ماقتاندىراتىن, ماساتتاندىراتىن ميسسيا ەلىمىز ەقىۇ-داعى توراعالىعى ميسسياسىنا تۇپكىلىكتى كىرىسىپ كەتتى. بالاسى بايگەگە شاپقاندا ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىساتىن اناداي, “بۇل جاۋاپتى ميسسيادا ابىروي بەرە گور” دەگەن تىلەۋمەن بارشا قازاقستاندىق پاتريوتتاردىڭ, ەلجاندى ازاماتتاردىڭ جۇرەگى ءلۇپىل قاعاتىنى انىق. سولاردىڭ ءبىرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى داۋىلباي قۇسايىنوۆ. ءبىز حالىق قالاۋلىسىن اڭگىمەگە تارتىپ, ودان وسى ماسەلە بويىنشا وي ءبولىسۋىن سۇراعان ەدىك.
– ارينە, ەلىمىز ۇلكەن بەلەسكە كوتەرىلىپ جانە ونى بارلىق الەم باقىلاپ, قادامىنا قادالىپ وتىرعاندا جۇرەك قالاي لۇپىلدەمەسىن. جاتساق-تۇرساق تەك وسى دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇمىستى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋدى ويلايمىز. سونى ىسكە اسىراتىن ازاماتتاردىڭ جولىنىڭ اق بولعانىن تىلەيمىز. ءبىر جاعىنان بارشا الەم قازىر بىزگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. 56 مۇشەسى بار ەقىۇ-نى بارشا الەم دەسەك قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز, ويتكەنى, ونىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ ايتۋلى, بەدەلدى, بەلسەندى ەلدەرىنىڭ ءبارى ەنگەن عوي. سول سەنىمدى قاپىسىز اقتاپ شىعۋ ابىرويدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەنى بولماق. ول قازاقستاننىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە, وعان دەگەن سەنىمنىڭ ابدەن بەكىپ, بەدەلى مەن سالماعىنىڭ ارتۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. – ءوزىڭىز العاش رەت قازاقستاننىڭ توراعا بولماق نيەتى بارىن قاشان ەستىدىڭىز جانە قانداي سەزىمدە بولدىڭىز؟ – مەن ول كەزدە قاراعاندى وبلىسىنداعى نۇرا اۋدانىنىڭ اكىمى ەدىم, كۇنبە-كۇنگى قاۋىرت جۇمىستىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىققا ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنعانىن ەستىدىم. ۇمىتپاسام بۇل 2003 جىل عوي دەيمىن, ال قازاقستان 2009 جىلعا توراعا بولۋعا نيەت ءبىلدىردى. شىنىمدى ايتايىن, سول كەزدە بۇل ۇمتىلىس ماعان بالەندەي اسەر ەتە قويعان جوق. سەبەبى, 2009 جىلعا دەيىن ءالى كوپ ۋاقىت بار, وعان دەيىن نە وزگەرمەس دەيسىڭ دەپ ويلادىق. اۋداندا 300 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە استىق ەگىپ, ونى ۋاقىتىندا ورىپ, جيناپ الۋدان باسقا اۋدان اكىمىن ءدال سول ۋاقىتتا كوپ نارسە الاڭداتا قويمايتىن. ايتەۋىر, ۇلى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ءبىز بىرنەشە ءىرى شارۋاشىلىقتاردى مۇرتىن بۇزباي, ۇستاپ قالعانبىز. سول ۇلكەن ابىروي بولدى. “قاينار”, “شاحتەر”, “پرجەۆال”, ت.ب. شارۋاشىلىقتار تابىس بيىگىنەن كورىنىپ, 25-30 مىڭ گەكتاردان ەگىن سەۋىپ, 2 ملن. پۇتقا دەيىن استىق جينادى. وزدەرىندەگى بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دە كوپ كۇش-جىگەر جۇمسالدى. قازىر ۇساق تاۋارلى, قارادۇرسىن تەحنيكالاردى قولدانۋعا عانا شاماسى جەتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىنەن جۇرداي بولعان ۇساق شارۋالار تولىپ جاتىر عوي. ولارعا سەنسەڭ, ەلدى استىقسىز قالدىراسىڭ. سوندىقتان قايتادان وندايلاردىڭ باسىن قوسىپ, ىرىلەندىرۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزە باستاعان ەدىك. سونىڭ ىشىندە “يزەندى” دەپ اتالاتىن بۇرىنعى قوي كەڭشارىن ساقتاپ قالۋدى قاتتى قولعا الىپ, ايتەۋىر بۇل ىستە جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. شارۋاشىلىقتى باسقارۋعا قانات وتارباەۆ دەگەن جىگىتتى قوسقان ەدىك, ول سەنىمدى اقتاپ, وتە ىسكەر ازامات بولىپ شىقتى. قازىر ونداعى بيازى ءجۇندى, ەليتا تۇقىمدى قارعالى قويىنىڭ سانى 12 مىڭعا جەتىپ, ەگىستىك جەرى 500 گەكتاردان 5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ارتتى. قازىر سول “يزەندىنى” بۇرىن كورگەن ادامدار تانىماي قالادى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى تۇگەل شەشىلگەن, اۋىز سۋ پروبلەماسى دەگەن جوق, دەمالىس ورىندارى, امبۋلاتوريا سياقتى نىساندار جارقىراپ تۇر. بالالارعا ارنالىپ سالىنعان “ەرتەگىلەر” قالاشىعىنىڭ ءوزى كۇيلى تۇرمىس, جاقسى ومىردەن سىر شەرتكەندەي... – ءوزىڭىز سول اۋداندا ۇزاق ەڭبەك ەتىپ پە ەدىڭىز؟ – مەن ءوزىمنىڭ 62 جىل ءومىرىمنىڭ 1,5 جىلىن عانا باسقا جەرگە ارناعان اداممىن. قالعان ءومىرىمنىڭ ءبارى, 2007 جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانعانعا دەيىن, تۋعان اۋدانىمدا ءوتىپ كەلدى. ءتۇرلى شارۋاشىلىقتاردا, اۋداندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردىم. سونىڭ ىشىندە 1996 جىلدان نۇرا اۋدانىنىڭ اكىمى بولدىم, سودان 11 جىل بويى اۋدانداعى بارلىق وزگەرىس, قوزعالىستاردىڭ ءبارى مەنىڭ كوز الدىمدا ءوتتى. جوعارىدا ايتقانىمداي, 1,5 جىل عانا قاراعاندى وبكومىندا قىزمەت ىستەپ, قايتادان تۋعان اۋدانىما ورالعان ەدىم. – اڭگىمەمىزدى قايتادان ەقىۇ-داعى توراعالىق تاقىرىبىنا قاراي بۇرساق... – وسىنداي قاۋىرت جۇمىسى قايناعان ورتادا جۇرگەندە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋرالى اندا-ساندا گازەت ماتەريالدارىنان كورىپ قالعانىمىز بولماسا, ءوزىمىز ويلاعان دا ەمەسپىز دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. مەن بۇل ءبىر باستالىپ, ارتىنان تاستالعان اڭگىمە شىعار دەگەنمىن. ويتكەنى, ەقىۇ-نىڭ توراعاسى سياقتى قىزمەت بىزگە قول جەتكىزبەيتىن اسقار شىڭ سەكىلدى كورىنگەن. ابدەن دامىپ, وركەنيەتتىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكەن ەۋروپا ەلدەرىنە توراعالىق ەتۋ وڭاي بولماس دەپ ويلاعان ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە 2007 جىل تۋدى, وسى جىلدىڭ باسىنان توراعالىق تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ ايتىلاتىن بولدى. ءوز باسىم ءبىزدى وتكىزە قويماس, شەشۋىن كۇتكەن ماسەلەلەر ءالى دە بار عوي دەگەن ويدان ارىلا الماي ءجۇردىم. ونىڭ ۇستىنە اقش پەن انگليا سياقتى الپاۋىت ەلدەر قاتاڭ تالاپتار قويىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. ەندى ءبىر قاراساق, ەكەۋىنە دە ەلباسى رەسمي ساپارمەن بارىپ, بارلىق ماسەلەنى شەشىپ كەلگەنى ايتىلىپ جاتتى. ارينە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن رەفور-مالار دا ءوزىنىڭ يگىلىكتى ناتيجەسىن بەرگەن شىعار, بىراق مەنى بارىنەن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قالاسا تاستى دا ءجىبىتىپ جىبەرە الاتىن ديپلوماتيالىق ونەرى ءتانتى ەتتى. ەلباسى بارعان سوڭ-اق الپاۋىتتار اينالىمعا كەلمەي ءبىزدى قولداپ شىقتى. وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن ماقتانىش ەمەس پە؟ – توراعا بولعانىمىزدى قالاي قابىلدادىڭىز؟ – ارينە, قۋاندىم, سونىمەن بىرگە, ماقتانىش سەزىمى دە جۇرەكتى لۇپىلدەتىپ كەتتى. ەلىم ءۇشىن, ەلباسىم ءۇشىن ماقتاندىم. باسقالار بولسا قايدا قالىپتى, ءبىز بارىنەن استىق قوي دەگەن سەزىم مەنى ۇنەمى ماساتتاندىراتىن ەدى. ەندى, جوعارىدا ايتقانىمداي, سول بيىكتەن ابىرويمەن كەلۋدى عانا ويلايمىن. جاتسام-تۇرسام قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارى جاقسى قابىلدانىپ, باستامالارى قولداۋ تاپسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. – تىلەگىڭىز امسە قابىل بولعاي. اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات. ەلدىڭ قۇتى – “جەتىسۋ” وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار قۇرىلا باستاعان ەدى. بىراق ولاردىڭ نارىق جاعدايىندا جاقسى زاڭنامالىق نەگىزسىز جۇمىس ىستەۋى قيىنىراق سوعاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. بۇعان وسى جاقىندا الاتاۋ باۋرايىنداعى “جەتىسۋ” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ (اكك) نىساندارىن ارالاعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا كوزدەرىن جەتكىزدى. وسى كەزدەسۋلەر بارىسىندا بايقالعانىنداي, اكك قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ەلدەگى كوپتەگەن الەۋمەتتىك ءماندى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. اۋەلى “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ الماتىداعى كەڭسەجايىندا الماتى وبلىسى وزەندەرىندەگى شاعىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن دامىتۋ باعدارلامالارى جانە جەل ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى جوبالار تانىستىرىلدى. “جاقسىنى كورمەك ءۇشىن” كەلۋشىلەردىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكو, سەناتورلار احان بيجانوۆ, جۇمابەك تورەگەلدينوۆ, نۇرلان سۇلەيمەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ايتكۇل ساماقوۆا, زاعيپا باليەۆا, نۇرلان ونەرباي, التاي تىلەۋبەردين, ەرجان راحمەتوۆ, كامال بۇرحانوۆ, نيكولاي تۋرەتسكي جانە باسقالار بولدى. الماتى ءوڭىرىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىن باستان كەشىپ وتىرعانى كوپتەن ءمالىم. مۇقتاجدىق شامامەن 700 مۆت-عا تەڭ. وسى رەتتە “جەتىسۋ” اكك شاعىن سەس-تەر مەن جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جونىندە بىرقاتار جوبالاردى العا تارتىپ, بۇل باعىتتى 2010 جىلدىڭ باسىمدىعىنا جاتقىزدى. باعدارلامانى تانىستىرعان “ەنەرگيا سەميرەچيا” جشس (“جەتىسۋ” اكك-ءنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى) باس ديرەكتورى احات كالەندارەۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلىسىندا قازاقستاننىڭ تاۋ وزەندەرى گيدروقۋات رەسۋرستارىنىڭ 65 پايىزى شوعىرلانعان. “كازگيدرو” ينستيتۋتىنىڭ باعامداۋىنا سايكەس سۋ-ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا بولاتىن تاۋ وزەندەرى مەن گيدروقۇرىلىستاردىڭ تەلىمدەرى انىقتالعان. سونىمەن قاتار, وبلىس جەل-ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جونىندە بۇكىل الەم بويىنشا بىرەگەي مۇمكىندىكتەرگە يە. بۇل دەگەنىڭىز – جوڭعار قاقپاسى جانە شەلەك ءدالىزى. بۇلار جەلدىك سيپاتتامالارى جونىندە كەلەشەگى اسا زور الاڭدار بولىپ تابىلادى. جوڭعار قاقپاسىنداعى بوس جاتقان جەرلەر جالپى قۋاتى 1000 مۆت-تان استام جەل-ەلەكتر ستانساسىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەل گەنەراتورلارى ءوندىرىسىنىڭ وسىزاماندىق تەحنولوگيالارى ەلەكتر ستانساسىن باسەكەلى باعالار بويىنشا سالۋعا جاعداي جاساپ, وسى رەتتە ايتارلىقتاي ساپالى ءونىم – وڭىرلىك جانە ۇلتتىق جۇيەلىك وپەراتورلاردىڭ تالاپ ۇدەسىنەن شىعاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە الادى. الماتى وبلىسىندا سالىناتىن ەنەرگيا وندىرەتىن نىساندار, سولاردىڭ ىشىندە شاعىن سەس-تەر مەن جەل-ەلەكتر ستانسالارى ءوڭىردىڭ ەنەرگيا تاپشىلىعىن ايتارلىقتاي ازايتادى دەپ كۇتىلۋدە. شالعايداعى فەرمەر شارۋاشىلىقتارىنىڭ جانە اۋىل-كەنتتەردى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “جەتىسۋ” اكك شاعىن سەس-تەر قۇرىلىسىن سالاتىن بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدا. تانىستىرىلىمنان سوڭ دەپۋتاتتار وبلىستىڭ قىربالتاباي اۋىلىنا كەلدى. وندا “جەتىسۋ” اكك