ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سەكتورىن دامىتۋ – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە سۇڭعات ءالىپباي. قازىرگى تاڭدا,  تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءىرى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسى سالادا  200 مىڭعا تارتا ادام جۇمىس ىستەيدى. ءبۇل قازاقستان وندىرىسىندە ەڭبەك ەتىپ جاتقان حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 18 پايىزىن قۇرايدى. كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ كىرىس كولەمى 500 ملرد. تەڭگە شاماسىندا. بۇل مەملەكەتتىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 3 پايىزىنان اسىپ تۇسەتىن قاراجات. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءبىر بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكى باعىتتان تۇرادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسى. وعان تۇتىنۋشىلاردى سۋمەن, گازبەن, جىلۋمەن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى, كارىز جۇيەسى, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارى كىرەدى. ەكىنشىسى – تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءوزىن كۇتىپ ۇستاۋ, پاتەر يەلەرى مەن قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ ماسەلەلەرى, كوپ پاتەر­لى تۇرعىن ۇيلەردەگى جالپىعا ورتاق ءمۇ­لىكتەردى باسقارۋ مەن پايدالانۋ جۇمىستارى. قازىرگى كۇنى سۋ, گاز, ەلەكتر قۋاتىن جەتكى­زىپ بەرۋشى جەلىلەردىڭ, كارىز جۇيەلەرىنىڭ بىرقاتارى ەسكىرە باستادى. كوممۋنالدىق سالاعا جاسالىنعان تالداۋ وسىنداي ينجەنەر­لىك نىسانداردىڭ 70 پايىزى توزىعى جەتكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, تازالاۋ قوندىرعىلارى (74 پايىز) مەن اۋىز سۋ (73 پايىز) جۇيەلەرى كوپتەپ توزعان­دىعى بەلگىلى بولدى. وسىنىڭ اسەرىنەن قىزمەت كورسەتۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىنداعى جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جوعالۋى 35 پايىزعا, اۋىز سۋدىكى 32 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن شىعىن. ەگەر جاعداي وسىلاي كەتە بەرەتىن بولسا, وندا قىزمەت تيىمدىلىگى تومەندەي بەرمەك. سوندىقتان ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي-كوممۋنال­دىق شارۋاشىلىق سالاسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ ىسىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن قوندىرعىلاردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارۋدا. وسىعان وراي رەسۋرستار مەن قۋاتتاردى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ىسىنە كوبىرەك كوڭىل بولىنبەك. اتالعان باعىتتا وتكەن جىلدىڭ وزىندە ەداۋىر جۇمىستار اتقارىلدى. 2009 جىلى وسى ماقساتقا دەپ 61 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەت قارجى­سى بولىنگەن بولاتىن. ونىڭ 60,7 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 99 پايىزى يگەرىلدى. قارجىنى يگەرۋ بارىسىندا 81 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 862 جوبا جۇزەگە استى. اتاپ ايتقاندا 284 شاقىرىم جىلۋ جەلىسى, 737 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 284 شاقىرىم گازبەن جابدىقتاۋ جەلىسى, 1029 شاقىرىم سۋمەن قامتۋ جەلىسى جوندەۋدەن وتكىزىلدى جانە ءىشىنارا جاڭادان سالىندى. كەز كەلگەن جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارجىنىڭ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ۇكىمەت كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋدا. وسىعان وراي قازىر ازىرلەنۋ ۇستىندەگى “مەملەكەتتىك – جەكە مەنشىكتىك ارىپتەستىك