قاراڭعى بۇرىشتان شىعا كەلگەن جاس كەلىنشەك شىڭعىرىپ قويا بەردى. سول كۇيى جارىق كوشەدەگى قاراڭداعان ادامدارعا قولىن سەرمەي ايقايعا باستى. ەتەگىنە ءسۇرىنىپ, ەكى قولىن ەربەڭدەتە ايقايلايدى. بىراق قاس قارايىپ, ىمىرت بايلانىپ قالعان شاق بولعاندىقتان جۇرت اياعى دا سيرەي باستاعان ەدى. سوندىقتان ءبىردى-ەكىلى اسىعىس كەتىپ بارا جاتقان ءجۇرگىنشىلەر توسىننان شىڭعىرعان ايەلگە كومەك قولىن سوزۋ تۇگىل, ودان ۇركە جونەلدى. ال قايران ايەلگە راسىندا كومەك كەرەك ەدى. جاس كەلىنشەك كۇيەۋىمەن بىرگە ۇيىنەن شىعا بەرگەندە تاسادا اڭدىپ تۇرعان ەكى بۇزاقى ولارعا تارپا باس سالىپ, ەكەۋىن دە ۇرىپ جىققان دا مۇنىڭ اقشا تولى سومكەسىن, بار اسىل تاستارىن تارتىپ الىپتى. قارسىلاسپاقشى بولعان كۇيەۋىن ءال بەرمەگەن سوڭ ىشەن پىشاق سۇعىپ, ودان ءارى ۇرىپ, تالدىرىپ كەتىپتى. سودان اۋەلى ەسىن جيعان كەلىنشەك ۇلكەن كوشەدەگى ادامداردان ءۇمىت كۇتىپ جۇگىرە شىققان بەتى ەدى. الايدا, ونىڭ جالىنىشتى ۇنىنە ەشكىم نازار اۋدارمادى. ابىروي بولعاندا, ءدال سول كەزدە كوشەنىڭ انا بەتىمەن ىشكى اسكەردىڭ كەزەكشىلىكتە جۇرگەن ءۇش ساربازى ءوتىپ بارا جاتقان. سولار جانايقايدى ەستىپ, دەرەۋ جەتتى. بولعان وقيعانى تەز سۇرادى دا, راتسيامەن كومەك شاقىرعان كۇيى بۇزاقىلاردىڭ سوڭىنا ءتۇستى... ارينە ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سۋىق قارۋ سۇعىنعان قاراقشىلار دا ۇستالىپ, جارالى وتاعاسى اۋرۋحاناعا جونەلتىلدى. ال كەلىنشەكتىڭ بار دۇنيەسى شاشۋ شىقپاي تۇگەل قايتارىلدى.
ءيا, بۇل ءبىر كۇندىك, ءبىر ساتتىك وقيعا. مۇنداي قۇتقارۋشىلىق كومەكتىڭ اپتاسىنا, ايىنا بىرنەشە رەت قايتالاناتىندىعىن ايتپاي-اق قويالىق. ەگەر كەلىنشەككە ءدال سول كەزدە ىشكى اسكەر جاۋىنگەرلەرى كومەككە كەلمەگەندە, نە بولار ەدى؟ ۇرى قۇتىلىپ, جارالى جىگىتكە ۋاقتىلى دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلمەگەن سوڭ, كوز جۇمار ما ەدى؟ مىنە, وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا اتالعان ىشكى ىستەر ساربازدارى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن ادال اتقارا ءبىلدى.
مەملەكەت باسشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ء“بىزدىڭ قالالاردىڭ كوشەلەرى مەن اۋىلدارداعى تىنىشتىق سىزدەرگە بايلانىستى. ازاماتتاردىڭ, بۇكىل قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبارىن دە ىستەۋ كەرەك”, – دەپ تالاپ قويعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ جولداۋى اياسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ الدىنا ناقتى تاپسىرمالار قويىلدى. مىنە, سول تاپسىرمالارعا سايكەس ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگى جانە كوشەدەگى جالپى ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ىشكى اسكەرلەردىڭ ارقاسىندا ورىندالىپ وتىر.
وسى تۇرعىدا اتقارىلىپ جاتقان وڭ ىستەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىعىن بىلىكتى جانە ىسىنە ادال پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قورعايتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن, مۇلكىن قۇقىققا قارسى قول سۇعۋشىلىقتان, ەڭ الدىمەن, پوليتسيا قىزمەتكەرى سەنىمدى تۇردە قورعاۋعا مىندەتتى, دەيدى بۇل ورايدا ءبىز اڭگىمەلەسكەن ءىىم ىشكى اسكەرلەر قولباسشىسىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىق جۇمىستارى ءجونىندەگى ورىنباسارى, پولكوۆنيك ابدىسادىق ەرەجەپوۆ. وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر ءمينيسترى سەرىك بايماعانبەتوۆ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن-الۋ شارالارىن دامىتۋعا, سونىمەن قاتار قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن كوشە ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ايقىنداپ بەردى, دەيدى ول.
ال بۇل تاپسىرمانىڭ ىشكى اسكەرلەرگە تىكەلەي قاتىستى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى, قازىرگى ۋاقىتتا ولار ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساندارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن كۇزەتۋمەن قاتار, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن يىق ءتۇيىستىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءىرى قالالارىندا كوشە ءتارتىبىن جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. قوعام مەن مەملەكەتتىڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن جانە ولاردى باسقا دا زاڭعا قارسى قول سۇعۋشىلىقتاردان قورعاۋدا ۇلەسى وتە زور. ءماسەلەن, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ايىندا اسكەردىڭ جەدەل ماقساتتاعى بولىمدەرى 4054 جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداپ, اسكەري جاساقتار 166879 ءتارتىپ بۇزۋشىنى, ونىڭ ىشىندە 3001 ادامدى قىلمىس جاساعانى ءۇشىن ۇستاپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جەتكىزدى. ونىڭ بارىسىندا 186 دانا سۋىق قارۋ مەن 27 دانا اتىس قارۋى ءتاركىلەندى. ءارتۇرلى ەسىرتكى زاتتارىمەن اينالىسۋدىڭ 332 دەرەگى انىقتالىپ, 6,5 كيلودان اسا ەسىرتكى زاتى ءتاركىلەندى. 413 قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني-كوپشىلىك شارالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە “بەكىرە-2009” جەدەل الدىن الۋ شارالارى بارىسىندا 2 توننادان اسا اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان بەكىرە جانە قىزىل بالىق تۇرلەرى تاركىلەنىپ, 9 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
قازىر ىشكى اسكەر قولباسشىسى قويعان تالاپ بويىنشا جەكە قۇرامعا الدىمەن اسكەردىڭ يگى ءداستۇرى مەن جاۋىنگەرلىك جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتايتىن تاربيە جۇمىسى ءجۇرگىزىلەدى. ۇزدىك جاۋىنگەرلىك قابىلەتىمەن تانىلعان ءاربىر ساربازدىڭ ءۇلگىسى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, ءوزى ماراپاتقا يە بولادى. “بۇركىت” ارنايى ماقساتتاعى بولىمشە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, جەدەل ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە, اتاپ ايتقاندا, قىلمىس جاساعان نەمەسە كۇدىكتى ادامداردى ۇستاۋدا, جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن كۇشپەن قامتاماسىز ەتۋگە تارتىلادى. ماسەلەن, 6506 اسكەري ءبولىمىنىڭ ارنايى ماقساتتاعى ء“بۇركىت” بولىمشەسى جاۋىنگەرلەرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ۇقكد مەن ءىىد بىرلەسكەن ارنايى وپەراتسيانى وتكىزۋ كەزىندە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىن ۇستادى. وپەراتسيا بارىسىندا ولاردان “تت” ماركالى تاپانشا مەن ونىڭ جەتى وعى, سول سياقتى جەتى وعى بار “يج-78” جانە ءتورت وعى بار “وسا” تاپانشاسى مەن وقشانتايىندا 28 وعى بار “اكسۋ” اۆتوماتى تاركىلەندى.
جالپى ىشكى اسكەر جاۋىنگەرلەرىنىڭ ازاماتتاردى قىلمىسكەرلەردەن, تابيعاتتىڭ توسىن اپاتىنان قۇتقارىپ جاتقان مىسالدارى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى ماسەلەن, 19 جاسار ءادىل كەشقۇرىم تەڭىز جاعاسىنا بارىپ, شومىلىپ قايتۋعا ۇيعارادى. سۋدا ءجۇزۋدى ءبىر كىسىدەي بىلەم دەپ وزىنە سەنگەن جاس جىگىت تەڭىزدىڭ تەرەڭدەۋ جاعىنا ءجۇزىپ, كەرى قايتامىن دەگەنىندە اياعىنىڭ ءسىڭىرى تارتىلادى. سودان جانتالاسقان ول جاعاعا جەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالادى. ابدەن قالجىراعان ءادىل كوزى قاراۋىتىپ سۋعا تۇنشىعا باستايدى. ابىروي بولعاندا, ونى تەڭىز جاعاسىندا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن ىشكى اسكەر جاۋىنگەرلەرى قاتارداعى قايرات قاينازاروۆ پەن باۋىرجان ءالىپپەر ۇلى بايقاپ قالادى. ساربازداردىڭ باتىل جانە جەدەل قيمىلىنىڭ ارقاسىندا تەڭىز تۇڭعيىعىنا باتىپ بارا جاتقان ازامات جاعاعا شىعارىلىپ, وعان العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلدى. سول سياقتى پاۆلودار قالاسىندا ءورت قۇشاعىنا ورانعان جاتاقحانادان 5512 اسكەري ءبولىمىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ارمان ابەنتاەۆ پەن قازبەك تولەۋبەكوۆ 25 ادامدى دەر كەزىندە سىرتقا شىعارىپ, قاراۋسىز قالعان 2 جانە 5 جاس ارالىعىنداعى 3 بالانىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالدى. ساربازداردىڭ مۇنداي ەرلىككە ءجيى باراتىندىعى ىشكى اسكەردەگى تاربيە جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
