن ەندىردىك. مۇنان كەيىن دە 140-قا جۋىق اۆتورلىق كۋالىكتەر مەن پاتەنتتەر الىپپىن.
ماسكەۋدىڭ د.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى رەسەي حيميا-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى) اسپيرانتۋراسىندا وقىپ ءجۇرگەندە ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا سالاسىنىڭ ايگىلى عالىمى ميحايل ءفيوشيننىڭ لابوراتورياسىندا تاجىريبە جينادىق. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىما ميحايل ياكوۆلەۆيچتىڭ ءوزى باسشىلىق ەتتى. ەلەكتروحيميا تاسىلىمەن ورگانيكالىق قانىقپاعان زاتتاردان ءارتۇرلى سالالارعا قاجەت (فارماتسەۆتيكا, پوليمەرلەر حيمياسى, ارنايى قاسيەتتەرى بار زاتتار) قوسىندىلاردى الۋدىڭ جاڭا ادىستەرى مەن تەحنولوگياسى جاسالدى. سول لابوراتوريادا كەڭەس وداعىنىڭ ءار تارابىنان كەلگەن جانە ماسكەۋدىڭ تاڭداۋلى جاس زەرتتەۋشىلەرى, اسپيرانتتار جۇمىس ىستەيتىن. سولاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ, مەرزىمىنەن 2 اي بۇرىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاپ, شىمكەنتكە قايتا ورالدىم. بۇل 1970 جىل بولاتىن.
سودان كەيىن قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا ون جىلدان استام ۋاقىت اعا وقىتۋشى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. بۇل جىلدار مەنىڭ وقىتۋشى رەتىندە عانا ەمەس, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە كورىنۋىمە مۇمكىندىك بەردى. ۇجىمنىڭ جاقسى اتى شىقتى. «ەلەكتروحيميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» كافەدراسى جانىنان «ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا» لابوراتورياسىن قۇرىپ, ونى وزىق ەلەكتروندى قۇرالدارمەن جابدىقتاپ, اسپيرانتۋرا اشتىق. ءىرى زاۋىتتارمەن كەلىسىمشارت جاساپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزدىك. سول كەزدەردە ءبىزدىڭ ەلەكتروحيميا كافەدراسىندا كەڭەس وداعىنا بەلگىلى عىلىمي مەكتەپ قۇرىلدى.
– عىلىمدا باعى جانعان ادام ەكەنىڭىزدى جاسىرعان ەمەسسىز. جۇرتتار جىلدار بويى ءماسكەۋدە عىلىمي اتاقتارىن قورعاي الماي جۇرگەندە جولىڭىز بولىپ كەتۋىنە نەندەي جاعداي سەپتەستى؟
– شىنىندا دا, سول جىلدارى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ, ماسكەۋدەگى جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيادان (ۆاك) بەكىتىلۋ وتە قيىنداپ كەتكەن كەز. سونىڭ الدىندا ءبىر پلاگياتتىق جۇمىستار اشىلىپ, ۆاك باسشىلىعى ءاشكەرەلەنىپ, تۇگەلىمەن قىزمەتتەن قۋىلعان بولاتىن. سوندىقتان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار ايلاپ, جىلداپ جاتاتىن نەمەسە بەكىتىلمەي قايتاتىن. مەنىڭ دوكتورلىق دارەجەم نەبارى ءۇش جارىم ايدا بەكىتىلدى. ونىڭ سەبەبى مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كەڭەس سول سالادان كەڭەس وداعىندا دارەجەسى جوعارى بولدى. ال جەتەكشى مەكەمەسى – كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى. بۇلاردان بيىك سانالاتىن ەشكىم بولماعاندىقتان وسىلايشا تەز بەكىتكەن بولۋى كەرەك.