تۋرالى” زاڭ جوباسىنا قوسىمشا ۇسىنىستار ەنگىزىلۋدە. بۇل ۇسىنىستار كوممۋنالدىق سالاعا باعىتتالاتىن ينۆەستيتسيالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ جاساۋ شارالارىن قاراستىرادى. قارجىلاندىرۋ ىسىندەگى كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىنىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. اتالعان ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى قۇرىلدى. ونىڭ الدىنا بىرنەشە مىندەت جۇكتەلدى. ولار – سالانى دامىتۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالاتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس كوزدەردى ىزدەستىرۋ, تكش سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردى نەسيەلەۋدىڭ جول­­د­ارىن قاراستىرۋ, رەسۋرستار مەن قۋات­تار­دى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن, تشن-دى باس­قارۋ­­دىڭ قازىرگى زاماندىق ءادىس-تاسىلدەرىن ەنگىزۋ سەكىلدى مىندەتتەر. ەگەر مەملەكەت وسىنداي جولدار ارقىلى ەلىمىزدىڭ كوممۋنالدىق سالا­سىن دامىتۋ ىسىنە جەكە مەنشىكتىڭ, اسىرەسە, بيزنەس سۋبەكتىلەردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن وياتىپ, ولاردىڭ قارجىسى مەن كۇش-جىگەرىن ىسكە قوسا السا, سالانىڭ جاعدايى قازىرگىمەن سالىستىر­عاندا, كوپ جاقسارا تۇسەتىندىگى انىق. دەگەنمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىنىڭ دامۋىنا بوگەت بولىپ كەلە جاتقان سەڭ قوزعالدى دەپ ايتۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان  “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا”  جول­داۋىندا “تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق­تى تارتىپكە كەلتىرەتىن ۋاقىت جەتتى” دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا وراي ۇكىمەت بۇرىن ءار­تۇر­لى وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى قوزعاۋسىز قالىپ كەلە جاتقان وسى ماسەلەگە ەندى ءجىتى ءمان بەرە باستادى. وتكەن جىلى قولعا الىنعان “جول كارتاسىنىڭ” اياسىندا جوندەۋ جۇمىستارىنا كوپ قارجى ءبولدى. سالانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ جۇيەلى شارالارىن قاراستىرىپ, بەلگىلەۋ ۇستىندە. وسى ءۇردىس بيىل دا جالعاسىن تاپپاق.  سونىڭ ءبىرى ۇستىمىزدەگى جىل­دان باستاپ ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنال­دىق شارۋاشى­لىعىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى جاڭا تۇجىرىمداما جۇزەگە اسىرىلا باستاماق. وسى باعدارلاما نەگىزىندە 5 جىلدا 300 ميل­ليارد تەڭگەنىڭ قارجىسىن يگەرۋ كوزدەلىنەدى. مۇنىڭ 200 ميلليارد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن, قالعان بولىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن بولىنەدى دەگەن ۇيعارىم بار. سوندا ءار جىل سايىن اتالعان ماقساتقا شامامەن 60 ميلليارد تەڭگەدەن جۇمسالىنىپ وتىرادى. قارجىنىڭ باسىم بولىگى ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭالاۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارىنا باعىتتالادى. اتالعان تۇجىرىمداماعا سايكەس ەلدى مەكەن­دەردى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىندە بىرىڭعاي مەملە­كەت­تىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەدى. قارجى­نى ۇنەمدەۋ جانە ءجىتى قاداعالاپ وتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى تاڭداۋ ىسىنە بەلگىلى ءبىر ولشەمدەر بەلگىلەنىپ, جوبالاردىڭ تەحنيكا­لىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ورتالىق­تاندىرىلعان تۇردە ازىرلەنەدى. تۇجىرىمدا­مانى جۇزەگە اسىرۋدى ءۇش كەزەڭگە ءبولۋ كوزدە­لىنۋدە. ءبىرىنشى كەزەڭدە وبلىس ورتالىقتارىنداعى سۋمەن