جالپى جاۋىنگەرلىك قىزمەت پەن تاربيە جۇمىستارىن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ءوزىنىڭ ەل الدىنداعى جاۋىنگەرلىك بورىشىن تەرەڭ سەزىنگەن ءاربىر سارباز اسكەري بورىشىن اتقارۋ بارىسىندا قولباسشىلىقتىڭ سەنىمىنەن شىعا الادى. ءبىز جاۋىنگەرلەردى سپورتتىق جانە تەحنيكالىق قۇرالداردى مەڭگەرۋ ارقىلى شىنىقتىرا بىلسەك ونىڭ بويىنداعى رۋحاني كۇش-قۋاتپەن پاتريوتيزم ۇلگىسى دە بىرگە قالىپتاسىپ وتىرۋ كەرەك. جاۋىنگەرلىك قىزمەت مەرزىمىنىڭ ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ءىس-شارا ءارى جەدەل, ءارى كەشەندى اتقارىلادى. سوندىقتان ءبىز وسى سالاداعى بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرلى تاجىريبەنى قايتا قاراپ, ۋاقىت ۇسىنعان تالاپتار دەڭگەيىندە قالىپتاستىرۋدى قولعا الدىق, دەيدى ءا.ەرەجەپوۆ.
پاتريوتتىق تاربيە جاۋىنگەرلىك ونەگە مەن ءداستۇرلى اسكەري ءمىندەتتەردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ بارىسىندا قالىپتاسادى. ىشكى اسكەرلەر جاۋىنگەرلەرىنە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ – قالالارداعى كوشە ءتارتىبى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى مۇقيات قاداعالاپ, مەملەكەتتىك ماڭىزدى نىسانداردى جانە ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سەنىمدى تۇردە كۇزەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنە قارايتىن 48 نىسانىندا جاۋىنگەرلىك قىزمەت اتقارۋعا شىعاتىن ىشكى اسكەر ساربازدارىنىڭ ارقايسىسى ەل سەنىمىن اقتاپ, بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى ءتيىس. تاياۋدا وتكەن ەلباسىنىڭ رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىمەن تىكەلەي جەلى ارقىلى ءجۇزدەسۋىندە ىشكى اسكەرگە بايلانىستى 30-عا جۋىق سۇراقتىڭ ءتۇسۋى دە وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. سۇراقتاردىڭ ءارتاراپتىعى جاۋىنگەرلىك قىزمەتتىڭ مەرزىمىنەن باستاپ, الەۋمەتتىك قامتىلۋى, ساربازداردىڭ اسكەري قىزمەتتى وتەۋى, ونىڭ ءار سالاسىندا قىزمەت ەتۋ مەن اسكەري وقۋ ورىندارىندا وقۋ مۇمكىندىگىنە دەيىن قىزىقتىرۋى سوڭعى جىلدارى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاۋىنگەرلىك قىزمەتكە دەگەن ىنتانىڭ ارتۋىمەن كورىنىس تابادى. مىنە, وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا اسكەردەگى قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا كەمىدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
جاستىقتىڭ ج ۇلىنقۇرتى
ءتارتىپ تە استانادان باستالادى
زاڭعار كوككە سامساعان سان عيمارتتارىمەن ەل-جۇرتتى تامساندىرعان نەبىر ايتۋلى قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان استانانىڭ ايشىقتى اجارى مەن ءسان-سالتاناتى بۇگىندە بارشا الەمگە جەر بەتىنە وزىندىك ورنەگىمەن ورىلگەن جاڭا ءبىر شاھاردىڭ پايدا بولعانىن پاش ەتىپ وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلىندەي, ەلورداعا اتباسىن تىرەگەن الىس, جاقىن شەتەلدىكتەر تاڭدانىسىن جاسىرا الماي, تامسانىسىن تامىزا ايتىپ, بالعىن ورمانىن باۋىرىنا وراي قۇشقان استانانىڭ كەرەمەتىن كوسىلتە جىر قىلادى. ال وسىنداي ساناۋلى جىلدار ىشىندە شىن ءمانىندە ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, الەمنىڭ وزىق قالالارىنىڭ اراسىنا وزىندىك ورنەگىمەن ەنگەن ەلوردامىزدىڭ ەڭسەسىن ەندى بيىك ۇستاۋ بارشا قازاقستاندىقتارعا سىن ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, ونىڭ ءدال بۇگىنى دە جانە ءالى دە الەمگە ايگىلەنەتىن كەرەمەتى مەن بەدەلى وزگە قالالارىمىزدىڭ بوي تۇزەيتىن, بەت الاتىن باعىتىنا اينالا بەرمەك. بۇل ورايدا ەلوردانىڭ سىرت كەلبەتىنە ىشكى مازمۇنى دا سايكەس كەلۋى ءۇشىن بارلىق سالانىڭ قىزمەتى تالاپ بيىگىنەن كورىنسە ەكەن دەيمىز. سونىڭ ءبىرى – ءتارتىپ ماسەلەسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ال ءتارتىپ ساقتاۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا ازىرگە وڭىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق. الايدا, جوعارىدا ايتىلعانداي, ەلوردامىزداعى ءتارتىپتى قاداعالاۋ, قىلمىستى بارىنشا بولدىرماۋ ەرەكشە كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ بار ايماعى ەلورداعا كوز تىگەدى. قازاقستانعا اياق باسقان شەت ەلدىكتەر دە وسىنداعى ءتارتىپ دەڭگەيىمەن ەلدىككە باعا بەرەدى. اسىرەسە, قازىر جاستاردى جالماپ بارا جاتقان ناشاقورلىققا قارسى تۇرۋ ءۇشىن الەم حالقى ايانىپ قالعان جوق. بىراق جاستىقتىڭ ج ۇلىنقۇرتى بوي بەرەر ەمەس. وسىنداي جاعدايدا وتكەن جىل ىشىندە ەلوردامىزدا ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس بارىسىندا قانداي شارالار اتقارىلدى, نەگە قول جەتتى دەگەن ويدىڭ كىمدى بولسا دا مازالايتىنى انىق. مىنە, تاپ وسى كەسەلگە قارسى كۇرەستە, ياعني “استانا – ەسىرتكىسىز قالا” ايماقتىق باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە ەلوردالىق ءتارتىپ ساقشىلارى قۇقىق بۇزۋشىلارمەن كۇرەستە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە يەك ارتقان سەكىلدى. 