اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟

جىلداعى ءداستۇر بويىنشا اۋىل وكرۋگتارىنىڭ اكىمدەرى ەسەپ بەرۋدە ءتۇتىنىڭ ءتۇزۋ شىقسىن, اتامەكەن! اكىم اۋىلداستارىنا ەلباسى­مىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي باعىت­تا­عى جاڭا باستامالارىن, كومەك-قولداۋدىڭ ارتا تۇسكەنىن جۇيەلەپ ءتۇسىندىرىپ, قازاقستاننىڭ ەۋروپا­دا­عى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنا توراعالىق قىز­مەتىنىڭ ماڭىزىنان ماعلۇمات بەردى. كەلەشەكتەن ءۇمىت زور قامىستىباس اۋىلى, سانياز اۋىلى, №92 سوربەتكەي تەمىر جول بەكەتتەرى قارايدى. وسى ەلدى مەكەندەردە 371 قوجالىقتى قامتىعان 2036 ادام تۇرادى. ءتۇتىنىڭ ءتۇزۋ شىقسىن, اتامەكەن! جاسىل اۋىلىنداعى ەسەپتى جي­نا­لىس انە-مىنە باستالار تۇستا اتا­مەكەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى داۋىلباي قاپەزوۆ ءبىزدى ءزاۋلىم مەشىتتىڭ جانىنداعى ەڭسەلى ۇيگە باستاپ ءجۇردى. توسەگىنەن شايقالا كوتەرىلگەن قاريا بارشامىزدى قۋا­نا قارسى الىپ, كەلىنىنە “شاي قام­دا” دەپ جاتىر. جاسى 96-عا قاراعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قايدار ساتىبالدينوۆ ەشكىمنىڭ سۇيەمەلدەۋىنسىز تورگە وزىپ, “ەلگە تىنىشتىق, پاتشاعا تاۋپىق بەر­سىن” دەپ اق تىلەك باتاسىن ايتتى. كوپ راحمەت, دەپ ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىز ءوسىپ قالدى. قايدار اتامىز ايت­قان­داي, “اۋىلدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلى­مەن شىعىپ جۇرگەن” اكىمگە دە ري­زا­مىز. مۇنى ۇلى وتان سوعىسىن­دا­عى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارسا­ڭىن­داعى “ارداگەرلەردى ارداق­تايىق” اكتسياسىنىڭ شەڭبەرىمەن شەك­تەۋگە بولمايدى, بۇل – قازاقى اۋىلدىڭ كادىۋلگى قىمبات ءداستۇرى. بۇدان بۇرىن اكىم جارقايىڭ, جاڭا جول, قاراجار, شيەلى اۋىل­دارى تۇرعىندارىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەن ەكەن. داۋىلباي قالىم ۇلى­نىڭ جاسىل اۋىلىندا دا جارقىراي سويلەپ, جاقسى ويلار وربىتۋىنەن-اق كەزدەسۋلەردىڭ كوڭىلدەگىدەي وتكەنىن بايقادىق. تۇرعىنداردىڭ وسى جولى دا بەلسەندىلىك تانىتىپ, جان­اشىر­لىق تۇرعىداعى وي وربىتۋىنەن باس­قو­سۋدىڭ ءباتۋالى بايلامى بولا­تىنىن اڭعاردىق. اكىم اۋىلداستارىنا ەلباسى­مىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي باعىت­تا­عى جاڭا باستامالارىن, كومەك-قولداۋدىڭ ارتا تۇسكەنىن جۇيەلەپ ءتۇسىندىرىپ, قازاقستاننىڭ ەۋروپا­دا­عى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنا توراعالىق قىز­مەتىنىڭ ماڭىزىنان ماعلۇمات بەردى. بۇل قازاق جۇرتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاريحي سامعاۋ, دەدى ول. قازاقستاننىڭ الەمدىك ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسۋگە اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگى, ونىڭ ىشىندە جاسىل ەلى بارىنشا ۇلەس قوسۋى ءتيىس. ول ءۇشىن اۋىلدارىمىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شى­عىپ, بەسىگى ءبۇتىن تۇرۋى كەرەك. ەسەپ­تى كەزەڭدەگى جۇمىسىمىز وسىلاي تۇيىندەۋگە نەگىز قالايدى. وكرۋگ اۋماعىندا “اتامەكەن” اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورنى, “ايدوس” جشس, “جاسىل” استىق قا­بىل­داۋ كاسىپورنى جانە 51 شارۋا قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. ديقان قاۋىمى 12788 گەكتارعا بەرەكە ءدانىن سەۋىپ, ءار اينالىمنان 15,1 تسەنت­نەردەن ىرىزدىق ءدانىن جينادى. ادەتتە, ۇنەمى ارتتا قالادى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان شارۋا قوجالىقتارى قارقىن تانىتىپ, تۇسىمدىلىكتى 18,8 تسەنتنەرگە جەتكىزۋ ارقىلى قالىس پىكىردى قاقىراتىپ تاستاعان. مۇنى ەل ءىشى مەملەكەت تارا­پىنان جاسالىپ جاتقان قول­داۋ­دىڭ, تەحنولوگيالىق سونى وزگەرىس­تەردىڭ جەمىسى دەسەك بولارلىقتاي. مال شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن جەكە­مەنشىكتىڭ ۇلەسىنە شوعىرلان­عا­نى­مەن, ءىرى كاسىپورىندار دا قۋاتتانىپ كەلەدى. “اتامەكەن” مەن “ايدوس” قولدا بار مال باسىن كوبەيتۋمەن قاتار, بولاشاعى مول بيزنەس جوبالارىن ۇسىنىپ وتىر. جينالىستا مىنبەرگە كوتەرىلگەن ەڭبەك ارداگەرى جامەش ساۋىتوۆ (بۇل اعامىزدىڭ جازۋشىلىعى بار, ءۇش كىتاپ جاريالاعان), جەكە كاسىپ­كەر قازىبەك تاشەنوۆ, كوپ بالالى انا ساۋلە بايساقالوۆا, مارال ايتجانوۆا اكىمدىكتىڭ ەل تىرشىلىگىن ۇيلەستىرۋدەگى ەڭبەگىنە قاناعات­تا­نار­­لىق باعا بەردى. جاسىل اۋى­لىن­داعى مەديتسينالىق بەكەت كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلگەن عيماراتقا قونىستانىپ, اۆتوماتتى تەلەفون ستان­ساسى جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇل ىسكە “جاسىل” اقك (باۋىرجان سارسەنباەۆ) مەن “كوكشەتاۋ جول­دارى” جشس (ەستاي قاسەنوۆ) قارجىلاي جانە ماتەريالدىق كومەك كورسەتكەن. ايماقتا جوق ەڭسەلى مە­شىتتىڭ كىرىس-شىعىستارى دا اتالعان كاسىپورىنداردىڭ موينىندا ەكەن. سونداي-اق, قازىر استانا قالاسىندا تۇرا­تىن اۋىل تۋماسى قانات بەكە­باەۆتىڭ دەمەۋشىلىك جاساپ تۇرا­تىنىنا “بارەكەلدى” ايتىلدى. اۋىلداردا 42 شىلدەحانا تويى وتكىزىلگەنى (بىلتىر 32) بولاشا­عى­مىزدىڭ بەكەمدىگىن باعامدايدى. وسى رەتتە ەمحانانىڭ باس دارىگەرى شايمۇرات ءجولادينوۆتىڭ ءسوز الىپ, ەل ىشىندەگى جاعدايعا جان-جاقتى شولۋ جاساعانىن, قازاقستانداعى مەديتسينالىق قىزمەتتى رەفور­ما­لاۋدىڭ جاڭا ۇردىسىنە بايىپتى ءتۇ­سىنىك بەرگەنىن قۇپتارلىق سانادىق. وتكەن جىلعى ەسەپتى جينالىستا 9 ءوتىنىش-تىلەك تىركەلگەن. سونىڭ التاۋى ءتيىستى شەشىمىن تاۋىپتى. جا­سىل اۋىلىنىڭ باستى تۇيتكىلى اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى, مونشا­نىڭ جوقتىعى, م ۇلىكتى جاريا ەتۋ­دەگى شەنەۋنىكتىك كەدەرگىلەر بولىپ تۇر. اكىم ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا “كوكشەتاۋ جولدارى” جشس سۋ جۇيەسىن قايتا سالۋدىڭ وندىرىستىك-جوبا قۇجاتتاماسىن دايىنداۋعا 1 200 مىڭ تەڭگە قارجى بولگەنىن مالىمدەپ, اۋىل تۇرعىندارى اراسى­نان استىق قابىلداۋ كاسىپورنىنىڭ بۇرىنعى مونشاسىن جالعا الاتىن ازاماتتىڭ تابىلماي تۇرعانىن ايتتى. ال, جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسى بويىنشا بۋراباي اۋداندىق ءماس­لي­حاتىنىڭ حاتشىسى گالينا مار­چەنكو اۋدان اكىمدىگىنىڭ الدىنا ار­نايى ماسەلە قوياتىندىعىنا سەندىردى. جينالىستىڭ سوڭىنا قاراي حات تاسۋشى باقىت ءالىمجانوۆا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرىن كوتەردى. اۋىلداردا بۇرالقى يتتەر كوبەيىپ كەتكەن. اكىم بۇعان ءتيىستى قارجى ءبولىنىپ, بىلتىر 80 ءيتتىڭ اتىلعانىن, جۇمىس بيىل دا جالعاساتىنىن مالىمدەدى. ەسەپتى جينالىسقا وبلىس اكىم­دىگى­نىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى سەرىك سماعۇلوۆ قاتىسىپ, بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا اۋىلدىق وكرۋگ اكىم­دەرىنىڭ 414 كەزدەسۋى جوعارى دەڭگەيدە اياقتالعانىن حابارلادى. باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى,    بۋراباي اۋدانى. كەلەشەكتەن ءۇمىت زور سىر ايماعىندا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ ەل الدىندا ەسەپ بەرۋى باستاۋ الدى. “اكىم ەسەپ بەردى, ەل نە دەدى ەكەن؟” دەگەن ساۋالدى سارا­لاۋ ماقساتىندا ارال اۋدانىنا قا­راستى قامىستىباس اۋىلدىق وكرۋ­گىنە اتباسىن بۇرعانبىز. “ەل قۇلاعى – ەلۋ” دەگەندەي, اۋىل اكىمىنىڭ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋ جيىنىنا وبلىس اكىمى بو­لاتبەك قۋاندىقوۆ پەن اۋدان اكى­مى ناجمەدين مۇساباەۆ, وبلىستىق سان ءتۇرلى سالا باسشىلارىنىڭ قا­تىساتىنىن ەستىگەن جۇرتشىلىق كوپ جينالىپتى. قامىستىباس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ن.دىلماعانبەتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق حال-احۋالىن جاقسارتۋدا اۋقىمدى ىستەر ات­قارىلعان. بۇل اۋىلدىق وكرۋگكە قامىستىباس اۋىلى, سانياز اۋىلى, №92 سوربەتكەي تەمىر جول بەكەتتەرى قارايدى. وسى ەلدى مەكەندەردە 371 قوجالىقتى قامتىعان 2036 ادام تۇرادى. اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىك كوزدەرى – ءتورت ت ۇلىك مال ءوسى­رۋ. بۇگىندە بۇل اۋىلداعى مال سانى: ءمۇيىزدى ءىرى قارا – 1410, جىل­قى – 120, تۇيە – 190, قوي-ەشكى 1936 باسقا جەتىپ وتىر. ءوز تولدەرى ەسە­بىنەن مال باسى جىل سايىن كو­بەي­ىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك­تەرى جاقسارۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. دەسە دە, مال باسىنىڭ ءوسۋى­نە بايلانىستى مال ازىعىن داي­ىن­دايتىن جەر كولەمى جەتىمسىز. سون­دىق­تان دا اۋىل تۇرعىندارى جەر­گى­لىكتى بيلىكتەن قامىستىباس اۋىلى­نا جاقىن قونىس تەپكەن “جاركول”, بولماسا “ماستات” شابىندىق القا­بىنان جەر بولۋگە سۇرانىس جاساۋ­مەن ءجۇر. سوربەتكەي تۇرعىندارىن كوپتەن بەرى الاڭداتىپ جۇرگەن اۋىز سۋ ءما­سەلەسىنە وتكەن جىلى 6 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاڭا سۋ جۇيەسى تار­تىلعان. ال, قامىستىباس سۋ ايداۋ ستانساسىنا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 15 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, سۋ كوتەرۋ مۇناراسى مەن سۋ قويماسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلسە, 2 شاقىرىم جاڭا سۋ قۇبىرى تارتىلعان. اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قامىستىباس اۋىلى ىشىندەگى سۋ جۇيەلەرىنىڭ تو­زىعى جەتكەن. الداعى ۋاقىتتا وسى سۋ جۇيەلەرى جاڭارتىلسا, اۋىز سۋ ماسەلەسى تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاپپاق. “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنا سايكەس اۋىل حالقىن تالاي جىلدار بويى تولعاندىرىپ جۇرگەن تەمىر جول وتكەلى قايتادان ورنىنا اكە­لىنىپ, “سامارا-تاشكەنت” اۆتوكولىك جولىنان باستاۋ الاتىن اۋىلعا كىرە بەرىس جول اسفالتتانىپ, جاڭارتىل­عان. وسى ءبىر يگىلىكتى ىستەر ءۇشىن تۇر­عىندار وبلىس اكىمىنە العىس سەزىم­دەرىن جەتكىزدى. ايتقانداي, “جول كار­تاسى” باعدارلاماسىنا بايلا­نىس­تى 27 ادام ماۋسىمدىق جۇ­مىسقا تارتىلىپ, ءسال دە بولسا تىنىس-تىرشىلىكتەرىن تۇزەپ العان. – اۋىل ايماعى دا جىل وتكەن سايىن كوركەيىپ كەلەدى, – دەدى اۋىل­دىق وكرۋگ اكىمى ن.دىلماعان­بەتوۆ. – اۋىل كەلبەتىن كوتەرۋ ماق­ساتىندا اۋىلدىڭ كىرەبەرىس قاق­پاسى جاڭارتىلىپ, 2 پاننو ور­نا­تىلدى. كۇل-قوقىستاردى تاستايتىن ارنايى ورىن بەلگىلەنىپ, كوگالدان­دى­رۋعا بايلانىستى 1500 دانا سەك­سەۋىل اعاشى ەگىلدى. وتكەن جىلى اۋىل­دى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا 1 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, تو­لىقتاي, ياعني 100 پايىز يگەرىلدى. اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, بايلانىس سالالارىندا دا سەرپىلىس بار سىڭايلى. بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدىق وكرۋگتەگى ءبىر ورتا, ءبىر باس­تاۋىش مەكتەپتە 478 وقۋشى سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم الۋدا. وتكەن جىلى ورتا مەكتەپتى تامامداعان 22 وقۋشىنىڭ 17-ءسى ۇبت-عا قاتىسىپ, قورىتىندىسى بويىنشا ورتاشا كورسەتكىش 73,2 پايىز بولعان. ءبىر وقۋشى التىن بەلگى يەگەرى اتانسا, ۇشەۋى جوعارى وقۋ ورنىنا, تورتەۋى ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنا مەملەكەتتىك گرانتپەن تۇسكەن. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, قا­مىستىباس اۋىلىنا سدما-450 اتس مۇناراسى ورناتىلىپ, ورتا­لىق­تان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بىرنەشە ەلدى مەكەندى تەلەفون بايلانىسىمەن قامتيتىن بولعان. سونداي-اق, سوربەتكەي مەن سانياز اۋىلدارىنا ءبىر-بىردەن تەلەفون نۇكتەسى ورناتىلىپ, باي­لانىس ۇزدىكسىز جۇمىس جاساۋدا. وتكەن جىلى اۋىلدا تۇراتىن مۇگەدەكتەردى, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى الەۋمەتتىك قولداۋ باعى­تىندا دا اۋقىمدى ىستەر اتقارىل­عان. سارالاپ ايتار بولساق, 34 وتبا­سىنا 1 ملن. 700 مىڭ, 325 بالاعا 4,92 ملن. تەڭگە جاردەماقى تا­عايىن­دالعان. سونداي-اق, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنىڭ 30 بالاسى “ۇلاندار” لاگەرىندە اقىسىز دەمالعان. اۋىلدىق وكرۋگتە جۇمىسسىزدار­دى جۇمىسقا تارتۋدا دا وڭ وزگە­رىستەر بار ەكەن. ياعني, 12 ادام قو­عام­دىق جۇمىسقا تارتىلسا, 6 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. ءتورت جاس مامان التى اي كەلىسىم-شارت­پەن جۇمىس ىستەپتى. دەسەك تە, اۋىلدىق وكرۋگتە كوپ كوكەيىن تولعاندىرىپ جۇرگەن تول­عاقتى ماسەلەلەر دە جەتەرلىك كورى­نەدى. وسى جايىندا اۋىل تۇرعىن­دا­رى اتىنان ءسوز العان زەينەتكەر ءا.ورالباەۆ: – اۋىل كلۋبى قۇلاۋ الدىندا تۇر. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەمالىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. سودان دا اۋىل كلۋبىن جاڭارتۋدى, بولماسا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدى سۇراي­مىن, – دەسە, س.ساداقباەۆ: – وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قامىستى­باس ستانساسى كوپتەگەن ەلدى مەكەن تۇر­عىندارىنا قىزمەت ەتەدى. وكى­نىشتىسى سول, وسى ستانسا عيماراتى جەكەشەلەنىپ كەتكەن, سودان دا جولاۋشىلار قاقاعان قىس پەن اپتاپ ىستىقتا وتىراتىن جەر تاپپاي ءجۇر. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, بۇرىن بار بيلەت كاسساسى قازىر جوق, دەگەندى اشىق مالىمدەدى. وسى ەسەپتى جيىندا ج.ابىلداەۆ, ت.سارىباەۆ, تاعى باسقالار ءوز ۇسى­نىس-تىلەكتەرىن ايتىپ, جەرگىلىكتى بي­لىكتەن كومەك قولدارىن سوزۋدى سۇرادى. ەگەر سارالاپ ايتار بولساق, شابىندىق جەردىڭ ماردىمسىزدىعى, كلۋب پەن اۋرۋحانا ءۇيىنىڭ قۇلاۋ قاۋ­پىن­دە تۇرعاندىعى, بالاباقشا جوق­تىعى, قامباش كولى سۋىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعى, ىشكى سۋ جۇيە­لە­رى­نىڭ توزىعى جەتكەندىگى كوپشىلىك كوكەيىندە جازىلۋمەن كەلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بۇل ساۋالدارىنا ايماق باسشىسى مەن وبلىستىڭ سان الۋان سالا باسشى­لا­رى تۇششىمدى جاۋاپ بەردى. اۋىل تۇر­عىندارى بيلىك باسىن­دا­عى­لار­دىڭ ۋادەلەرىنەن ۇمىتتەنىپ قايتتى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانى.