ءبىز وسى قاندايمىز؟

«ويعا ءتۇستىم تولعاندىم, ءوز ءمى­نىم­دى قولعا الدىم» دەپ دا­­­نىش­پان اباي ايتپاقشى, سوڭعى كەزدەرى مازا بەرمەي جۇرگەن كەيبىر ويلارىمدى, دالىرەك ايتسام, مىندەرىمىزدى ايتىپ كورەيىنشى دەپ قولعا قالام الدىم. بالكي, ءبىراز جۇرتقا وي سالار... «پەتروپاۆل – الماتى» باعى­­­تىنداعى پويىز پەتروپاۆلدان سا­عات 23 كەزىندە شىعىپ, تاڭعى 04 كەزىندە كوكشەتاۋعا جەتەدى. جول ءۇستى شارشاتقان حالىق بۇل ۋاقىتتا تاڭعى ءتاتتى ۇيقىنىڭ قۇشاعىندا. بىراق كوك­­­شەتاۋدان مىنگەن جۇرگىنشىلەر جۇرت ۇيىقتاپ جاتىر-اۋ, ارا­سىن­دا جاس بالا, سىرقات جاندار دا بولۋى مۇمكىن-اۋ, سوندىقتان دى­بىسىمىزدى بىلدىرمەي, اقىرىن عانا مىنەيىك دەمەيدى, بىردەڭەدەن قالىپ قوياتىنداي نەمەسە قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە اداسىپ ءجۇر­گەن­دەي دابىرلاسىپ, شىعارىپ سا­لۋشىلارىمەن قوشتاسقاندا ۆا­­­­گوندى باسىنا كوتەرە ايقاي­لا­سىپ جاتقانى. بۇلاردىڭ كوبىنىڭ قولىندا بيلەتى بولادى. ال ەگەر الدا-جالدا ورنىنا (اسىرەسە, ءتو­مەنگى) بىرەۋ جاتىپ قالعان بولسا, «كەشىرىڭىز, مەنىڭ ورنىم ەدى» دەگەندى استە ايتپايدى, «وسۆوبوديتە, ەتو موە مەستو!» دەپ ارا شا­­­عىپ العانداي شاڭق ەتىپ, اتا جاۋىن كورگەندەي ءتۇسى بۇزىلىپ ۇرسىسۋعا, تالاسۋعا ءتىپتى جۇل­قى­سۋ­عا دايىن كەيىپكە ءاپ-ساتتە ەنىپ الادى. جانە تالاپ سوزدەرىن مىندەتتى تۇردە ورىسشا ايتادى. ايە­لى دە, ەركەگى دە, جاسى دا, كارىسى دە وسىلاي. ەگەر ورنىن قارت كىسى الىپ, ول ورىنعا جولسەرىك ۋاقىت­شا جاتقىزىپ قويسا دىگىرلەگەن قالپى وعان جەتىپ بارادى. ۋ-شۋ, ايعاي شىعارىپ, اقىرى تومەنگى ورنىندا 90-عا كەلگەن شال نەمەسە كەيۋانا جاتسا دا تارتىپ الا­دى. مىنە, وسىلاي. نانباساڭىز­دار سول پويىزبەن ءبىر رەت ءجۇرىپ كورىڭىزدەر نەمەسە جولسەرىكتەن سۇ­راپ بىلىڭىزدەر. مۇنداي مىنەز جالعىز كوكشە­تاۋ­لىقتاردا عانا ەمەس, بارىمىزدە دە بار. نەگە ءبىز وسىنداي ءوزىم­­شىل, باسقالاردىڭ جاعدايىمەن ساناسپايتىن ادەپسىز ەكەنىمىزدى ويلانىپ كوردىك پە ەكەن؟ بىردە استانادا اۋرۋحانادا جا­­­تىپ مىناداي وقيعانىڭ كۋاسى بولدىم. تۇنگى ساعات 12 كەزى. ءدا­­لىزدە ەكى قىز ەدەن جۋىپ ءجۇر. شۆابرالارى سارت-سۇرت, ازىلدەرى ساڭق-سۇڭق, كۇلكىلەرى شيق-شيق... ءبىر ۋاقىتتا: «ءاي, تاتتىگۇل, ي-ي, انا تراپكەنى اكەلە سالشى», دەگەن قاتتى داۋىس شىقتى. ەكىنشىسى ورماندا اداسىپ قالعانداي: «ول قاياقتا؟» – دەپ ايقايلادى. مەزگىل ءتۇن عوي. جۇرت ۇيىق­تاپ جاتىر-اۋ, بۇلار ناۋقاس جاندار عوي, مازاسىن المايىقشى دەگەن وي ولاردىڭ كاپەرىنە دە كىرىپ شىق­قان جوق. جانە سولارعا ەسكەرتۋ جاساعان دا ادامدار بولعان جوق. مەدبيكەلەر دە داۋىستارى اششى­لاۋ شىعىپ, كۇلكىلەرى قارقىلداي ەستىلىپ جاتتى. ال كەزەككە تۇرعاندا قانداي­مىز؟ ءبىر-بىرىمىزگە ءمىنىپ كەتە جاز­دايمىز عوي. جەتپەي قالا­تىن­داي, الا الماي قالاتىنداي وڭمەڭدەپ, الدىمىزداعى ادامدى باسىپ كەتۋگە شاق تۇرامىز. قوز­عالا قويماسا, كىناسىز جاندى ىشىمىزدەن سىباپ, تىپىرشىپ كەتەمىز. ال مادەنيەتى جوعارى ەلدەردە الدىنداعى ادامنىڭ جەلكەسىنە دەم الۋعا دا ۇيالادى, كەم دەگەندە ءبىر مەتر كەيىن تۇرادى. بىردە الماتىنىڭ قوناق ءۇي­ىندە جاتىر ەدىك, ۋ-دا شۋ, شاڭ­قىل­داعان, گۇجىلدەگەن داۋىستار, بالالاردىڭ شۋىنان شوشىپ ويان­دىق. الماتى دەسە, جەر سىلكىنىسىنەن قورقاسىڭ عوي, اپىر-اي, سونداي بىردەڭە بولىپ قالدى ما ەكەن دەپ جۇرەگىمىز دۇرسىلدەپ اتىپ تۇردىق. ساعاتقا قاراساق, تاڭعى 5. شالا كيىنىپ, دالىزگە شىقتىق. جوق, ءزىلزالا ەمەس, تەك كورشى نومىرلەردىڭ بىرىنەن اي­قاي-شۋ ەستىلەدى. كەزەكشىدەن سۇ­راساق, قونۋعا كەلگەندەردىڭ داۋى­سى عوي دەيدى. جۇرت ۇيىقتاپ جا­تىر, اقىرىن سويلەڭىزدەر, دەپ نە­گە ەسكەرتپەيسىز دەيمىز عوي بايا­عى. ءا, كەيبىرەۋلەرگە داۋا جوق, ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە, ءبارىبىر, دەيدى كەزەكشى. بىردە تاڭ الدىندا وسىندا فرانتسۋزدار كەلىپ قوندى. الگىلەر بىزبەن دە, ءبىر-بىرىمەن دە سىبىرلاسىپ سويلەستى. مىنە, ءما­دەنيەت دەگەن قايدا جاتىر. ەندى ءبىز نەگە وسىندايمىز دەگەنگە كەلەيىكشى. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جاع­دايىمىزدى نەگە ويلاماي­مىز, مازامىزدى الاتىنىمىزدى تۇيسىنبەيمىز؟ كىتاپشىلاپ ايت­ساق, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ دەم الۋ قۇ­قى­مىزدى نەگە سىيلامايمىز, كەرىسىنشە, ونى نەگە تاپتاعىمىز كەلىپ تۇرادى؟ جانە كسرو شەڭ­گە­لىنەن شىققان رەسپۋبليكالار حال­قىنىڭ كوبى وسىنداي. بىزدىڭشە, وسىنىڭ سەبەبى ءبىز­دىڭ قيىن, ۇنەمى جەتىسپەۋشىلىكتى باستان كەشكەن اۋىر حالدەن شىق­قانىمىزدان. شۇبالعان ۇزىن­نان-ۇزاق كەزەككە تۇرۋ جانە وندا ايقايلاپ, ايبات شەگىپ, ءبىر-ءبى­رى­مىزگە وشپەندىلىكپەن قاراۋ ادەتى ءبىزدى وسىنداي ادەپسىز حالگە جەتكىزگەن سەكىلدى. ءبىز كورمەسەك تە بىلەمىز, كارتىشكەمەن بەرىلەتىن نان­­­­نىڭ كەزەگىنە الا تاڭنان تۇراتىن جاندار ءبىر-ءبىرىن استە سىي­لا­ماي­­تىن, ويتكەنى, وعان نان سول كۇنى الدىندا تۇر­­­عان ادامداردىڭ كەسىرىنەن جەتپەي قالۋى مۇمكىن ەدى. سون­دىق­تان ايقايلاپ, ءوشى­رەت­سىز كىرگىسى كەلەتىندەرگە جەكىرىپ, ايبات شەگىپ, جۇرتتىڭ بارىنە جاۋلىقپەن قاراۋعا تۋرا كەلەتىن. اۆتوبۋسقا, پويىزعا بيلەت العان­دا دا سول. الدىڭداعى ادام سوڭ­عىسىن الىپ كەتىپ, ساعان بيلەت جەت­پەي قالا ما دەپ جۇيكەڭ تو­زىپ, وشىرەتتى تەزىرەك جىلجى­تۋ­عا, كەزەگىڭنىڭ تەزىرەك كەلۋىنە اسى­عىپ, قىلپىلداپ تۇراتىنسىڭ. جانە كىمنىڭ ۋاقىتىن كەزەكتە وتكىزگىسى كەلسىن! سونداي جاعدايدا بىرەۋدى سىي­لارسىڭ با, سىپايى بولا الار­سىڭ با؟ قاپتاعان حالىقتى تەك وزىڭە كە­دەرگى كەلتىرەتىن, تاپشىلىقتى جەت­كىزبەي تاستايتىن, ورنىڭدى ال­ىپ قوياتىن قاسكۇنەمدەي كورىپ, ول­ار­مەن ىشتەي جاۋىعىپ تۇراتىنسىڭ. وسىنداي احۋال قالىپتاس­تىر­عان ءبىز كەزەككە ادەپپەن تۇرۋدى, قوعامدىق جەردە يبالىق ساقتاپ, سىپايى ءجۇرۋدى, باسقانى سىي­لاۋ­دى, ۇيىقتاپ جاتقان جۇرتتىڭ ما­زاسىن الماۋدى بىلدىك پە؟ ءاري­نە, ارامىزدا بىرەن-ساران زيا­لى, جوعارى مادەنيەتتى, كونتەرىلى ادامدار بولاتىن, بىراق نەگىزگى حالىق وسىنداي ەدى. مادەنيەت تەك ۇلكەن قالالارداعى تەاترلاردا عانا بولۋى مۇمكىن شى­عار دەپ ويلايتىن ەدىك. ال, قازىر, قۇدايعا شۇكىر, جاع­داي باسقا عوي. ءبىر-ءبىرىمىزدى سىي­لاپ, ءبىرىمىزدىڭ ءبىرىمىز مازا­مىز­دى الماۋعا ۇمتىلساق, كەزەكتە تۇر­عان­دا كيمەلەمەسەك, ءبارى دە ەركىن جەتەتىنىن ويلاساق, مىنەزىمىز دە, ءىسىمىز دە, ءتۇسىمىز دە ءوز­گە­رىپ, جاق­سا­را تۇسەر ەدىك-اۋ. مادە­نيەت­تى بو­لۋ, ادەپتى بولۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟! ءبىز بۇرىنعىداي باسقانىڭ شى­لاۋىنداعى ەمەس, ءوز بيلىگىمىز وزىمىزدەگى قازاق ەلىنىڭ ازامات­تا­رى­مىز عوي. ءبىر-ءبىرىمىزدى قامشى­نىڭ سابىنداي قىسقا عۇ­مى­رى­مىز­دا سىيلاپ وتكەنگە نە جەت­سىن؟! بولماشىعا كۇيگە­لەك­تەن­بەي, پەيىلىمىزدى كەڭەيتىپ, كەز كەلگەن ءنار­سە­گە بيىك تۇعىردان قا­رايىقشى. جاقسىباي سامرات.