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان بۇل ەكىنشى كەزەڭ 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا باستالعان ەدى. اتالعان باعدارلامادا ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەستىڭ جانە ونىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارى كورسەتىلىپ, وعان قوسا استانالىق پوليتسيانى ەسىرتكىنى انىقتايتىن قازىرگى تاڭداعى تەحنيكالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى دا قاراستىرىلدى. وسىعان وراي جىل باسىنان بەرى استانا قالاسىنىڭ ايماعىندا 253 قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, ونىڭ 68-ءى ەسىرتكى ساتۋمەن اينالىسۋشىلار بولىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان باعدارلامانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, استانالىق قۇقىق قورعاۋشىلارعا ەلوردانى ەسىرتكىسىز قالاعا اينالدىرۋ ءمىندەتى جۇكتەلدى. بۇعان, ارينە, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار اتسالىسۋعا ءتيىس. بىراق سولاردىڭ ىشىندە نەگىزگى اۋىرتپالىق بۇل ىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن قالالىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە تۇسەتىنى انىق. مىنە, سوعان وراي ولاردىڭ كۇشىمەن جىل باسىنان بەرى زاڭسىز اينالىمنان 115 كگ. 365 گرامم ەسىرتكىلىك زاتتار, ونىڭ ءىشىندە, 7 كگ. 803 گرامم گەروين الىندى. ارنايى جۇرگىزىلگەن شارالار بارىسىندا 46 ەسىرتكى نۇكتەسى, 2 ەسىرتكى ارناسى, 3 ەسىرتكى پريتونى جويىلىپ, ءبىر ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ ارەكەتىنىڭ ىسكە اسۋىنا جول بەرىلمەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا استانا قالاسى ءىىد ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اكاسين دەگەننەن سالماعى 917,15 گرامم تۇراتىن گەروين ءتاركىلەدى. سول سياقتى نيكولاي دەگەننىڭ تۇرعىن ءۇيىن ءتىنتۋ بارىسىندا 4 كگ. 650 گرامم گەروين تابىلدى. ال جانتەمىروۆ بولسا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىنە ءوزىنىڭ تۋىستارىن تارتىپتى. بۇنىسى جاسىرىن ارەكەتتەرىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزسىن دەگەن ويى بولسا كەرەك. ول ويىن بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرا دا باستايدى. جينالعان تۋىستارى ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز اينالىمعا شىعارادى. ودان تۇسكەن قارجىنىڭ جارتىسى قىلمىستىق ورتانىڭ قورجىنىن تولتىرۋعا جۇمسالادى. بۇل ماقساتتا ولار تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتىرعان “ارىپتەستەرىنە” ەسىرتكى زاتتارىن جەتكىزۋمەن دە اينالىسادى. اقىرى ولاردىڭ قاۋىپتى قىلمىستىق ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, ولارعا قاتىستى بىردەن بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
ارينە, ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىساتىندار تەك ءبىر قالانىڭ توڭىرەگىندە عانا شوعىرلانىپ قالمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ەلوردالىق ساقشىلار ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن ارنايى بولىمشەلەردىڭ قىزمەت تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار جانە كولىكتەگى ورتالىق ءىىد بىرلەسە وتىرىپ, استانا قالاسىنىڭ ايماعىنا ەنەتىن ەسىرتكىلىك زاتتار ارناسىن جويۋ ءجونىندەگى جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن دايىندادى. بۇعان قوسا ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلاردى ۇستاۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە جەدەل اقپاراتتار الماسۋ جۇرگىزىلىپ تۇرادى. ايتالىق, اقمولا وبلىستىق ءىىد جەدەل اقپاراتىنا سايكەس استانا ساقشىلارى “بەكتاۋ” بەكەتىندە قالاارالىق اۆتوبۋستا كەلە جاتقان حارلاموۆتان سالماعى 2 كگ. 211 گرامم بولاتىن ماريحۋانا ەسىرتكىسىن انىقتاپ, تاركىلەدى. سول سياقتى قاراعاندى ءىىد بىرلەسە جۇرگىزىلگەن جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى ءناتيجەسىندە “قىزىلجار” بەكەتىندە ەلورداعا ەسىرتكى جەتكىزەتىن ايماقارالىق ارنا انىقتالىپ, جويىلدى. ەسىرتكى زاتتارىن جاسىرىپ ۇستاپ وتىرعان 221 ادام انىقتالدى. 79 ادام استانا قالالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ شەشىمىمەن 2-دەن 10 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىندى.