– «قازاقستانداعى ەڭ جاس عىلىم دوكتورى» اتاعى ءومىرىڭىزگە وزگەرىستەر اكەلدى مە؟
– ارينە, جاڭا قىزمەتتەر ۇسىنا باستادى. ماسكەۋگە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىردى. تاشكەنتكە وداق دەڭگەيىندەگى اكادەميك سادىقوۆ جۇمىسقا شاقىردى. ول كەزدە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا ورتا ازيادان 3 قانا اكادەميك بار ەدى. ابيد سادىقوۆ – سول ۇشەۋدىڭ ءبىرى بولدى.
– قازىر ەلىمىزدە كوزى ءتىرى قانشا اكادەميك بار؟
– 140 اكادەميك. جالپى, اكادەميك دەگەن عىلىمي دارەجە ءماڭگىلىككە بەرىلەدى. اسكەري شەن سياقتى ەمەس.
سونىمەن سول كەزدەگى جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم ءمينيسترى تۇرعانبەك قاتاەۆ جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكا عىلىمدارى سالاسىنان عىلىم دوكتورى اتاعىن العان قازاقستانداعى ەڭ جاس عالىم ەكەنىمدى اتاپ كورسەتىپ, كەزەكتەن تىس «جيگۋلي» دەگەن اۆتوماشينا بەرگىزدى.
ءوزىم جاسپىن, شەتەلدىك پاتەنتتەر العان كەزىم. ول كەزدە وداقتان اۆتورلىق پاتەنت الۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم ەكەنىن ايتىپ وتىرمىز عوي. سونىمەن تاشكەنتكە بارۋدان باس تارتتىم. ولاردىڭ ءوز عالىمدارى دا جەتەدى. ءوڭشەڭ وزبەكتەردى ءبىر جاس قازاق باسقارىپ وتىرسا, نە دەيتىنى بەلگىلى. ءماسكەۋدەگى دوسىما دا تۋعان ەلىمنەن الىستاپ كەتەم, بولمايدى دەدىم. مۇنداي وتە ءتيىمدى ۇسىنىستاردان باس تارتۋىم كوپ ادامدى تاڭعالدىردى.
تۇرعانبەك قاتاەۆ الماتىعا شاقىرىپ الىپ, قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە عىلىم ىستەرى بويىنشا پرورەكتور بولىپ بارۋدى ۇسىندى. ءوزىم شىمكەنتتەگى جالعىز عىلىم دوكتورىمىن. قالاداعى ءۇش ينستيتۋتتا 3 رەكتور, 9 پرورەكتور وتىر, نەگە پرورەكتور بولۋ ءۇشىن سوناۋ قاراعاندىعا بارۋىم كەرەك دەپ ويلادىم. ەكىنشى جاعىنان ءوز قولىممەن قۇرعان لابوراتوريانى, ءشاكىرتتەرىمدى, تۋىستارىمدى, دوستارىمدى قيمادىم. ءبىر قازاقستان بولسا دا, قاراعاندى الىس كورىندى.
ءسويتىپ جۇرگەندە, جازعى كانيكۋل باستالىپ, قىركۇيەككە دەيىن قۇلاعىم تىنىشتالدى. وداقتىڭ قاي جەرىنە بارسام دا جۇمىس تاباتىنىما سەنىمدى بولىپ ءجۇرمىن عوي. نەسىنە قورقايىن دەپ ءجۇرمىن. ساباق باستالعاندا تاعى دا شۇعىل تۇرعانبەك قاتاي ۇلى شاقىرتىپ الىپ «سەن دە مەن سياقتى قاراپايىم وتباسىنان شىققان جىگىت ەكەنسىڭ. سەنى وسىرگىم كەلدى. ال سەن شالقاياسىڭ. بۇل قالاي؟» دەپ كەرى بۇرىلمايتىنداي ءبىر-ەكى قاتقىل اڭگىمە ايتتى. بىردەن كوندىم.
– قاراعاندىدا كەي ماسەلەدە تاباندىلىق تانىتقانىڭىز قىزمەتىڭىزگە كەسىرى ءتيدى مە؟
– تيمەۋشى مە ەدى؟! پرورەكتورلىقتان كەيىن 1985 جىلى سول قاراعاندىداعى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, بۇل قىزمەتتە 6 جىل ىستەدىم. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن پارتيا تاراپىنان قازاقتار قۋدالاۋعا ۇشىراي باستاعان. سول كەزدە قاراعاندىعا ماسكەۋدەن ارنايى شىققان كوميسسيا ۋنيۆەرسيتەتتى تەكسەرە كەلە, مەنى شاقىرىپ الدى دا: «ءوزىڭىز ماسكەۋدە وقىپسىز, سول جاقتا وقىپ كانديدات بولدىڭىز, كەيىن سونىڭ ارقاسىندا دوكتور بولدىڭىز. ەندى قاراڭىز, قاراعاندى وبلىسىندا قازاقتاردىڭ سانى – 16 پايىز, قاراعاندى قالاسىندا – 9 پايىز, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋتتا – 63 پايىز. ءسىز سونشاما قازاقتى قايدان الدىڭىز؟» – دەدى. مەن «قازاقتاردىڭ سانى بالەنشە پايىزدان اسپاسىن دەگەن زاڭ بار ما؟ قاي جەردە جازىلعان, كورسەتىڭىزشى», – دەدىم. ونداي زاڭ جوق قوي. سوسىن قاتتى-قاتتى سويلەي باستادى. «ءسىزدى كەڭەس وكىمەتى تاربيەلەدى, دوكتور قىلدى, قىزمەت بەردى. ءسىزدىڭ ءىستەپ وتىرعانىڭىز مىناۋ», – دەپ. قاراعاندىدا كومىر ءوندىرىسىنىڭ ينستيتۋتى بولدى. باسشىسى وزگە ۇلت ەدى, ءبىر دە ءبىر قازاقتى جۇمىسقا المايتىن. سونى ايتتىم. سونىڭ ديرەكتورىن نەگە شاقىرمايسىز, ناعىز شوۆينيست سول, ءبىر قازاقتى المايدى دەيمىن عوي. مەنى ۇستاي المايتىندارىن سەزدى. كەتتى. تىنىش كەتكەن جوق, تاپسىرما بەرىپ كەتىپتى.
قاراعاندىدا بۇرىن مىقتى عالىم ەۆنەي بۋكەتوۆ قىزمەت ىستەگەن. ماسكەۋگە بارادى, اندا-مىندا جۇرگەندە عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاقتاردى كەزدەستىرسە, قاراعاندىعا شاقىرا جۇرەدى, قىزمەتىن تاۋىپ بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, جينالعان سايدىڭ تاسىنداي ءبىلىمدى قازاقتار عوي.
سودان وبكومنىڭ عىلىم-ءبىلىم بولىمىنەن كۇندە حابارلاسادى. «پروتسەنتتىك كورسەتكىشتى قاشان قالپىنا كەلتىرەسىز؟» – دەيدى. ولاردى ۋاجبەن جەڭەسىڭ. «بەس جىلدىق مەملەكەتتىك جوسپارىمىز بار. سول عىلىمي جوبالاردىڭ بەل ورتاسىنا كەلدىك, قىزمەتكەرلەردى جارتى جولدان قىسقارتىپ, جۇمىستان قۋسام, ناتيجەسىنە كىم جاۋاپ بەرەدى؟» دەپ وتىرىپ الدىم. ءبىراز ىرعاستىق.
1989 جىلى ءار جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلا باستادى. قاراعاندىنىڭ بەس اۋدانىنىڭ ءبىرىندە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلاندىم. سوندا توعىز ورىس مەكتەبىنە قازاق سىنىبىن اشتىردىق. سوندا مەنىڭ تاڭ قالاتىنىم, مەنىڭ ايتقانىما كونبەي, سىنىپ اشتىرۋعا كەلىسپەي, ەڭ كوپ قارسىلاسقان ءبىر قازاق كەلىنشەك بولدى. قازاق! ءبىر ورىس مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. بىراق, ءبىز اشتىق.
كەيىننەن (تاۋەلسىزدىك العان سوڭ) شىقتى عوي نەبىر مىقتىلار, ءتىل دەپ, ۇلت دەپ ۇرانداپ. ال, سول كەزدە سولاردىڭ كوبى-اق بۇعىپ قالدى. باسىن بايگەگە تىگىپ ساناۋلى ازاماتتار ءجۇردى. تەلەفونى تىڭدالادى, ءىزى اڭدۋلى... ءار جينالىس سايىن اتىمىز اتالادى, پارتيانىڭ تاپسىرماسىن ورىندامايدى, ادال ەمەس دەپ... مەن سولاردىڭ اراسىندا بولعانىما باقىتتىمىن.
– دەگەنمەن, ءسىزدىڭ شىن ءمانىندە تاقىر جەردەن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇيىمداستىرىپ, 300 گەكتار جەرگە ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن, كامپۋستار, مادەنيەت سارايىن سالىپ, اباتتاندىرىپ, ولار كونە قالانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ تۇرعانىن ەشكىم ەندى جوققا شىعارا الماس؟
– بۇل قازاقستان ەگەمەندىك الار كەزدىڭ قارساڭى ەدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رۋحاني استانامىز – كونە تۇركىستاندى جانداندىرۋ ماقساتىندا ءوز جارلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەت اشىپ, تۇركىستانعا رەكتور ەتىپ جىبەردى.
تاقىر جەردەن ۋنيۆەرسيتەت اشۋ دەگەن زاۋىت سالۋدان دا قيىن ەكەنى بەلگىلى, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ ءۇشىن عالىمدار كەرەك, ولاردى شاقىرىپ كەلتىرۋ ءۇشىن جاقسى پاتەرلەر, جاقسى جالاقى, بايلانىس جانە كولىك جۇيەلەرى بار جاقسى قالا كەرەك. سوندىقتان تاجىريبە بويىنشا الدىمەن ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالىن اشىپ, ودان كەيىن ونى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت جاساپ, ودان سوڭ عانا ونى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋ كەرەك ەدى. ول كەزدە تۇركىستاندا ءۇش تەحنيكۋم بار, بىراق ولاردىڭ ءىشىندە بىردە-ءبىر عىلىم كانديداتى جوق. ماسكەۋدە شىعاتىن «يزۆەستيا» گازەتى «قازاقستاندا اۋدان ورتالىعىندا ۋنيۆەرسيتەت اشىلدى» دەپ مىسقىلدادى.
سونىمەن, ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن ۋنيۆەرسيتەت 6 ماۋسىمدا اشىلدى. مينيستر ش.شاياحمەتوۆ ۋنيۆەرسيتەت اشۋ شارالارىن ءوز بۇيرىعىمەن 7 ماۋسىمدا بەكىتە وتىرىپ, قوبالجىپ وتىرعانىن جاسىرمادى. «مۇقا, نە ىستەيمىز, بيىلعى وقۋ جىلىنا ستۋدەنتتەر قابىلداۋ كەرەك, وعان ەكى-اق اي قالدى. وندا ءالى تۇك جوق, ءتىپتى ءبولىنگەن عيمارات تا جوق...», دەدى.
ەرتەڭىنە ءمينيسترىمىز ۇكىمەت باسشىسى سەرگەي تەرەششەنكومەن بىرگە تۇركىستانعا كەلىپ, بارلىق جاعدايمەن تانىسىپ, وبلىستىڭ, اۋدان باسشىلارىن جيناپ, كەڭەس وتكىزدى. جيىن اياقتالعاننان كەيىن سەرگەي تەرەششەنكو قالا شەتىنە كەلىپ «مىنا جەرگە ۋنيۆەرسيتەتكە شاقىرىلاتىن عالىمدارعا 2 قاباتتى كوتتەدجدەر سالامىز. ءاربىر اۋدان 2 دانادان 30 كوتتەدج, شىمكەنت قالاسى, جولداس ق.تولەمەتوۆ 10 كوتتەدج سالىپ بەرەدى. بارلىعىن ۋنيۆەرسيتەتكە كومەك رەتىندە ءوز قاراجاتتارىڭىزعا سالاسىزدار» دەدى.