قامتۋ جانە سۋ قايىرۋ نىساندارىنىڭ جاعدايىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, كوكشەتاۋ قالاسى بويىنشا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنيكا­لىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنەدى. ەكىنشى كەزەڭدە اتىراۋ جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اياقتالادى. ال 2012-2014 جىلداردى قامتيتىن ءۇشىنشى كەزەڭدە باسقا قالالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ازىرلەنىپ, وسى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. ۇكىمەت العا قويىپ وتىرعان جۇمىستىڭ تاعى ءبىر باعىتى تۇرعىن ءۇي سەكتورىن دامىتۋ. وتكەن جىلى وسى ماقساتتا “تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى” زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. سالانىڭ پروبلەمالارى جەتكىلىكتى زەرتتەلە كەلە ەندى وسى زاڭعا قوسىمشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قاراپ بەكىتكەن بۇل قوسىمشالار مەن وزگەرىستەر مىناداي ماسەلەلەردى قاراستىرادى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن قۇرۋ. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورلارى اكىمدىكتەر مەن كاسىپورىندار دەڭگەيىندە شاشىراڭقى تۇردە قالىپتاسىپ وتىر. ال مەملەكەتتىك ورتالىق ورگانداردىڭ تۇرعىن ءۇي قورى كورسەتىلمەگەن. سوندىقتان بۇل ءىس بىرىڭعايلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. ەكىنشى, قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردى بەرۋ تەتىكتەرىن ناقتىلاندىرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ. وسىعان دەيىن اكىمدىكتەر مۇنداي تۇرعىن ۇيلەردى ناقتى ازاماتتارعا تىكەلەي بەرىپ كەلگەن ەدى. ەندى اكىمدىكتەر قىزمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردى ۇيىمدارعا (سوت, پروكۋراتۋرا, پوليتسيا) بەرەدى دە, ولار قىزمەتكەرلەرگە زاڭ تارتىبىنە سايكەس وزدەرى تاپسىراتىن بولادى. ءۇشىنشى, بۇزىلۋعا جاتقىزىلعان اپاتتى ۇيلەردەن شىعارىلاتىن ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي بەرۋدىڭ جەكە كەزەگىن ەنگىزۋ. قازىرگى كۇنى مۇنداي ساناتتاعى ازاماتتار جالپىعا ورتاق كەزەككە تىركەلەتىندىكتەن كوپتەگەن ماشاقاتتاردى باستان كەشىرۋدە, اقىر اياعىندا تۇرعىن ءۇيسىز قالىپ جاتقاندارى دا بار. ال جەكە كەزەك بويىنشا تىركەۋ ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتا تۇسەتىندىگى انىق. زاڭعا مىنە, وسىنداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلىنۋدە. دەگەنمەن, وقىرماندار تەرىس تۇسىنىكتە قالماس ءۇشىن ازىرگە بۇل وزگەرىستەردىڭ ۇسىنىس دەڭگەيىندە ەكەندىگىن تاعى دا اتاپ كورسەتپەكپىز. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي سەكتورىندا 270 ميلليون شارشى مەتردى قامتيتىن تۇرعىن ءۇي قورى بار. مۇنىڭ 98 پايىزى جەكە مەنشىك بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىن ءۇي قورىن قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ ءۇشىن جوعارىداعىداي جاڭا شارالار بەلگىلەنبەك. سونىمەن, كارىم ءماسىموۆتىڭ ۇكىمەتى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سەكتورىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋگە بەل شەشىپ كىرىسە باستادى. وسى ماسەلە ۇكىمەتتىڭ وسى اپتادا وتكەن بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى وتىرى­سىندا اقپاراتتىق دەڭگەيدە قارالدى. وندا ەلىمىزدە وتكەن جىلى عانا قۇرىلعان قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى سەرىك نوكين ءسوز الىپ, جوعارىداعى جاعدايلاردى باياندادى. ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتورىن دامىتۋ ءىسى الداعى ۋاقىتتا نەعۇرلىم تياناقتى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. “حالىق ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى زور, سوندىقتان ءبىز وسى تاقىرىپقا ءالى ورالاتىن بولامىز”, دەگەن پرەمەر-مينيستر بۇل ماسەلەنىڭ الداعى ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە كۇن تارتىبىنە قويىلاتىندىعىن ايتتى. كەدەندىك وداق:  الىس-بەرىس, بارىس-كەلىستىڭ  كەشەندى كەڭىستىگى جىلقىباي جاعىپار ۇلى. مىنە, بارىس بەينەلى بولاشاققا باتىل قادام باسىپ بارا جاتقان ەگەمەن ەلىمىز جاڭا جىلدىڭ العاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ, ەكونوميكا­لىق قاۋىمداستىقتىڭ تاريحي جاڭا ۇلگىسىنە قادام باسىپ وتىر. سوناۋ ءبىر قىزىل يمپەريا قۇلاعان كەزدەن باستاپ كەڭەستىك كەڭىستىكتە پايدا بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەردى ەكو­نو­ميكالىق ينتەگراتسياعا شاقىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ومىرشەڭ باستامالارى تمد, ەۋرازەق سياقتى ەكونومي­كا­لىق جانە ساياسي قاۋىمداستىقتار نەگىزىندە دامىپ, اقىرى دوستاستىق ەلدەرى اراسىنداعى جاڭا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك – كەدەندىك وداققا ۇلاستى. ءيا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ “بولىنگەندى ءبورى جەيدى, بىرىككەندەر بەرەكەگە كەنەلەدى” دەگەن تاريحي قاعيدانى باسشىلىق­قا الىپ, ينتەگراتسياعا بالاما جوق ەكەندىگىن جالىقپاي ايتىپ, ءومىر­شەڭ باستامالارمەن دالەلدەپ كەلە­دى. 2006 جىلى 16 تامىزدا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەت باسشىلا­رىنىڭ رەسمي ەمەس باسقوسۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ۇسىنىسىمەن ەۋرازەق شەڭ­بەرىندە كەدەندىك وداق قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنە بولا­شاق كەدەندىك وداقتىڭ كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازاسىن جاساۋ مىندەتى جۇكتەلدى. وسى شەشىمدى جۇزەگە اسى­رۋ ماقساتىندا تاراپتار ەۋرازەق ينتەگراتسيالىق كوميتەتىنىڭ اياسىندا تۇراقتى تۇردە وتىرىستار وتكىزىپ, كەدەندىك وداق قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردىڭ جوبالارىن بەلگىلەۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا باستادى. قازىرگى كۇنگە دەيىن كەدەندىك وداقتىڭ كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازاسىن قا­لىپتاستىرۋ ماقساتىندا 38 حالىق­ارالىق كەلىسىم-شارت جاسالىندى. سونىمەن بىرگە, كەدەندىك وداق شەڭ­بەرىندە ەۋرازەق-تىڭ بازاسىندا قابىل­دانعان 13 حالىقارالىق كەلىسىم جۇمىس ىستەيتىن بولدى. 2009 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مينسك قالاسىندا بەلارۋس, قا­زاقستان جانە رەسەي مەملەكەت­تەرى­نىڭ باسشىلارى كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك كودەكسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل تاريحي قۇجات 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ تولىق كۇشىنە ەنىپ, 3 مەملەكەت اراسىندا جاڭا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا­لىق قۇرىلىم – كەدەندىك وداق جۇمىس ىستەي باستايدى. سونىمەن بىرگە, وسى باسقوسۋدا 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى بەكىتىلدى. سونداي-اق, كەزەڭ-كەزەڭمەن كۇشىنە ەنەتىن كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ سالاسىندا مىنانداي قۇجاتتار كۇشىنە ەنەدى: – كەدەندىك وداقتىڭ تاريفتىك ارتىقشىلىق جۇيەسىن پايدا­لاناتىن دامۋشى ەلدەر ءتىزىمى; – كەدەندىك وداقتىڭ تاريفتىك جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن پاي­دالاناتىن دامىعان ەلدەردىڭ ءتىزىمى; – تاسىمالدانعان كەزدە