بىرلەسىپ اتقارا بىلگەن ءىستىڭ ناتيجەسى بەرەكەلى بولدى. “رۋبەج” بەكەتىندە ەسىرتكىنى زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ 133 دەرەگى انىقتالدى. وسى ىسكە بايلانىستى 14 ادام قىلمىستىق, 199 اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى. زاڭسىز اينالىمنان 52 كگ. ەسىرتكى زاتى الىنىپ, ونىڭ ىشىندە 110 گرامم گەروين, 2 كگ. 600 گرامم گاشيش تاركىلەندى. استاناعا ەسىرتكى زاتتارىن جەتكىزۋ ارنالارىن انىقتاۋ مەن جويۋ بارىسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اۆياتەحنيكانى, ياعني ء“Robىnson-44” ماركالى تىكۇشاقتى دا پايدالانادى. قازىرگى كەزدە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس بولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى استانا قالالىق ءىىد اەروۇتقىر توبىمەن بىرگە اۆتوكولىكتەردىڭ اينالما, اۋىل ارالىق جانە ەلورداعا ەنەتىن جولداردى مۇقيات تىنتۋگە كىرىستى. سول سياقتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە ەلورداعا جاقىن جاتقان ايماقتاردا ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىساتىن ساۋداگەرلەردى ۇستاۋ ءۇشىن اۆيتەحنيكانى پايدالانىپ, جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن جانداردىڭ ۇستالىپ جاتقاندارى از ەمەس. بىراق مۇنداي جازالاۋ ىسپەن نەگىزگى ماقسات جۇزەگە اسپايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن ەلوردالىق ءىىد ناشاقورلىققا قارسى كۇرەستەگى ەرەكشە ءبىر باعىت – ەسىرتكى تاراتۋدىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى باعىتتا ولار جاستار ءجيى باسقوسىپ, دەمالاتىن ورىنداردا (كلۋبتار, ديكوتەكالار, كافە جانە ت.ب.) ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋعا بارىنشا قام جاسايدى. ول ءۇشىن ماقساتتى تۇردە باعىتتالعان جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى وتكىزىلەدى. تۇراقتى تۇردە ارنايى رەيدتەر جۇرگىزىلەدى. مۇنداي كەزدە ۇستالعان ەسىرتكى تاراتۋشىلار, ونى ساقتاعاندار, پايدالانعاندار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوڭىل كوتەرەتىن ويىن-ساۋىق وتاۋ يەلەرى دە جاۋاپقا تارتىلادى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن بۇعان ناقتى مىسالدار كەلتىرە كەتەيىك. ءىىد قىزمەتكەرلەرى جاستار دەم الاتىن ورىنداردا ەسىرتكى زاتتارىن تاراتاتىن جانداردى انىقتاۋ ماقساتىندا ەلوردالىق تۇنگى كوڭىل كوتەرەتىن ويىن-ساۋىق ورىندارىندا 59 جەدەل-ساۋىقتىرۋ شارالارىن جۇرگىزدى. ارينە, مۇنداي شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا تەك “تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ” ەمەس, نەگىزگى ماقسات, ناقتى قىلمىسكەرلەردى انىقتاۋ مەن اتالعان مەكەمەلەردىڭ اكىمشىلىك جانە قىزمەت كورسەتەتىن ادامدارىمەن سالاماتتى اڭگىمە جۇرگىزۋ جانە ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيتىلگەندىگىن ءتۇسىندىرۋ بولدى. ويتكەنى, كوبىنە وسىنداي ويىن-ساۋىق وتاۋلارىندا قىزمەت ىستەيتىن ادامدار ەسىرتكى تاراتۋعا تارتىلىپ جاتادى. ماسەلەن, جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ كەزىندە “لايم” تۇنگى كلۋبىنىڭ كۇزەتشىسى ۇستالدى. ونىڭ ءبىر تۇندە ءتورت رەت ەسىرتكى ساتقانى بەلگىلى بولدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان كلۋبتىڭ قوجايىنى دا جاۋاپقا تارتىلىپ, وعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستىڭ 319-1-بابىنا سايكەس سوتتىڭ شەشىمىمەن 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ, 14 كۇنگە مەكەمە قىزمەتى توقتاتىلدى.
ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ مەن ەسكەرتۋ جونىندەگى جۇمىستار بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, قالانىڭ قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇرگىزىلەدى. مۇنداعى نەگىزگى باسىم باعىتتار ناشاقورلىقتان ساۋىقتىرۋ جانە حالىقتى سالاماتتى ءومىر سالتىنا تارتۋ بولىپ وتىر. بۇل باعدارلامانى ورىنداۋ بارىسىندا جىل باسىنان بەرى ءىىد ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى استانا قالاسىنىڭ ايماعىندا باسقا دا مۇددەلىلىك تانىتقان ورگاندارمەن بىرگە 1450 سالاماتتى شارالار وتكىزدى. ونىڭ تارتىمدى ءارى قىزعىلىقتى وتكەنى سونشاما, قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن قوسقاندا اتالعان شارالارعا 60 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى. سول سياقتى ايماقتىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ, قاراۋسىز قالعان بالالاردى قاداعالاۋ, ناشاقورلىق پەن ىشىمدىككە ءۇيىر بولماۋدى ەسكەرتۋ جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سپورت جۇمىستارىن جانداندىرۋ قولعا الىندى. بۇل باعىتتا استانا قالالىق ءىىد مەن “نۇر وتان” حدپ استانا قالالىق فيليالى جانە “جاس وتان” جاستار قاناتى جەتەكشىلەرىمەن بىرگە كەزدەسۋ وتكىزىلدى. وندا جىل بويىنا ەلوردادا وتكىزىلەتىن ەسىرتكىگە قارسى جانە سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ بىرىككەن جوسپارى دايىندالىپ, بەكىتىلدى. سول بويىنشا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. ونىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر ساۋىقتىرۋ شاراسى قالانىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە دايىندالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا.
جالپى, جوعارىدا اتالعان باعدارلاما اياسىندا استانا قالالىق ءىىد ءوز يىعىنا جۇكتەلگەن مىندەتتى ويداعىداي ورىنداۋ ءۇشىن تالاپ بيىگىنەن كورىنىپ كەلەدى. ولار قاۋىپتى كەسەلگە قارسى تۇرۋ ماقساتىندا وڭ ىستەردىڭ ءبارىن قولدانىپ جاتىر. ماسەلەن, وسى وتكەن ۋاقىت ىشىندە جۇرگىزىلگەن “استانا – ەسىرتكىسىز قالا” ايماقتىق باعدارلاماسى تۋرالى جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن قۇلاعدار ەتۋ ءۇشىن جانە ونىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جاستار قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋىمەن اكىمدىكپەن بىرگە قوعامدىق ورىنداردا, وقۋ مەكەمەلەرىندە جانە قوعامدىق اۆتو كولىكتەردە استانا قالالىق ءىىد ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ سەنىم تەلەفوندارى كورسەتىلگەن 34 000 دانا بۋكلەتتەر تاراتىلدى. ءتىپتى, حالىققا اقپارات تولىعىراق جەتسىن دەگەن نيەتپەن ء“بىرتۇتاس تولەم ورتالىعى” جشس ارقىلى كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ تولەۋ ءتۇبىرتەگىمەن بىرگە ەلوردا تۇرعىندارىنا ەسىرتكىگە قارسى ءۇن قاتقان 30 000 قوسىمشالار جىبەرىلدى. بۇل ورايدا, باق جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ءوزى ءبىر توبە. سوندىقتان دا ءىىد-ءنىڭ اتالعان جۇمىستارى بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزىپ وتىر. مۇنىڭ ناقتى ايعاعى, استانا قالاسىندا ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتى زاتتاردان ۋلانۋدىڭ سانى ازايعاندىعى. سالىستىرا ايتقاندا, 2008 جىلى ەسىرتكىلىك زاتتاردى مولشەردەن تىس قولدانۋدىڭ سالدارىنان 22 ءولىم تىركەلسە, وتكەن جىلى ول كورسەتكىش 27,3 پايىزعا تومەندەگەن. دەمەك, “استانا – ەسىرتكىسىز قالا” ايماقتىق باعدارلاماسىنىڭ ءتيىمدىلىگى كۇن وتكەن سايىن اتقارىلعان جۇمىس ءناتيجەلەرىنەن كورىنىس تاۋىپ وتىر. سوندىقتان ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ومىرشەڭدىگى بۇل ءىستى قولىنا بەكەم العان ەلوردالىق ساقشىلاردىڭ قىزمەتىنە دە بايلانىستى بولماق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
كەدەنشى مەن كاسىپكەر
امانگەلدى نۇعمانوۆ, جامبىل وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى.
ۇكىمەتىمىز كەدەن ورگاندارى ارقىلى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى قىزمەت كورسەتۋ باعىتىندا كوپتەگەن اۋقىمدى ىستەر اتقارۋدا. سونىڭ ءبىر عانا مىسالىن ايتساق, جاڭا قوسالقى كەدەندىك تولەماقىنىڭ ءار كيلوسى 0,6 ەۋرو بولۋى جەكە تۇلعالارعا ءوز تاۋارلارىن جەڭىلدەتىلگەن تۇردە كەدەندىك رەسىمدەۋگە ۇلكەن كومەك بولدى. مۇنداي جەڭىلدەتىلگەن تاۋار تۇرلەرى “جەكە تۇلعالاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى وتۋدەگى كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى” ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وندىرىلەتىن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ كولەمىن مەملەكەت بيۋدجەتىنە از مولشەردە قۇيۋ ماقساتىندا كەيبىر سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلار تاۋار كودتارىن انىقتاۋدا ءتۇرلى زاڭسىزدىقتارعا باردى. ال ۇكىمەتتىڭ كەدەندىك قوسالقى تولەمدەردىڭ ىشىندەگى ادۆالورلى ستاۆكادان وزىندىك ستاۆكاعا ءوتۋى – جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ ىشىندەگى كەدەندىك تولەمدەردى ءوندىرۋدى جەڭىلدەتۋگە, تاۋار الىپ ءوتۋدىڭ كولەڭكەلىلىگىن قىسقارتۋعا, تاۋار يەلەرىنىڭ سەنىمىن كۇشەيتۋگە, دەلدالداردىڭ ازايۋىنا, سونداي-اق جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن تۇرىمەن وزدەرى اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزدى. جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپتىڭ بۇل ءتۇرى, نەگىزىنەن, جەكە تۇلعالارعا قاتىستى. ويتكەنى, ول شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندە كەدەندىك كەدەرگىلەردى قىسقارتۋعا باعىتتالعان شارا بولىپ تابىلادى. ناقتىراق توقتالساق, بىرىنشىدەن, ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە, سونىمەن قاتار تاۋارلاردى كەدەندىك تازارتۋدان وتكىزۋگە كەتەتىن مەرزىم تولىقتاي قىسقارتىلعان. مىسالعا, كەدەندىك جۇك دەكلاراتسياسىن رەسىمدەۋگە 2 جۇمىس كۇنى كەتەتىن بولسا, جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك رەسىمدەۋ قولدانىلعان جاعدايدا نەبارى 1 ساعات قانا ۋاقىت قاجەت. ەكىنشىدەن, بۇل راسىمدەۋدىڭ قاراپايىمدىعى مەن قولجەتىمدىلىگى سونشالىقتى كاسىپكەرلەر زاڭسىزدىققا بارمايدى. ۇشىنشىدەن, كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندەگى كەدەندىك جيناۋعا 50 ەۋرونى باستى پاراققا, 20 ەۋرونى قوسىمشا پاراقتارعا تولەۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. تورتىنشىدەن, كەدەندىك دەلدالداردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنىپ, باسى ارتىق اقى تولەۋدىڭ قاجەتى بولماعاندىقتان, ءاربىر كەدەندىك دەكلاراتسيادان كاسىپكەر قالتاسىنداعى اقشا ۇنەمدەلەتىن بولادى. كاسىپكەر ءوز قولىمەن كەدەندىك جولاۋشىلار دەكلاراتسياسىن تولتىرىپ, تاۋارى مەن كەدەندىك قۇجاتتارىن رەسىمدەۋگە بەرسە بولعانى.
بۇگىندە جامبىل وبلىسىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى “دوردوي” ساۋدا ورتالىعىنان تاۋار تاسۋمەن اينالىساتىن مىڭداعان كاسىپكەر كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتۇرىن پايدالانۋداعى وڭتايلىلىقتى ءتۇسىندى. بۇل سوزىمىزگە دالەل – وتكەن جىلدىڭ مەرزىمدى كەزەڭىمەن سالىستىرىپ قاراساق, جەكە تۇلعالارمەن كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتۇرى ارقىلى تاۋار اينالىمى 540 تونناعا ارتقان.