ەرىتىندىلەر قۇيۋعا ارنالعان مەديتسينالىق جۇيەلەر وندىرەتىن زاۋىت سالىپ جاتىر ەكەن. كورپوراتسيانىڭ ارىپتەسى “الكو-مەد” جشس كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ مەديتسينالىق جۇيەلەر جانە ءبىر رەتتىك شپريتستەر جاساۋ جونىندەگى زاۋىتتى ىسكە قوسپاقشى. جوبا ءۇش جىلدا پايداعا شىعادى. بۇگىن تاڭدا قازاقستاننىڭ ءبىر رەتتىك جۇيەلەرگە دەگەن جىلدىق سۇرانىسى 30 ميلليون دانا ەكەن. كاسىپورىندا 165 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ولاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى. سولاردىڭ ىشىنەن 35-ءى شەتەلدە وقىپ, تاجىريبە الىپ كەلگەن. سونىمەن, نىساندى ىسكە قوسۋ باستالعان جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنا بەلگىلەنىپ وتىر. دەپۋتاتتار توبى بۇدان سوڭ جۇمىس ىستەپ جاتقان وندىرىسكە كەلدى. بۇل – ەت جانە شۇجىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جونىندەگى وندىرىستىك-لوگيستيكالىق كەشەن. ەت وڭدەيتىن كەشەن قازاق تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ 1995 جىلدان بەرى بوس تۇرعان ەت كومبيناتىنىڭ نەگىزىندە وسىدان ءۇش اي بۇرىن جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇگىندە كەشەن تاۋلىگىنە 55 اتالىمداعى 7 توننا ەت جانە شۇجىق ونىمدەرىن وندىرۋدە. ءۇش جىل ىشىندە قۋاتتىلىقتى 25 تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. “بۇل ونىمدەر الماتىنىڭ ىشكى بازارلارىنا رىنوكتاعىدان 25-30 پايىز تومەن باعامەن تۇسۋدە. كاسىپورىننىڭ جاستىعىنا قاراماستان, “جەتىسۋاگرو” فيرمالىق قالتالارىنا سالىنعان ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى وڭتۇستىك استانانىڭ جانە وبلىستىڭ بازارلارىندا جاقسى بىلەدى ءارى كۇتىپ وتىرادى. “جەتىسۋ” اكك بىزگە 200 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە اينالىمدىق قارجى بەردى. مۇنىڭ ءوزى جاڭا جابدىق ساتىپ الىپ, ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە سەپتەستى. ءبىز 500 توننا ەت جانە 1000 توننا كوكونىس سىياتىن ءوز قويمالارىمىزدى جوندەپ, جاڭا توڭازىتقىش جابدىقپەن جاراقتاندىردىق. كوپ ۇزاماي كوكونىستەردى سۇرىپتايتىن, جۋاتىن جانە قالتالارعا سالاتىن جەلىنى ىسكە قوسپاقپىز”, – دەيدى كاسىپورىن باسشىسى الەكسەي زىريانوۆ. بۇگىننىڭ وزىندە مۇندا 185 ادام ەڭبەك ەتەدى. الدا اشىلار ساۋدا نۇكتەلەرىن ەسكەرگەندە جۇمىس ورنى 250-گە دەيىن جەتكىزىلمەك. بۇدان ءارى “جەتىسۋ” اكك تۇرالاپ جاتقان جەرىنەن كوتەرىپ قاتارعا قوسقان “تۇسكيىز” ماقتا-ماتا ورتالىعىنا جول ءتۇستى. مۇندا قوسىمشا 430 جۇمىس ورنى اشىلماقشى. اكك كاسىپورىننىڭ 50 ميلليون تەڭگە مولشەرىندەگى قارىزىن تولەپ, عيماراتتى جوندەۋگە 20 ميلليوننان استام تەڭگە سالدى. تولىق قالپىنا كەلتىرىلگەن نىسان وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلدى. قالا شەگىندەگى سەيفۋللين كوشەسىنىڭ بويىنا ورنالاسقان 4500 شارشى مەتر وندىرىستىك اۋماقتا تاۋ شاڭعىسى جانە بالالار كيىمدەرى, ەرلەر جەيدەلەرى مەن باسقا دا ونىمدەر شىعارىلماقشى. قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ليۋبوۆ حۋدوۆا “تۇسكيىز” ماقتا-ماتا ورتالىعى قۇرىلۋىنىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋداعى ناقتى قادام ەكەندىگىنە توقتالدى. وسىناۋ الەۋمەتتىك ءماندى جوبا ءوندىرىس جاعدايلارىن وڭايلاتادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, وتاندىق ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن كەمىتەدى. شاعىن وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ جەكەلەگەن عيماراتتاردى جالعا الۋى, قىزمەتشى شتاتتار ۇستاۋى, كوممۋنالدىق اقى تولەۋى قيىنعا سوقپاق. ال “جەتىسۋ” اكك بولسا, كومپانيالاردىڭ ەكى جىل جالدىق اقىسىن تولەمەي جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ل.