دەموكراتيا – دامۋ داڭعىلى

بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام “قىزىلوردا وبلىسى ازا­مات­تىق اليانس” قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ءتورايىمى داريعا اقماعانبە­تو­ۆا­مەن اڭگىمە. – اڭگىمەمىزدى ەلىمىزدە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرىپ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءوسىپ, وركەن جايۋىنا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قانشالىقتى ىقپالى بار ەكەندىگىنەن باستاساق. – ەلدە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ قا­لىپتاسۋىنىڭ باستى كورسەتكىشى ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ دامۋ دەڭگەيى, ولاردىڭ بيلىك­پەن قارىم-قاتىناسى, قوعامنىڭ ومىرشەڭ ءما­سەلەلەرىنىڭ شەشىلۋىنە ىقپالى بولىپ ەسەپ­تە­لەدى. الدىنا دەموكراتيالىق, زايىرلى مەملەكەت قۇرۋ ماقساتىن قويعان ەلىمىزدە ەگەمەندىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ-اق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنا ساياسي, قۇقىقتىق جاع­داي­لار جاسالدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قوعام ومىرىندەگى ءرولىن ارتتىرۋعا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. ەلباسى بەكىتكەن “قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىندا ازا­ماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىم­داماسى” بيلىك پەن ۇەۇ-لار قا­رىم-قاتىناسىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردى دامىتۋدىڭ نەگىزگى با­عىت­­تارى مەن شارتتارىن ايقىندادى. ەلباسى­نىڭ باستاماشىلدىعىمەن قوعامدىق ۇيىم­دار­دىڭ بىرلىگىن, ولاردىڭ بيلىك جانە بيزنەس قۇ­رىلىمدارىمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ, ۇەۇ-لاردى قولداۋعا باعىتتالعان وڭ ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان ازاماتتاردى بىرىكتىرەتىن قوعامدىق سەكتور ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي دامۋىنا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىنا ىقپال ەتەتىندەي كۇشكە اينالدى. تۇرعىندار وزدەرىنىڭ كەپىلدى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ارقىلى دا تالاپ ەتەتىن بولدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي-قوعامدىق شارالاردان تىس قالمايدى, قوعام ءۇشىن ءتيىمدى شارالاردى قولدايدى. ەلباسىنىڭ “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” جولداۋىنا بايلانىستى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماق­­­تا­رىندا دوڭگەلەك ۇستەل, قوعامدىق تىڭداۋلا­رى ءوتىپ, مىندەتتەرى ايقىندالۋدا. ۇەۇ-لار بۇگىنگى­دەي داعدارىس كەزىندە دە ازاماتتىق ۇستانىم تانىتۋدا. ەلباسىنىڭ “قيىندىق اتاۋلىنى جەڭەتىن ءبىر-اق كۇش بار, ول – بىرلىك” دەگەن ءۇن­دەۋىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قوعام­دا ىنتىماق, اۋىزبىرشىلىك بولۋىنا, تۇراقتى­لىق­تى ساقتاۋ, ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قان داعدارىستان شىعۋدىڭ كەشەندى شارالا­رىنىڭ ورىندالۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. – ەندىگى ءسوز كەزەگىن ءوزىڭىز باسشىلىق جا­سايتىن وبلىستىق ازاماتتىق اليانس قاۋىم­داستىعى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارعا بەرسەك. – 2006 جىلدىڭ باسىندا قوعامدىق قۇرى­لىمداردىڭ ىنتىماقتاستىق بىرلىگىن, ولاردىڭ بيلىك, بيزنەس قۇرىلىمدارىمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىمەن قىزىلوردا وب­لىسى ازاماتتىق اليانسى قاۋىمداستىعى قۇ­رى­لىپ, زاڭدى تۇلعا رەتىندە رەسمي تىركەۋدەن ءوتتى. بۇگىنگى كۇنى ازاماتتىق اليانس قوعامدىق قول­داۋعا يە بولىپ, وبلىسىمىزدىڭ ساياسي-قوعامدىق كەڭىستىگىندە ءوز ورنى بار ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىنا اينالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قازىر الەۋمەتتىك ارىپتەستەرمىز: وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسى, كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر “اتامەكەن”وداعىنىڭ وبلىستىق فيليالى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وبلىستىق قاۋىمداستىعى, وبلىستىق كاسىپكەرلەر وداعى, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ وبلىستىق بىرلەستىگى. وسى قۇرىلىم­دار­مەن ارىپتەس بولىپ, ولكەمىزدى دامىتۋ, قوعام­نىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جاساۋ جونىندە مەموران­دۋمدارعا قول قويىلدى. ازاماتتىق اليانسقا 32 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم مۇشە بولىپ كىردى. 2008 جىلى “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق في­ليالىمەن ارىپتەستىك مەموراندۋمىنا, ال وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وبلىس اكىمىمەن ارىپتەستىك مەموراندۋىمىنا قول قويىلدى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ىقپالىمەن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر وڭ شەشىمدەرىن تابۋدا. اكىمدىكتەر, باسقارمالار مەن دەپارتامەنت­تەر جانىنان قۇرىلعان قوعامدىق كوميسسيا, كەڭەستەر قۇ­را­مىنا قوعامدىق سەكتور وكىلدەرى تارتىلۋدا. تۇرعىنداردىڭ ومىرشەڭ مۇددەلەرىن قارايتىن تەندەرلىك, پاتەر ءبولۋ سياقتى كوميسسيالار قۇ­رامىنا دا مىندەتتى تۇردە قوعام­دىق ۇيىمدار وكىلدەرى ەنگىزىلۋدە. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قول­داۋ­دىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك “الەۋ­مەت” باعدارلاما­سى­نىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە ۇەۇ-لار وكىلدەرى كەڭىنەن تارتىلدى. وبلىستىق ازاماتتىق اليانس­تىڭ بيلىك, بيزنەس قۇرىلىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋ ۇسىنىمى دا ءوز شەشىمىن تاپتى. وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قىزىلوردا وبلىسى اكىمى ب.قۋان­­دىقوۆ, وبلىستىق ازاماتتىق اليان­س قاۋىمداستىعى, “يگىلىك” كورپوراتيۆتىك قورى ارا­سىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل مەن ارىپتەستىك جايلى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ازاماتتىق قوعام وكىلىنىڭ وبلىس باسشى­سى­مەن تەڭ دارەجەدە قول قويۋى, ارىپتەس بولۋى وبلىستىڭ قوعامدىق, ساياسي ومىرىندە, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ تاريحىندا ەلەۋلى وقيعا بولدى جانە ول كەلەشەكتە ۇەۇ-لاردىڭ دامۋىندا, قوعامنىڭ پروبلەمالارىن بيلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ شەشۋدە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىنى ءسوزسىز. بۇل – وبلىس اكىمى تاراپىنان ازاماتتىق اليانسقا, جالپى ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورعا جا­سال­عان ۇلكەن سەنىم. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇەۇ-لاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا بولىنەتىن اقشا دا جىل وتكەن سايىن كوبەيە ءتۇسىپ كەلەدى. جالپى, وبلىستىڭ بيلىك ورىندارىنىڭ ۇكى­مەتتىك ەمەس سەكتورمەن قارىم-قاتىناسىندا وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ, ۇەۇ-لاردى بەلگىلى قو­عام­دىق كۇش, قوعامنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە ارىپتەس دەگەن كوزقاراس قالىپتاسۋدا. بىرقاتار مەملەكەتتىك ورىندار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن ارىپتەس بولىپ, ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ ءجۇر. ولار ۇەۇ-لارمەن بىرلەسىپ قوعامدىق ماڭىزى بار شارالار ۇيىم­داستىرىپ, قوعامنىڭ ومىرشەڭ پروبلەمالارىن تالقىلاپ, ولاردى شەشۋدىڭ جولدارىن بىرگە بەلگىلەۋدە. – وتكەن جىلى استانادا رەس­پۋبليكالىق ءىV ازاماتتىق فورۋم وتكىزىلدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋى­مىز­شا, ازاماتتىق فورۋم – قوعام­دىق ۇيىم­دار مەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋ باعىتىندا ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شى­عارا وتىرىپ جۇمىس جاساۋ ءۇشىن بىرلەسە پىكىر الى­سۋ الاڭى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا ءسىز نە ايتاسىز؟ – ەلىمىزدە ەكى جىلدا ءبىر رەت رەسپۋب­لي­كا­لىق ازاماتتىق فورۋم ءوتىپ, وعان ءاردايىم ەل­با­سىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, ازاماتتىق قوعام وكىل­دە­رىمەن كەزدەسۋى داستۇرگە اينالدى. رەسپۋب­لي­كا­لىق ازاماتتىق فورۋم قارساڭىندا بارلىق اي­ماقتاردا وبلىستىق ازاماتتىق فورۋمدار وتەدى. قىزىلوردا وبلىستىق ءىV ازاماتتىق فورۋم بىلتىرعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءوتتى. جالپى, ازاماتتىق فورۋم ءوزىڭىز ايتقانداي, ازاماتتىق قوعام مەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ ايماق­تى دامىتۋ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, تۇر­عىن­داردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن بىرلەسىپ شەشۋ جايلى پىكىر الماسىپ, شەشىم قابىلداۋ الاڭى. سوندىقتان وبلىستىق فورۋمعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرى, پارتيا, كاسىپوداق, باسقا دا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرى, بيزنەس قۇرىلىمدار, باق, زيالى قاۋىم وكىلدەرى شاقىرىلدى. ءىV وبلىستىق ازاماتتىق فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىندە “بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام ينس­­­تيتۋتتارىنىڭ ارىپتەستىگى مەن بىرلەسكەن ءىس-قي­مىلىنىڭ ايماقتى وركەندەتىپ, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋدەگى ماڭىزى تۋرالى” ماسەلە تالقىلاندى. فورۋم جۇمىسىنا وبلىس اكىمى ب.قۋاندىقوۆ, “قازاقستاننىڭ ازا­ماتتىق اليانسى” قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ش.ايتەنوۆا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. وبلىس اكىمى وبلىستا ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, وبلىستىڭ قوعام­­دىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەندى ارالاسىپ جۇرگەن ءبىر توپ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ “قۇرمەت گراموتاسىمەن” جانە وبلىس اكىمىنىڭ “العىس حاتىمەن” ماراپاتتادى. فورۋم جۇمىسى بارىسىندا 2009 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا قابىلدانعان قىزىلوردا وبلىسى اكىمى, “قىزىلوردا وبلىسى ازاماتتىق اليان­سى” قاۋىمداستىعى, “يگىلىك” كورپوراتيۆتىك قورى اراسىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىل مەن ءارىپ­تەستىك جايلى مەموراندۋمعا قوسىمشالار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى مەموران­دۋمنىڭ جاڭا نۇسقاسىنا قول قويۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. فورۋمعا قاتىسۋشى ازاماتتىق قوعام وكىل­­­­­دەرى, بيلىك پەن بيزنەس باسشىلارى ىنتىماق­تاس­تىققا قول جەتكىزىپ, بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جا­ساپ, قوعام ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بىرگە كو­تەرەمىز دەگەن شەشىمگە كەلدى. – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەلىمىز ەڭسەسىن تىكتەپ, قارىشتى قاداممەن دامي تۇسۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسۋى ءۇشىن ولارعا دا ۇكىمەت تاراپىنان جاعداي جاسالۋى كەرەك قوي. وسىعان بايلانىستى ءوزىڭىزدىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىڭىزدى بايان ەتسەڭىز. – وبلىسىمىزدا ازاماتتىق قوعام دامۋىندا جوعارىدا اتالعانداي, وڭ ناتيجەلەر بار ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, ۇەۇ-لار, باسقا دا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنا, قوعام ءۇشىن قىزمەت جاساۋىنا جاعداي تۋعىزۋ, مۇمكىن­دىكتەرىن پايدالانۋ باعىتىندا ءبارى جاسالدى دەۋگە بولماس. بىرىنشىدەن, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور اۋدان­داردا, اۋىلدىق جەرلەردە باياۋ دامۋدا. اۋدان­داردا ادىلەت دەپارتامەنتى بولىمشەلەرى بولعا­نىمەن, ولار ۇەۇ-لاردى تىركەمەيدى. اۋداندا, ەلدى مەكەندەردە قۇرىلعان ۇەۇ-لار قالاعا كە­لىپ, ادىلەت دەپارتامەنتى ارقىلى تىركەلۋگە ءماج­بۇر. بۇل, اسىرەسە, اۋدان, اۋىلداردا بەلسەندى, ىقى­لاستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ۇەۇ-لاردىڭ ەسەپ-شوت اشىپ, قارجىلاندىرىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە, ول وبلىستا ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار ورتالىعىنىڭ, جينالاتىن جەرلەرىنىڭ بولماۋى. جينالىپ شارالارىن وتكىزۋ ءۇشىن قازىرگى نارىق زامانىندا جالپۇل تولەۋ قاجەت, ونداي مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىرازدان تىلگە تيەك بولىپ جۇرگەن دەموكراتيا ءۇيىنىڭ بولۋى – ءومىر تالابى. بۇل ماسەلەلەر دە كەلەشەكتە شەشىمىن تاباتىنىنا ۇمىتپەن قارايمىز. بىرقاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرى وزدەرى مۇددەلى توپقا بيۋدجەت نەمەسە قورلاردان الىنعان قارجى ەسەبىنەن مەيىرىم­دىلىك شارالار ۇيىمداستىرۋمەن عانا شەكتەلەدى. ال ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ۇەۇ-لاردىڭ, جالپى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ اينالىسىپ, وڭ ىقپال ەتۋىن قاجەتسىنەتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. بىزدەر, قوعامدىق ۇيىمدار, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن قورعاۋمەن قاتار, جالپى قوعامىمىزعا ورتاق ماسەلەلەردىڭ, بۇگىنگى كۇن تالاپ ەتىپ وتىرعان ومىرشەڭ پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋىمىز قاجەت. مىسالى, تىكەلەي ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرۋدە. ەلباسىنىڭ بۇل ساياساتىن جالپى كوپ­شىلىك, قاراپايىم حالىق قولداۋدا, ويتكەنى, سول جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتان, ۇلكەندى-كىشىلى ادىلەتسىزدىكتەن, زاڭ بۇزۋشىلىقتان زارداپ كور­گەن­دەر جەتەرلىك. بۇگىنگى كۇنى وسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ پارمەندىلىگىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتۋ بىزدەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ پارىزى دەپ ەسەپتەيمىن. دۇنيە ءجۇزىن شارپىعان ەكونوميكالىق داع­دارىس ءبىزدىڭ ەلدى دە اينالىپ وتپەدى. ەلىمىزدىڭ كە­مەلدىگى مەن وركەندى دامۋى سىنعا تۇسكەن شاقتا ازا­ماتتىق قوعام وكىلدەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جە­تەك­شىلەرى, وبلىستىڭ بارلىق تۇرعىن­دا­رى داع­دارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا جۇمى­لىپ, وتانشىلدىعىمىزدى كورسەتۋگە ءتيىستىمىز. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا جالپى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن بىرلىككە, ىنتىماقتاستىققا شاقىر­عىم كەلەدى. بىزدەر, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, بيلىك پەن بيزنەس باسشىلارى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزسەك, بىرلەسىپ ءىس-قيمىل جاساساق, قوعام ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بىرگە كوتەرسەك, وڭ ناتيجەگە جەتەرىمىز ءسوزسىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەركىن ءابىل.