قاۋىرت جۇمىس باستالىپ كەتتى. ءدارىس بەرۋگە الماتىدان, شىمكەنتتەن, تاشكەنتتەن, قاراعاندىدان ءىرى عالىم-پروفەسسورلاردى شاقىردىق.
– بىراق, بۇل وقۋ ورنى قانداي قيىندىقتارمەن ساقتالىپ قالعانىن, قالاي حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.
– ويتكەنى, جارتى جىلدان سوڭ, كەڭەس وداعى قۇلادى, اقشا قۇنسىزدانىپ, جاعداي ءتىپتى قيىنداپ كەتتى. ەلباسىنىڭ نەگىزگى ارمانى – قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىن گۇلدەندىرۋگە مۇرىندىق بولۋ مۇراتى توقىراعانداي بولدى. 1989 جىلى باتىس گەرمانياعا بارعاندا گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىن كورگەنىمىز بار. قالانىڭ ىشىندەگى قالا. ۋنيۆەرسيتەت قاقپاسىنان باستاپ باسقا الەم باستالادى. ادام ءومىرىنە كەرەكتىنىڭ ءبارى بار. سول سياقتى باتىس ەۋروپا ۇلگىسىندە, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالماقشى بولعان ارمانىمىز الىستادى. ەندىگى جاعدايدا شەتەلدەن دەمەۋشىلىك كومەك نەمەسە ينۆەستيتسيا تارتپاسا بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. سودان اقش ەلشىسى ۋ.كورتني مىرزانى تۇركىستانعا ەرتىپ كەلىپ, اقش-قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرماقشى بولدىق. ماسكەۋگە ىسساپارمەن كەلگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا كەڭەسشىسى ۆيليامس مىرزاعا دەيىن بارىپ, جولىقتىق. ودان ماسەلە شەشىلمەگەن سوڭ, ءتۇركياعا كايتا-قايتا بارىپ ءجۇرىپ, تۇبىندە قازاق-تۇرىك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالۋعا قول جەتكىزدىك.
ال بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە 300 گەكتار جەر الۋعا تىكەلەي ەلباسى كومەكتەستى.
وسى وقۋ ورنىنا 10 جىل رەكتور بولدىم. سول ۋاقىت ءىشىندە تۇركيادان 100 ميلليون دوللار كولەمىندە قايتارىمسىز دەمەۋشىلىك قارجى كەلتىردىك. سونىڭ ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقساردى. بۇل اۋىلداعى جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزدى.
– ءبىلىم ءمينيسترى بولعان جىلدارىڭىز قانداي جايتتاردى ەسكە سالادى؟
– ءالى دە بۇل سالادا ويلاساتىن, وڭ شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. 1995 جىلى پرەزيدەنتىمىز كابينەتىنە شاقىرتىپ الىپ: «مۇرات, مەن سەنىڭ تۇركىستاندا اتقارىپ جاتقان ىستەرىڭە كوڭىلىم تولىپ ءجۇر. ال ەندى وسى بۇكىل ءبىلىم سالاسىن وزىڭە تاپسىرامىن, ءبارىن جونگە كەلتىر! انا ۋنيۆەرسيتەتىڭدى دە ءوزىڭ باسقارا بەر», دەدى. ول كەزدە ءبىلىم سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر كوپ بولدى. قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. تاۋلىكپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەدىك.
سول جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قابىلداندى. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىلىم تۋرالى 30-بابىن ءوز قولىممەن جازدىم. سونداعى توقەتەرى, ەڭ ماڭىزدى ەكى اۋىز ءسوز بارا-بارا ناعىز كۇرەسكە اينالدى. «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى». قارجى سالاسىنداعىلار بارشانى «اقىسىز» وقىتۋعا, كەيبىرەۋلەر «مىندەتتى» دەگەن سوزدەرگە قارسى بولدى. بىراق ءبىز قادىم دا كەيىن شەگىنبەي, ۇسىنىستارىمىز ۇكىمەت باسشىسىنان قولداۋ تاپپاعان سوڭ, ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن بارىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى وسى ەكى ءسوزدىڭ ەكەۋىن دە ساقتاپ قالا الدىق.