كاسىپكەرلەر ءمولدىر ءارى ادال ەڭبەكتىڭ قاۋىپسىز دە پايدالى ەكەنىن ءتۇسىندى. كەدەن سالاسىنىڭ ماماندارى دا اتالمىش ءتارتىپ ارقىلى مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلەتىن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ ارتىپ, مەملەكەتتەر اراسىندا ايقىن دا انىق ەسەپتىڭ بولۋىنا, تاۋاردىڭ كەدەندىك قۇنىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ جويىلۋىن, جەكە تۇلعالاردىڭ تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋىنە جەڭىلدىك بەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ بولماۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىر. ناتيجەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ارقىلى وندىرىلگەن قارجى كولەمى 17 ملرد, تەڭگەگە ءوستى. وسىدان 5 جىل بۇرىن بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى كولەمى نەبارى 4 ملرد. 684 ملن. تەڭگە بولسا, بۇل قارجىنى وبلىستىق دەپارتامەنت بۇگىندە بيۋدجەتكە 2 ايدىڭ كولەمىندە قۇيىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ 3 ەسەگە ارتىپ, ساۋدا اينالىمى 5 جىلدىڭ ىشىندە 594 ملن. اقش دوللارىنان 1 ملرد. 558 ملن. اقش دوللارىنا وسكەندىگىن ياعني, 2,5 ەسەگە ارتقانىن كورسەتەدى.
كەدەن قىزمەتى شەكارا ارقىلى وتەتىن تاۋار اينالىمى مەن كولىك قۇرالدارىنا قاداعالاۋشى جانە قازىناشىلىق فۋنكتسيالاردى اتقارا وتىرىپ, كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا دا ىقپال ەتىپ كەلەدى. كەدەندىك باقىلاۋ مەن ءوتۋ پۋنكتتەرىندەگى فۋنكتسيالاردىڭ تيىمدىلىگى قالىپتاسۋدا. ەلەكتروندى رەسىمدەۋدى قولدانۋدىڭ تاجىريبەسى ارتىپ, كەدەندىك اقپارات جۇيەسىن كەزەڭدىك جاڭالاۋ جۇمىستارى ناتيجەلى جۇرگىزىلۋدە. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ كەدەن ورگاندارىندا وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتقاندىعىن ايعاقتايدى.
جامبىل وبلىسىنداعى ترانزيتتىك تاۋار اينالىمىنىڭ ۇلعايۋى – ىشكى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باقىلاۋدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە باقىلاۋدىڭ تۇبىرىمەن كۇشەيتىلۋىن دە كەرەك ەتەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سەيف-پاكەتتەردى دامىتۋ, جەتكىزۋ پۋنكتىندەگى ەسەپتەۋ, ەلەكتروندى پلومبالار جانە تاۋار جەتكىزىلىمىن باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرالدارىنىڭ كومەگى تيۋدە. سەيف-پاكەتتەردى قولدانۋ – باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ اۆتوكولىك قۇرالدارىن سەبەپسىز كەشەۋىلدەتۋىنە, جالعان قۇجات اۋىسىمىنا جانە تاۋارلاردىڭ “جالعان” جەتكىزىلىمى فاكتىلەرنىڭ بولماۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ ءبىر كەزەڭدىك ءتاسىلى ء“بىر تەرەزە” قاعيداسى بويىنشا كەدەندىك دەكلاراتسيالاردىڭ تىركەلۋى مەن بەرىلۋىنە قولداۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ شىعىندارى قىسقارىپ, جۇك كەدەندىك دەكلاراتسيالاردى رەسىمدەۋدى ءبىر عانا مامان ءجۇرگىزۋىمەن قاتار كەدەندىك تازالاۋ ۋاقىتىنىڭ دا قىسقارعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
كەدەندىك باقىلاۋدىڭ دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە ساپالى وزگەرىستەر بارشىلىق. قازىرگى كەزدە كەدەنشىلەرىمىزدىڭ قولىندا شەكارا بەكەتتەرىنەن ءوتۋ كەزىندە كەز كەلگەن وتكىنشى مەن كولىك قۇرالدارىن تەكسەرۋگە ارنالعان جۇزدەن اسا تەحنيكالىق ىزدەستىرۋ قۇرالدارى بار. بۇل قۇرالدار ءتۇرلى زيانكەس ساۋلەلەر مەن ادام ومىرىنە قاۋىپتى زاتتاردى تەز انىقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ زياندىلىعىن جويۋعا دا كومەكتەسەدى.
شەكارالىق وپەراتسيالاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتالانۋىنا بايلانىستى ۋاقىتتىڭ قىسقارتىلۋىنا باعىتتالعان كەدەندىك باقىلاۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن تۇرىنە كەدەن شەكاراسىنداعى بىرىگىپ باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. بىرىگىپ باقىلاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى كەدەن شەكاراسىنداعى جۇكتەردىڭ باقىلانۋىنداعى ايالدامالاردىڭ قىسقارتىلۋىن, شەكارالاس ەلدەردىڭ ءبىر جالپى پۋنكتتە باقىلاۋ جۇرگىزۋىن كوزدەيتىنىنە كۇمان جوق.
جامبىل وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە ءتۇمان ءتۇسىپ, بوران سوعادى
اۋا رايى • كەشە
ءجۇرسىن ەرمان: جاڭا كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ, حالىقتىڭ ءۇمىتى
اتا زاڭ • كەشە
كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا كوزقاراس: قوعامنىڭ پىكىرى قانداي؟
اتا زاڭ • كەشە
