مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا الەمدەگى ءۇشىنشى سىن-قاتەر رەتىندە جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن قاتەردى اتاعان ەدى. ويتكەنى, جەر شارىندا حالىق سانى ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىندە ميلليونداعان ادام ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىن باستارىنان كەشىرىپ وتىر. جەر شارىندا جىل وتكەن سايىن ادام سانى ءوسىپ كەلەدى. ونى شەكتەۋ مۇمكىن ەمەس. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 1920 جىلى الەم حالقىنىڭ سانى 1,3 ميلليارد ادام بولعان ەكەن. ول 1987 جىلى 5 ميللياردتى قۇراسا, 2011 جىلى 7 ميلليارد ادامعا جەتكەن. ال 2050 جىلعا قاراي جەر بەتىندەگى حالىق سانى 9,5 ميللياردقا جۋىقتايدى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. حالىق سانى وسكەن سايىن تىرشىلىك كوزى – قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنە سۇرانىس تا ارتا تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, قازىرگى كەزدە دە, جاقىن بولاشاقتا دا حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. قايتا ول جاھاندىق دەڭگەيدەگى اسا وتكىر پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالماق. بۇعان مىسال رەتىندە 2006-2008 جىلدارداعى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىرتپالىعىن الايىق. وسى داعدارىس كەزىندەگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى كوپتەگەن ەلگە اۋىر ءتيدى. ادام ومىرىنە ءبىرىنشى كەزەكتە اسا قاجەت ەت پەن ءسۇت, بيداي مەن كۇرىش ونىمدەرىنىڭ باعاسى ەسەلەپ قىمباتتادى. كەيبىر قۇرلىقتاعى بىرقاتار مەملەكەت سول قىمباتشىلىق پەن قيىندىقتاردان ءالى ارىلا العان جوق. بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى مەن حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قورى ازىرلەگەن باياندامادا الداعى 30-40 جىل ىشىندە الەمدىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى كۇردەلى پروبلەمالارعا تاپ بولادى. بۇعان جەر شارىندا ادام سانىنىڭ كوبەيۋىمەن قاتار, كليماتتىق وزگەرىستەر جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ دەگراداتسياسى سياقتى جاڭا پروبلەمالار قوسىلۋى مۇمكىن. بۇلاردىڭ قاتارىنا ورمان ماسسيۆتەرىنىڭ ازايۋىن, سونداي-اق, تىرشىلىكتىڭ باستى قاينارى – سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلۋىن قوسۋعا بولادى. اتالعان ماسەلەلەرگە قاتىستى مالىمەت كەلتىرەيىك. سوڭعى ءجۇز جىلدا جەر شارىنداعى ورمان ماسسيۆتەرىنىڭ 40 پايىزى جويىلعان. ورمان-توعايدىڭ جويىلىپ بارا جاتۋى تىرشىلىك اتاۋلىعا اسا قاجەت وتتەگىنىڭ ازايۋىنا سوقتىرىپ وتىر. دەرەكتەرگە قاراعاندا, ورمان ماسسيۆتەرىنىڭ وتالۋى سالدارىنان جىل سايىن وتتەگى 10-12 ميلليارد تونناعا ازايادى ەكەن. ونىڭ ەسەسىنە, اتموسفەرادا كومىر قىشقىل گازى 10-12 پايىزعا كوبەيەتىن كورىنەدى. وسى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن ەكولوگ-ساراپشىلار جاعداي وسىنداي كۇردەلى كۇيىندە قالا بەرسە, وتتەگىنىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلۋ قاۋپى تۋىندايتىنىن ايتادى. ورمان-توعاي ماسسيۆ- تەرىنىڭ ازايۋىنا, سونداي-اق, ونى وتىن رەتىندە پايدالانۋ دا ايتارلىقتاي «ۇلەس» قوسىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. سەبەبى, قازىرگى كەزدە ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى وتىن رەتىندە اعاشتى پايدالانادى. وزەن-كولدەردىڭ سۋى نەگىزىنەن ورمان-توعايدان, مۇزداقتاردان باستاۋ الادى. ال سۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەسەلەپ ارتتىرۋدىڭ كوزى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. كەز كەلگەن ەلدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سول ەلدىڭ ءوزىنىڭ ارنايى رەزەرۆى جاساقتالۋى ءتيىس. بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ەگەر مەملەكەتتە استىق قورى 60 تاۋلىككە جەتەتىن بولسا نەمەسە جىلدىق تۇتىنىمنىڭ 17-20 پايىزىن قۇراسا, جيناقتالعان قور جەتكىلىكتى بولىپ ەسەپتەلەدى. دۇنيە جۇزىندە حالىق سانى قانشا وسسە دە, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىق كورمەيتىن ەكى مەملەكەت بار ەكەن. ولار – رەسەي مەن برازيليا. ءبىز وسى ەكى ەلدىڭ قاتارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دا قوسار ەدىك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇگىندە ۇن مەن استىق ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. ادام بالاسى ىستىق پەن سۋىققا شىدايدى, ال اشتىققا شىدامايدى. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا, الەمدە 1,5 ميلليارد ادام اشقۇرساق جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ساياساتتانۋشىلار بولسا, حالىقتىڭ كەم دەگەندە 75 پايىزعا جۋىعىن تويىندىرمايىنشا, ساياسي رەفورما جاساۋعا بولمايدى دەگەندى العا تارتادى. ال دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبىنشە, تۇراقسىزدىق, ينفلياتسيانىڭ شارىقتاۋى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى سياقتى قيىندىقتارعا دۋشار بولىپ وتىرعان 30-دان استام ەل بار ەكەن. سونداي-اق, 2006-2008 جىلدارداعى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى تاماق ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋى سالدارىنان الەمنىڭ 40 ەلىندە حالىقتىق تولقۋلار بولىپتى. وسىنىڭ ءوزى-اق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنىڭ اسا وتكىر تۇرعاندىعىن كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى بولاشاقتا الەمدەگى نەگىزگى ساياساتتى ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر انىقتايتىن بولادى, دەگەن پىكىرلەر ايتىلا باستادى. دۇرىس تا شىعار. ويتكەنى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءاربىر ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ, سونداي-اق, ەركىن دامۋى مەن ءال-اۋقاتى ارتۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