حۋدوۆا مۇنىڭ ءوزى وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن كومەك ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى ماقتا-ماتاشىلاردىڭ تەندەرگە قاتىسپاي, تيىسىنشە تۇتىنۋشىلار تالابىنا ساي كەڭ اۋقىمدا جۇمىس ىستەپ, ىشكى رىنوكتى تولتىرىپ, كەڭەيتۋىنە جاعداي جاساماق. “مۇندا ءبىز ناقتى ءارى پايدالى ءىستى كوردىك. وندىرىسكە ۇلكەن اقشالار سالىنىپ جاتقانى ايعاقتالىپ تۇر. ىلگەرى باسقاندىق ايقىن سەزىلەدى. وسىنىڭ ءبارى قۋانتىپ, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار قۇرۋ جونىندەگى يدەيانىڭ اۋەل باستان دۇرىس بولعاندىعىن كورسەتىپ بەرۋدە. اتاپ ايتقاندا, “جەتىسۋ” اكك-دە جاندى ءوندىرىس, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم بار بولىپ شىقتى. ونىڭ ساپالىق ستاندارتتارى قالىپتاسىپ قالعان, باعالارى رىنوكتاعىدان تومەن. بۇل ءونىم الماتىدا ساتىلىپ, باعا قۇراۋعا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. داعدارىستىڭ قيىن جاعدايىندا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزعا تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن ءيمانجۇزدى باعاسىنان ارتىق نە كەرەك؟ وسى ساپاردا كورگەندەردىڭ ءبارى دەپۋتاتتىق كورپۋسقا اكك پروبلەمالارىنا نەعۇرلىم وڭ تۇرعىدان قاراۋعا كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن. مۇنىڭ ءبارى, البەتتە, اكك تۋرالى زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە ەسكەرىلمەي قويمايدى. وسى ورايدا ەڭ الدىمەن زاڭنامالىق نەگىز جاساۋ تۇرعىسىندا ءبىز بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا ءتيىسپىز”, دەپ اتاپ كورسەتتى سەرگەي دياچەنكو. ءيا, دەپۋتاتتار جاقسىنى كوردى, جاڭا ويلارعا كەنەۋلى ازىق الدى. ال ەل مەن جەردىڭ تاعى ءبىر قۇتىنا اينالىپ وتىرعان “جەتىسۋ” اكك-ءنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ارىستانبەك تانيەۆتىڭ پايىمداۋىنا جۇگىنسەك, كورپوراتسيانىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى حالىققا قاجەتتى وزەكتى ماسەلەلەرگە – الماتى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋعا, ەنەرگەتيكالىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالارعا باعدارلانعان. ارينە, ولار ءوز كەزەگىندە دەپۋتاتتار كورپۋسىنان قولداۋ تابۋعا مۇددەلى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ نەعۇرلىم بەلسەندى جۇزەگە اسۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان پروبلەمالار دا جوق ەمەس. وسى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىلۋى ارنايى زاڭنامالىق نەگىزدىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل – ءومىردىڭ ءوز تالابى. قورعانبەك امانجول, الماتى وبلىسى. تۇرعىندارمەن جۇزدەستى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بەكەن ءالىمجانوۆ, امانجول جازين جانە جەكسەنباي دۇيسەباەۆ اقمولا وبلىسىنىڭ بەرنەشە اۋداندارىندا بولىپ, تۇرعىندارمەن جۇزدەستى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. اتاپ ايتقاندا, اتباسار, جاقسى, ەسىل جانە جارقايىڭ اۋداندارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىمەن جانە تۇرعىندارىمەن بولعان كەزدەسۋلەردە دەپۋتاتتار ەلدىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى, قارجى داعدارىسىنان شىعۋ ءۇشىن جاسالعان ءىس-شارالار جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. “2010-2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى” زاڭنىڭ باستى باعىتتارى مەن “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ بيىلعى جىلى دا جالعاسىن تاباتىنى جايلى تۇسىنىك بەردى. تۇرعىندار بىلتىر جينالعان بيدايدىڭ باعاسى مەن ونى وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى تۋرالى سۇرادى. سايلاۋشىلار اۆتوكولىك جولدارىن جوندەۋ, جەكە ادامداردىڭ مالدارىن جايۋعا ارنالعان جايىلىم كولەمىن ۇلعايتۋ, تەلەفون بايلانىسىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. دەپۋتاتتار اتباسار اۋدانىنىڭ نوۆوالەكساندروۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە بولعاندا “باستاۋ” جشس-ءنىڭ قوي شارۋاشىلىعى مەن ءىرى قارا ۇستايتىن كەشەنىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. دەپۋتاتتار اۋىلدىق جەرلەردە قازىرگى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن دە شەشۋگە ىقپال ەتىپ وتىرعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ورتالىقتارى قالىپتاسا باستاعانىنا كوز جەتكىزدى. “توبىل” قاشان تابىس تابادى؟ ەل پارلامەنتىنە قوستاناي وڭىرىنەن سايلانعان ءبىر توپ دەپۋتات “توبىل” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىندا بولدى. “توبىل” اكك باسقارماسىنىڭ توراعاسى مارات تولىباەۆ دەپۋتاتتاردى قۇرىلىمنىڭ بۇگىنگى ىسكە اسىرىپ وتىرعان جوبالارىمەن جانە الداعى جوسپارلارىمەن تانىستىردى. قۇرىلعانىنا ەكى جىل بولعان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ ينۆەستيتسيالىق قورجىنىندا بۇگىندە قاتار جاتقان سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن 26 جوبا بار. ولاردىڭ جالپى قۇنى 132 ميلليارد تەڭگەدەن ارتىق. “توبىلدىڭ” قارجىلاي قولداۋىمەن وبلىستا بىرنەشە جوبا جۇمىس ىستەپ تە كەتتى. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلى شىلدەدە اشىلعان “جىتىقارا اسفالت زاۋىتى” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى 9 مىڭ توننا اسفالت جانە قيىرشىق تاس شىعاردى. تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان زاۋىتتا 15 ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇل زاۋىت وبلىستىڭ باتىسىنداعى ءۇش اۋداندى ءوز ونىمىمەن قامتاماسىز ەتەدى. يپ 212-45 ءورت حابارلاعىشىن جاساپ شىعارۋ ءۇشىن “قازاق زاعيپتار قوعامى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ رۋدنىي وقۋ-وندىرىستىك كاسىپورنىمەن بىرلەسكەن جوبا جاسالدى. جاقىن ۋاقىتتا ءونىم وندىرىلە باستايدى. سونىمەن قاتار, كورپوراتسيا قوستاناي بايپاق باسۋ فابريكاسىنا 100 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيدى. سونىڭ ارقاسىندا كاسىپورىن جىلىنا 260 مىڭ پارعا دەيىن جىلى اياقكيىم شىعارىپ, ءوندىرىس اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. “توبىل” اكك وڭىردە جۇزەگە اسىراتىن ءىرى جوبانىڭ ءبىرى قۇسمۇرىن قوڭىر كومىر كەن ورنى بازاسىندا تورعاي جىلۋ-ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى بولماق. ول ءۇشىن دە قازىر قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرۋ ءىسى جۇرگىزىلۋدە. نەگىزى كورپوراتسيا ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا 11 جوبانى جۇزەگە اسىرماق. ال بەس جوبا پايدالى قازبالاردى زەرتتەۋ جانە ءوندىرۋ سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىن الۋ ساتىسىندا تۇر. كەن ءوندىرۋ سالاسىنداعى ون جوبا ەلىمىزدەگى يندۋستريالاندىرۋدىڭ باسىم باعىتتارى شەڭبەرىندە دايىندالۋدا. “توبىل” اكك باسقارما باسشىسى وسىنداي ءىرى كولەمدەگى جۇمىس جوسپارلارىن جايىپ سالعانىمەن, وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى تاراپىنان قويىلعان ساۋالدار دا از بولمادى. ەكى جىلدان بەرى بيۋدجەت قارجىسى جۇمسالدى, ال تابىس بار ما؟ ونىڭ باستى تابىسى ءار جوبا شەڭبەرىندە كاسىپورىنداردىڭ قالتقىسىز جۇمىس ىستەپ كەتۋى بولماق. ال تۇسكەن پايداعا كەلەسى جوبا جاسالىنباق. دەگەنمەن, اكك قولىنا بيۋدجەت قارجىسىن ۇستاپ, بيزنەسكە مەملەكەت وكىلى رەتىندە قاتىسقانىمەن, ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن قيىندىقتار جەتكىلىكتى. ولاردىڭ قاتارىندا زاڭ, قۇقىقتىق ماسەلەلەر, مەملەكەتتىك م ۇلىك, جەر, قازبا بايلىعىن الۋداعى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن مەحانيزم تالاپتارى كوپ. اكك قىزمەتكەرلەرىنىڭ الىپ وتىرعان ايلىق جالاقىسىنىڭ تىم جوعارى ەكەنى دە دەپۋتاتتار نازارىنان تىس قالمادى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى بولادى دەگەن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيا قۇرىلىمىنىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرى ورتاعا سالىندى. سەناتور ەۆگەني امان تەك “توبىل” عانا ەمەس, جالپى قازاقستاندا قۇرىلعان اكك-لەر ەلىمىز ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە ءتيىمدى-ءتيىمسىز ەكەندىگىن, ونىڭ پروبلەمالارىن تالقىلاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا وسى قۇرىلىم باسشىلارىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى تىڭدايتىنىن دا ەسكەرتتى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى. جاستار قارسى, ۇلكەندەر نارازى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا كوميتەتتىڭ اتىنا وتاندىق فيلمدەرگە قاتىستى “ازامات” جاستار كلۋبىنان كەلىپ تۇسكەن حات تالقىعا سالىندى. قاراشانىڭ 23-ىندە ش.ايمانوۆ اتىنداعى “قازاقفيلم” ۇلتتىق كينوستۋدياسىنا بارعان مەملەكەت باسشىسى, پارتيامىزدىڭ ليدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “قازاق كينوسى وتانسۇيگىشتىكتى دارىپتەپ, ەلشىل, جەرشىل ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە اتسالىسۋى كەرەك. ياعني, ۇلتتىق كينودان ۇلتتىق يدەيا, ۇلت مۇراتى سەزىلىپ تۇرۋى ءتيىس”, – دەپ بۇگىنگى الاش بالاسىنىڭ كوكەيىندە كوپتەن جۇرگەن ويدى ءدوپ باستى. ەلباسى داقپىرتى جەر جارعان “كوشپەندىلەر” فيلمىنەن تۇك شىقپاعاندىعىن دا اتاپ كورسەتتى. جالپى, بىزدىڭشە, قازىرگى قازاق كينوسىنىڭ تاعدىرى الاڭداتارلىقتاي جاعدايدا. اسىرەسە, كەيىنگى ۋاقىتتا بۇقارا تاراپىنان قازاق كينوسىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى مەن رۋحاني دەڭگەيىنە دەگەن نارازىلىق كۇش الىپ كەلەدى. حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىن قورلاعان, تاريحىمىزدى بۇرمالاپ, ازعىندىقتى, ۇياتسىزدىقتى ارقاۋ ەتكەن فيلمدەر جاۋىننان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ بارادى. باسى “بوراتتان” باستالعان بۇل ماسقارا ءۇردىس تولاستار ەمەس. قازاققا زاتى تۇگىل اتى جات ارسىزدىقتاردى ناسيحاتتايتىن فيلمدەردىڭ جارناماسى تەلەديداردان اشىق كورسەتىلىپ, ۇرپاق ساناسىن ۋلاۋدا. “وسكار” سىيلىعىنا ۇسىنىلىپ جاتقان “كەلىن” فيلمىندە كوزىنە تۇسكەن ەركەكپەن قاتىناسقا تۇسە بەرەتىن زيناقور ايەلدىڭ ارەكەتى بەينەلەنگەن. مالمەن جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ سەكىلدى ەل نامىسىن قورلايتىن ۇياتسىز كورىنىستەرگە تولى ءفيلمنىڭ ماداقشىلارىن باسقا تىلدەگى باسىلىمدار جارىسا جاريالاپ جاتىر. “تيۋلپان” فيلمىندە قوعام شىندىعى دەگەن جەلەۋمەن ەلدى مازاق ەتەتىن دارەت سىندىرعان سوراقى كورىنىستەر, “قاروي” فيلمىندە تۋعالى جاتقان ەكىقابات ايەلدى زورلاۋ, “اكە قورلىعى” دەيتىن فيلمدە تۋعان قىزىن زورلاعان اكە سيۋجەتتەرگە وزەك بولعان. سوندا كينو ارقىلى ۇلت مۇراتىن, ەلدىك يدەيانى ناسيحاتتاۋ تۋرالى ەلباسى تاپسىرماسى وسىنداي سوراقىلىقتارمەن ىسكە اسپاق پا؟! بۇگىن رەسەي فيلمدەرىندە كادەتتەردى ۇلىقتاۋ, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەرەيىن ءوسىرۋ سەكىلدى ەلدىك ماسەلەلەر قولعا الىنىپ جاتسا, ءبىزدىڭ سابازدار “كايرات دەۆستۆەننيك” دەيتىن فيلم شىعارىپ, “يا مالچيكا حوچۋ”دەپ باسىن ۇستاعان پەدوفيلدىكتى, سىڭقىلداعان قىزتەكە – كوگىلدىردى, ءناپسىسى قوزعان ارسىزدىقتى جالاۋلاتىپ جانىمىزدى تۇرشىكتىرۋدە. مۇنداي باسسىزدىققا توقتاۋ بولا ما؟ نۇرلان ونەرباي, ءماجىلىس دەپۋتاتى. دودا پارلامەنتشى قۇرمەتىنە ارنالعان تۋرنير پارلامەنت قابىرعاسىندا 1996-1999 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ۆاسيلي ءوسيپوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان جەدەل ويناۋ ءتۇرى بويىنشا شاحماتتان تۋرنير بولىپ ءوتتى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. بۇل تۋرنيرگە 12 ادام قاتىستى. جارىس قورىتىندىسىندا 12 ويىننان 9 ۇپاي جيناعان پارلامەنتتىڭ ينجەنەرلىك ورتالىعىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى مارات قوجاحمەتوۆ جەڭىمپاز اتاندى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆالەري ۆيشنيچەنكو ەكىنشى ورىندى يەلەنسە, پارلامەنتتىڭ اۆتوكولىك شارۋاشىلىعىنىڭ كولوننا باستىعى قادىرحان ەرعاليەۆ ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جولىندا ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وتىرىسى ءوتتى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وتىرىستا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ەرمەكباەۆ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى 2003 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى جايىندا بايانداپ, ونى كوميتەت مۇشەلەرى قولدادى. ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسەت ماعاۋوۆ كوميتەت مۇشەلەرىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2007-2008 جىلدارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزىن قۇرۋ, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋ ءۇشىن جوسپارلانىپ, جەدەل قارالۋعا ءتيىستى زاڭ جوبالارى تۋرالى ايتىپ بەردى. 1994 جىلى ۆەنادا قابىلدانعان “يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كونۆەنتسيا” – يادرولىق قوندىرعىلار قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي ارنالعان العاشقى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجات. وعان بۇگىندە 65 مەملەكەت قاتىسىپ وتىر. قازاقستان كونۆەنتسياعا 1996 جىلى قول قويعان. كونۆەنتسيا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋگە, جەكەلەگەن ادامداردى, تۇتاس قوعامدى جانە قورشاعان ورتانى مۇنداي قوندىرعىلاردان شىعاتىن يونداۋشى ساۋلەلەردىڭ زياندى اسەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن رادياتسيالىق قاۋىپتەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىن جاساۋعا جانە ولاردى يادرولىق قوندىرعىلاردا قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق, راديولوگيالىق سالدارى بار اۆاريالاردى بولدىرماۋعا باعىتتالعان. مۇنداي كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ ەلىمىزدە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزادى. يادرولىق اۆاريا جاعدايىنداعى نەمەسە رادياتسيالىق اۆاريا جاعدايىنداعى كومەك تۋرالى كونۆەنتسيا اتالعان اپاتتار ورىن العان جاعدايدا ولاردىڭ زارداپتارىن ازايتۋ ءۇشىن جانە راديواكتيۆتى قالدىقتار اسەرىنەن ءومىردى, م ۇلىكتى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا كىدىرىسسىز كومەك بەرۋگە جاردەمدەسۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