– ءسىز 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاندا عىلىمنىڭ قوجىراپ تۇرعان كەزى. ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرى بار بولسا دا, نەگە فرانتسۋز مودەلى تاڭدالدى؟
– 1996 جىلدان باستاپ ابدەن مازاسى كەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن قوعامدىق بىرلەستىك ستاتۋسىنا كوشكەن اكادەميانى ەندى كسرو مودەلىنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىم باتىس ەۋروپا مودەلىنە كوشىرە وتىرىپ, ءارى قاراي دامىتۋ كەرەك بولدى. سول كەزدە پاريجدەگى ايگىلى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. فرانتسيا اكادەمياسى – قوعامداعى ەڭ جوعارى مارتەبەلى مەكەمە. حالىقارالىق كورمەلەر, بايقاۋلار, كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى, فرانتسيا پرەزيدەنتىنە تاپسىرىلاتىن جىل سايىنعى عىلىم سالاسى بويىنشا ۇلتتىق بايانداما دايىندايدى. ودان باسقا, عىلىمي جۋرنالدار شىعارادى, ساراپتاما جۇرگىزەدى. اكادەميكتەردىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن باسپادان باسىپ شىعارادى جانە ت.ب. بىراق ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز دا, جاعدايىمىز دا باسقا بولعاندىقتان, ءتۇرلى ايىرماشىلىقتار بولسا دا وسى سوقپاقپەن ءجۇرىپ كەلەمىز.
بيىل ۇلتتىق اكادەميانىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولىپ وتىر. اكادەميا مۇنداي جەتىستىككە قول استىنداعى 45 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. سوناۋ 1946 جىلدان بەرى 8 جۋرنال شىعارىپ, ونى 73 مەملەكەتكە تاراتاتىن مەكەمەنىڭ جۇمىسىن سىرت كوز دە بىلە باستادى. قازىر كىم جۋرنال شىعارماي جاتىر؟ بىراق اعىلشىن تىلىندە رەزيۋمە جاريالايتىن, سونشاما ەلگە تارايتىن, ونىڭ ىشىندە امەريكا كونگرەسىنىڭ, انگليا كورولدىگىنىڭ كىتاپحانالارى الاتىن جۋرنالدى قايدان تاباسىز؟..
– قازىر عىلىمعا اقشاسىنا, قيىندىعىنا قاراماي, جانكەشتىلىكپەن ۇمتىلاتىن جاستار بار ما؟
– مەنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر عىلىمدا جۇرگەن جاس عالىمداردىڭ 10 پايىزى وسىنداي. كەيدە ماعان قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن جاستار جۇمىس سۇراپ كەلەدى. «قانشا ايلىق تولەيسىز؟» دەپ سۇرايدى. مەنىڭشە, دۇرىس! بىلمەگەن, بۇرىن كورمەگەن جۇمىسقا قالاي قويىپ كەتەدى؟ ەرتەڭ ونىڭ بالا-شاعاسىن كىم اسىرايدى؟ عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋ ءۇشىن دە جاعداي كەرەك. ولاردىڭ جاعدايى جاقسى بولسا, ولار قوعامدا بەدەلدى بولسا جاستار دا ۇلگى الىپ, سوڭىنان ەرەر ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
بالۋاندار مەدۆەدتىڭ مەموريالىنان 14 مەدالمەن ورالدى
كۇرەس • بۇگىن, 00:34
قامىستىداعى سپورت كەشەنىنە بالۋاننىڭ ەسىمى بەرىلسە...
سپورت • بۇگىن, 00:20
قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا وراي حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى
قوعام • بۇگىن, 00:15
Project Silica: اقپاراتتى 10 مىڭ جىل ساقتايتىن شىنى
قوعام • كەشە
قوعام • كەشە
اتىراۋ قالاسىن شاڭدى داۋىل باسىپ تۇر
ايماقتار • كەشە
