بۇل – قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعىنداعى باستى باعىتتار

قازاعىم كوپتى كورگەن كونە حالىق, تۋ ەتىپ اتا ارمانىن كەلەدى الىپ. تەڭدەسسىز بىرلىگىمنىڭ ارقاسىندا جاسايدى ەۋروپاعا توراعالىق. سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك 2007 جىلدىڭ 30 قاراشاسى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا باستى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستى­رى­لا­تىنى انىق. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەت سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ سول كۇنى يسپانيانىڭ استاناسى – مادريد قالاسىندا وتكەن كەڭەسىندە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى اتالعان ۇيىمعا ءبىراۋىزدان توراعا بولىپ سايلاندى. سول ارالىقتان بەرگى ەكى جىلدان ءسال استام ۋاقىت سىناپتاي سىرعىپ وتە شىقتى. ەلىمىز توراعالىق ورىن­تاعىنا وتىراتىن 2010 جىل دا كەلىپ جەتتى. ەندى وتانىمىز قولىنا لاۋازىمدىق قىزمەت تىزگىنى تيگەن سىندارلى ساتتە سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر جۇمسايتىنىنا ەش كۇمان جوق. بۇل ۇستانىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋىندە دە جان-جاقتى كورىنىس تاپتى. ىسكە ءسات دەيىك, قادىرلى قاۋىم! تاۋەلسىز ەلىمە تاعزىم ەل قوستاپ, اتقا قونىپ ازاماتىم, جاتقاندا اسقاقتاتىپ قازاق اتىن. الەمدى دۇبىرلەتكەن جاڭالىقتى وي تولقىپ, جۇرەك تۋلاپ, جازادى اقىن! باسىنان وتكەرگەن كوپ قاسىرەتتى تاباندى قازاق حالقى قاسيەتتى. ەمەس پە مۇنىڭ ءوزى اسقان ەرلىك, داقپىرتىم قۇرلىق, مۇحيت باسىپ ءوتتى! تاۋەلسىز باستاپ ءجۇرىپ ەلىڭدى ورگە, عالامات يە بولدىڭ سەنىمدەرگە. نىعايتىپ ەل مەن ەلدىڭ تاتۋلىعىن, انت ەتكەن باتىر قازاق شەگىنبەۋگە. ايتپاۋعا بار ما حاقىم, شىنى كەرەك, بايتاق ەل تىنىشتىققا تۇنىپ ەرەك – باس قوستى اقوردادا الەم جۇرتى ءدىنى دە, سالت-ساناسى, ءتىلى بولەك... جاستانىپ ۇلى تاۋلار, جايساڭ جەرىن, تۇرعاندا التىن دىڭگەك – ارقاڭدا ەلىڭ. ەلدىك پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا, قاشاندا تارتار ورگە كوشىم مەنىڭ! قازاعىم كوپتى كورگەن كونە حالىق, تۋ ەتىپ اتا ارمانىن كەلەدى الىپ. تەڭدەسسىز بىرلىگىمنىڭ ارقاسىندا جاسايدى ەۋروپاعا توراعالىق. مول بايلىق ارقاسىندا قازىنانىڭ, قوسىلماس ەندى ايتقان سازىما مۇڭ. باقىتقا يە بولدىق قول جەتپەگەن, كەشەگى كەڭەس, بۇكىل ازيانىڭ. سىر بار ما ايتشى, جۇرتىم, سەنەن بۇككەن. دانالىق, قىراعىلىق, تەرەڭدىكپەن وتىر عوي قول جەتكىزىپ زور ماقساتقا. بۇل كۇندى ءبىز عانا ەمەس, الەم كۇتكەن! ەرسىڭ سەن! ەل تىلەگەن تىلەگىڭدى. كىمنىڭ كىم ەكەنىن جۇرت بىلە ءبىلدى. ءتۇسىندى قازاق تۇرعاي, تورتكۇل دۇنيە, تىنىشتىق ءۇشىن سوققان جۇرەگىڭدى! مارفۋعا ايتقوجا, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. بىرلىك بەرەكەگە باستايدى ەۋروپا تورىندە ورىن العان جاڭا, ايتارلىقتاي اۋقىمدى وقي­عا­عا سەزىمتال الەمدىك قوعامداستىق اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ويتكەنى, الىس­تاعى ەۋرازيالىق كە­ڭىس­تىكتەن قازاقستان “كەلدى”. ءجاي قو­ناققا كەلگەن جوق, جاۋاپكەر­شى­لىك ميسسياسىن وزىنە جۇكتەپ, الەمدەگى بەدەلدى حالىقارالىق ءىرى ۇيىمدى باسقارۋ ءۇشىن كەلدى. ەجەلگى, ۇستامدى, اريستو­كرا­تيا­لىق “كوپتى كورگەن” ۆەنا ءبىرىنشى رەت قازاق مەملەكەتىن ءمار­تە­بەلى مەيمان ەسەبىندە ەمەس, نا­عىز ءتور يەسى رەتىندە قابىلداپ وتىر. قازاقستاننان “رەۆوليۋ­تسيا­لىق قايتا قۇرۋلار” كۇتىلمە­گەنى­مەن, بىراق وڭتايلى ۇدەرىس­تەرگە ىقپال ەتە الاتىن جاڭا يدەيالاردى ەستۋ ورىندى سانا­لادى. مىنە, مۇن­داي قىزىعۋ­شىلىق پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى­نەن كەيىن اقتالدى دەسە دە بولادى. پرەزي­دەنت ۇندەۋى – قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى مىندەتىنە كىرى­سۋىن­دەگى ەڭ باستى وقيعا. ەقىۇ تۇ­راقتى كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى پرە­زي­دەنت ۇندەۋىن زور ىقىلاس­پەن تىڭداپ, سول مەزەت ونىڭ مازمۇنىن اسا قىزىعۋ­شىلىقپەن تالقىلاۋعا كوشتى. شەتەلدىك ديپلوماتتار, سايا­سات­كەر­لەر, جۋرناليستەر “دەمو­كرا­تيا­لىق قوعام ورناتۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى, سوندىقتان ءبىز ەلىمىز­دىڭ ودان ءارى ساياسي ليبەرال­دانۋى باعىتى مەن قازاقستان­دىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋدى جال­عاس­تىرامىز”, دەگەن ۇستانىمداردى جوعارى باعالاۋدا. قازىرگى توراعا­لىق­تىڭ ۇرانى ەشكىمدى بەي-جاي قال­دىرماعان سىڭايلى. سەنىم. ءداستۇر. اشىقتىق. ءتو­زىمدىلىك. بۇل قۇندىلىقتار قا­زاق­ستاننىڭ توراعالىعى كە­زە­ڭىن­­دەگى جۇ­مىسىن ايقىندايتىن بولا­دى. جاريالانعان يدەيالار – يدەيا­لار ءۇشىن ايتىلعان ءجاي ءسوز ەمەس, ول الەمدىك قوعام­داس­تىق­تىڭ جاعىمدى, ءتيىمدى جۇرەك سوعىسىن سەزدىرۋگە دەگەن ۇمتى­لىس, الەمدە جانە ەقىۇ شەڭ­بەرىندە ورىن العان ۇدە­رىستەردى كوپجىلدىق سارالاۋ­دىڭ جەمىسى. كوپتەگەن ۇسىنىستار, ءاسى­رەسە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سام­مي­تىن وتكىزۋ يدەياسى, اك­تسيالار جانە ماڭىزدى مەرەي­تويلىق داتالار بار­لىق ەقىۇ-عا مۇشە مەملە­كەت­تەر قولداۋىنا يە بو­لارىنا سەنى­مىم مول. قازاقستاندا ەقىۇ پار­لامەنتتىك اسسامبلەيا­سىنىڭ ترانس­ازيالىق فورۋمىن وتكىزۋ كوزدە­لۋ­دە. مۇنىڭ بار­لىعىندا ءاۋىزبىر­شى­لىك پەن بىرلىك قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. قۋانىش سۇلتانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى. جاڭا ءداۋىردى جاقسى جولعا باستاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ “كەمە­دە­گىنىڭ جانى ءبىر” دەگەن دانالى­عىن قازىر بۇكىل جەر شارىن مە­كەن­دەگەن ادام بالاسى سەزىنىپ وتىر­عانداي. وتكەن عا­سىر­دىڭ سوڭىنا قاراي حالىق­ارالىق سىرت­قى ساياساتتا جاڭا ءداۋىر باستالدى. بۇعان باسقا وقيعالارمەن قاتار, كسرو دەرجاۆاسىنىڭ ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەت­تەر­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋى دا كوپ ىق­پا­ل ەتكەنى راس. بۇرىنعى قالىپ­تاسىپ قالعان جول تۇيىققا ءتى­رەل­گەندىكتەن, كەڭەس وداعىنان ءبولىن­گەن ەلدەر ءار ءتۇرلى جاع­دايدى باستان كەشتى. ولاردا قان­توگىس تە, ەكونوميكانىڭ تۇ­را­لاۋى دا, الەۋمەتتىك جاعداي­دىڭ شيەلەنىسۋى دە ورىن الدى. سولاردىڭ ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىن قۇلدى­رات­پاي, حالقىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىل­عان بىرلىگىن بۇزباي دامۋدىڭ جاقسى ۇلگىسىن كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزگە حالىقارالىق ارە­نا­دا زور بەدەل الىپ كەلدى. 56 مەم­لە­كەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمى تاۋەلسىزدىگىن العانىنا ءالى شي­رەك عاسىر دا تولماعان, جاس مەم­لەكەت سانالاتىن قازاق­ستانعا 2010 جىلعى باسقارۋ بو­جىسىن ۇسىندى. بۇل ورايدا ەل­باسىمىزدىڭ سارابدال ساياسا­تىن, ەرەكشە قايراتكەرلىگىن اتاپ قانا قويماي, شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك. مۇنداي حالىقارالىق زور سە­نىمگە قازاقستان كەزدەيسوق يە بولعان جوق. مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى دامۋمەن بىرگە, سىرتقى ساياساتتا دا تىندىرعان شارۋاسى جەتكىلىكتى. ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىعىنداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋ, ەكو­نو­مي­كالىق دامۋدى, گۋمانيتارلىق ءول­شەم­دەردى قا­لىپتاستىرۋ جولىندا حالىق­ارالىق بىرنەشە ۇيىمداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە مۇرىندىق بول­دى. يادرولىق قارۋلانۋدان سا­نالى ءتۇر­دە باس تارتتىق, دەمو­كراتيانى دا­مى­تۋدا, ەكونومي­كانى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇر­مىسىن كوتەرۋدە ىرگەلى جۇمىس­تار جۇرگىزىلدى. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاما­سىمەن ومىرگە كەلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ازامات­­تىق قوعام وزگە ەلدەردىڭ ءوز ءىشىن­دەگى تىنىشتىعىن ساق­تاۋدا, ۇلتتار مەن ۇلىستار ءبىر­لى­گىن قامتاماسىز ەتۋدە قازاق­ستاندىق مودەلگە اي­نالدى. حح عاسىردىڭ وركەنيەتكە قان­داي ءىز سالعانى بەلگىلى. ال ءححى عا­سىر­مەن بىرگە ادامزات با­لاسى ءبىر­قا­تار قاۋىپتى دە سەزىنە­تىن ءتۇرى بار. جەر استىنداعى قازبا باي­لىق­تاردىڭ, ەنەرگە­تي­كالىق كوزدەردىڭ ازايۋى, ەكو­لوگيالىق احۋالدىڭ نا­شارلاۋى, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە ۇم­تىل­عان از حالىقتار مەن ءتۇرلى ەتنوس­تار­دا قانتوگىستىڭ ورىن الۋى, يادرو­لىق قارۋلانۋ سياقتى پروبلەمالار ادامزاتتى ويلاندىرىپ وتىر. ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنا ءتور­اعا­لىق ەتەتىن قازاقستان وسى ءما­سەلەلەردىڭ شە­شىمىنىڭ تابى­لۋى جولىنداعى جۇ­مىستارعا ۇلەسىن قوساتىن بو­لادى. مۇنداي الەم نازارىن اۋدا­را­تىن ۇلكەن ءىس مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق ساياسي بەدەلىن ودان ءارى كوتەرەرى حاق. ال ول بەدەل ءبىزدىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامي تۇسۋىنە ءمۇم­كىنشىلىك بەرەدى. ەلگە ينۆەس­تيتسيا, جاڭا, وزىق تەحنو­لوگيالار مولىنان تارتىلادى, ەكسپورتتىق قابىلەتىمىز ارتادى, سونىڭ ارقا­سىن­دا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ الەۋ­مەت­تىك تۇرمىسى جاقسارادى. ەقىۇ سياقتى حا­لىق­ارالىق بەدەلدى ۇيىم بو­جى­سىن ۇستاعان ەلدىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندە دە دەموكراتيالىق ۇدە­رىس­تەردىڭ دامي بەرەرىنە ءشۇبا بول­مايدى. قازاقستانعا كورسەتىلىپ وتىر­عان مۇنداي بەدەلدى سەنىم ارقاي­سى­مىز­دىڭ, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ بوي­ىن­دا پاتريوتتىق سەزىمدى, رۋحتى كوتەرەدى. سون­دىق­تان جاقسى ىسكە اركىمنىڭ ۇلەسى بولۋى كەرەك. ول الدىمەن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتى قولداۋ بولماق, ونىڭ باس­تامالارىنىڭ, تاپ­سىر­ما­لارى­­نىڭ ورىندالۋىنا ۇلەس قوسۋ دەگەن ءسوز. ميحايل داۋەنوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور, مقك گەنەرال-مايورى. قوستاناي. ابىرويىمىز اسقاقتاي بەرسىن ءبىزدىڭ ەلىمىز — كۇن شۇعىلالى قازاقستان­نىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) توراعالى­عىنا يە بولۋى بىزدەردى, قازاقستاندىقتاردى شەكسىز قۋانىش قۇشاعىنا كەنەلتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك الىپ, ەلىمىز ەڭسەسىن تىكتەگەلى بار-جوعى 18 جىلدا قازاقستاننىڭ بۇكىل الەمگە ايگىلى ەل بولۋى بىزدەردى عانا ەمەس, جەر ءجۇزىن تاڭقالدىراتىن ۇدەرىس ەكەنى داۋسىز. سول ءۇشىن دە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن قازاق تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالار ولشەۋسىز ەڭبەگىنە قالايشا ريزا بولماي­سىڭ. ەلباسىمىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرىپ قانا قويعان جوق, كوك بايرا­عى­مىزدى جۇمىر جەردە جەلبىرەتۋمەن كەلەدى. كۇنى كەشە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي ەلباسىمىزدىڭ ۇندەۋىن جانتەبىرەنىسپەن تىڭداي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ وزگەلەردەن وق بويى وزا شاۋىپ, بيىككە كوتەرىلۋى ۇلى جەڭىس دەگەن وي ءتۇيدىم. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىنگى جەر ءجۇزىن قار­جى-ەكونوميكالىق داعدارىس جايلاعان كە­زەڭدە, ياعني كۇرمەۋى قيىن ۋاقىتتا ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدى قولعا الۋىمىز ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. الايدا, وتانىمىز بۇل سىننان مۇدىرمەي وتەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. بۇل ۇستانىم ەلباسىنىڭ ۇندەۋىندە دە كو­رىنىس تاپقان: “...ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس تۇيىتكىلدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءاردايىم ورىن الۋدا”. ەلباسى “بىرلىك بولماي, تىرلىك بولماس” دەپ ايتقانداي, وسى ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەل­دەردى ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ تىرلىك جاساۋعا شاقىرۋى كوپ كوكەيىن ءدوپ باستى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. كەزىندە ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇس­قاۋى­مەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابى­لىپ, قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ارەكەتتەردىڭ حالىق­ارا­لىق كۇنى دەپ جاريالاۋى, قازاقستاننىڭ ازيا­داعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسىن شاقىرۋ باس­تاماسى ازيالىقتاردىڭ بىرەگەي قۇرالىنا اينالىپ وتىر. سونداي-اق, ەلباسى ءۇن­دەۋىندە الەم ەلدەرىن ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق تۇسىنىستىككە شاقىردى. بۇعان قالايشا قۋانا قول سوقپاسسىز. جەر ءجۇزىن­دەگى سان الۋان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋىن ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى قولدايتىندىعىنا مەن بەك سەنىمدىمىن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, ءبىزدىڭ ەلىمىز وزگەلەردەن وق بويى وزا شاۋىپ, ەۋروپا تورىنە شىعىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, جەر جۇزىنە تانىمال ەتۋدە ەلباسىمىزدىڭ سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى – قايتالانباس ەڭبەك. وتانىمىزدىڭ وسى ءبىر ايشىقتى ابىرويى اسقاقتاي بەرسىن! نۇرمۇرات ەرمانوۆ, “باباس” جشس-ءنىڭ توراعاسى,  وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى. قىزىلوردا وبلىسى.