تاريف­تىك ارتىقشىلىق بەرىلەتىن دامۋشى جانە ءبىرشاما دامىعان ەلدەردەن اكەلىنەتىن جانە سول ەلدەردە شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمى; – بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ستاۆكالارىنان ەرەكشەلىنەتىن جانە وتپەلى كەزەڭدە تاراپتاردىڭ ءبىرى تاسىمال كەزىندە كەدەندىك باج سالىعىن سالاتىن تاۋارلار مەن ستاۆكالاردىڭ ءتىزىمى; – كەدەندىك وداق كوميسسياسى كونسەنسۋس ارقىلى باج سالىعىنىڭ تاسىمال ستاۆكاسىن وزگەرتەتىن ەرەكشە تاۋارلاردىڭ ءتىزىمى. كوميسسيا قىزمەتىن ۇيىمداس­تىرۋ نەگىزىندەگى تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ سالاسىنداعى بىرقاتار قۇجاتتار بەكىتىلدى: – ەۋرازەق شەڭبەرىندە ءۇشىنشى ءبىر ەلمەن ساۋدا جاساۋ بارىسىندا كە­دەندىك وداققا كىرەتىن مەملەكەت­تەردە ىشكە تاسىمالداۋعا جانە سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنا­تىن نەمەسە شەكتەۋ قويىلاتىن تاۋار­لار­دىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى; – شەكتەۋ قويۋ تۋرالى ەرەجە; – كەدەندىك وداق كوميسسيا­سىنىڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءتارتىبى; – كەدەندىك وداق اياسىنداعى ەكسپورتتىق كەڭەس جونىندەگى ەرەجە; – كەدەندىك وداق كوميسسيا­سىنىڭ سەكرەتارياتى قۇرىلىمى­نىڭ جاڭا ءماتىنى; – 2010 جىلعا ارنالعان كەدەن­دىك وداق كوميسسياسىنىڭ شىعىن­دارىنىڭ سمەتاسى. كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە قول قويىلعان بارلىق حالىقارالىق كە­لى­سىمدەر تاراپتار مەملەكەت ىشىندەگى جاعدايلاردى رەتتەگەننەن كەيىن جانە كەدەندىك وداقتىڭ جوعارى ورگانى (مەملەكەت باسشى­لا­رى جانە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە) ءتيىستى شەشىم قابىلدا­عاننان كەيىن عانا كۇشىنە ەنەدى. قازىرگى كۇنگە دەيىن كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە 14 حالىقارالىق قۇجات كۇشىنە ەنىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. ولار: 1. 2000 جىلعى 10 قازانداعى ەۋرازەق قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى حاتتاما; 2. كەدەندىك وداقتىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىن  بەلگىلەيتىن جانە ودان شىعۋدى نەمەسە كىرۋدى رەتتەيتىن حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردىڭ كۇشىنە ەنۋ ءتارتىبى تۋرالى حاتتاما; 3. كەدەندىك وداق كوميسسياسى تۋرالى كەلىسىم-شارت; 4. كەدەندىك وداق قۇرۋ جانە بىرىڭعاي كەدەندىك كەڭىستىك جاساۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت; 5. ەۋرازەق شەڭبەرىندە ساني­تار­لىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى, تەحنيكالىق رەتتەۋلەردى جۇرگىزۋ سالاسىنداعى كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزۋ جونىندەگى كەلىسىم; 6. كەدەندىك وداق تاۋارلارىمەن سىرتقى جانە ىشكى ساۋدادا كەدەندىك ستاتيستيكا جۇرگىزۋ جونىندەگى كەلىسىم; 7. بىرىڭعاي كەدەندىك تاريفتىك رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىم; 8. تاريفتىك كۆوتانى قولدانۋ­دىڭ شارتتارى مەن تەتىكتەرى جونىندەگى كەلىسىم; 9. بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ستاۆكالارىنان ەرەكشەلەنەتىن جانە ەرەكشە جاعدايدا تاسىمالداناتىن تاۋارلارعا كەدەندىك باج ستاۆكالا­رىن قولدانۋدىڭ جاعدايلارى جانە ءتارتىبى جونىندەگى حاتتاما; 10. تاريفتىك جەڭىلدىكتەر جاساۋ جونىندەگى حاتتاما; 11. كەدەندىك وداقتىڭ بىرىڭعاي تاريفتىك ارتىقشىلىقتار بەرۋ جۇيەسى تۋرالى حاتتاما; 12. ءۇشىنشى ءبىر مەملەكەتكە قاتىستى تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرالى بىرىڭعاي شارالار تۋرالى كەلىسىم; 13. بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماقتا ءۇشىنشى ءبىر ەلدەرگە قاتىستى ساۋدا جاساعان كەزدە قولدانىلاتىن تارتىپتەر تۋرالى كەلىسىم; 14. تاۋارلارمەن سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى تاۋارلاردى ليتسەنزيا­لاۋ ەرەجەلەرى تۋرالى كەلىسىم. كەدەندىك وداق كوميسسياسى 2007 جىلعى 6 قازاندا دۋشانبە قالاسىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشى­لارى كەدەندىك وداق كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. وسى كەلىسىم-شارت بويىنشا اتالمىش كوميسسيا تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەدەندىك وداق اياسىنداعى بارلىق ماسەلەلەردى رەتتەپ وتىراتىن بولادى. كەدەندىك وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەر شەڭ­بەرىندە بۇل كوميسسيا قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋى مىندەتتى بولىپ سانالادى. بۇل كەدەندىك وداقتىڭ اتالمىش ورگانىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. سول سياقتى اتالمىش كەلىسىم-شارت بويىنشا كەدەندىك وداق قۇرۋشى مەملەكەتتەر سىرتقى ساۋدانى رەتتەۋدىڭ ناقتى سالالا­رىندا كوميسسيانىڭ قۇزىرىنا ءبىر­قاتار ۇلتتىق وكىلەتتىكتەردى مىندەتتى تۇردە كەزەڭ-كەزەڭمەن بەرۋ قاراستى­رىلعان. مەملەكەت باسشى­لا­رىنىڭ 2009 جىلعى 27 قاراشادا قابىلداعان شەشىمدەرىنە سايكەس 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, كەدەندىك تاريفتىك جانە كەدەندىك ەمەس رەتتەۋ سالالارىنداعى وكىلەت­تىلىك كوميسسيا قۇزىرىنا تولىق بەرىلگەن. كوميسسيا قۇرامىنا ءاربىر تاراپتان ءبىر وكىلەتتى تۇلعا كىرەتىن بولادى: بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان – ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كوبياكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان – پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ, رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنان – ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يگور شۋۆا­لوۆ. كوميسسيادا قارالاتىن ماسەلە بويىنشا شەشىم 2/3 تارتىبىمەن كوپ داۋىس بەرۋ نەگىزىندە قابىلداناتىن بولادى. بۇل رەتتە كوميسسياداعى ءاربىر مەملەكەتكە قاتىستى داۋىس بىلاي بولىنگەن: قازاقستان – 21,5 داۋىس, بەلارۋس – 21,5, رەسەي – 57 داۋىس. ەگەر كوميسسيا قابىلداعان شەشىمگە تاراپتاردىڭ بىرەۋى كەلىسپەيتىن بولسا نەمەسە قارالعان شەشىم قاجەتتى كوپ داۋىسقا يە بولا الماعان جاعدايدا ماسەلە كەدەندىك وداقتىڭ جوعارى ورگانىندا قارا­لىپ, شەشىم كونسەنسۋس بويىنشا قابىلدانادى. سونىمەن بىرگە, كوميس­سيا كەدەندىك وداقتىڭ قۇقىق­تىق بازاسىن قالىپتاستىرعان حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە كەيبىر ماسەلەلەر ءجو­نىندە كونسەنسۋس ارقىلى شەشىم قابىلداۋعا قۇقىلى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەدەندىك وداق كوميسسيا­سىنىڭ 12 وتىرىسى بولىپ ءوتتى. كەدەندىك تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ نەگىزى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءۇشىنشى ءبىر ەلگە قاتىستى بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ جونىندەگى بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى (بكت) بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, قازاقستاننىڭ يمپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ستاۆكالارىنىڭ جالپى سانىندا (تاۋارلىق نومەنكلاتۋرا بويىنشا 10 بەلگى دارەجەسىندەگى 11144) بكت-نى قالىپتاستىرۋدىڭ ال­عاش­قى كەزەڭىندە بەلارۋس, قازاق­ستان جانە رەسەيدىڭ باج سالىعى­نىڭ 40 پايىزى (4500 كود) ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلدى. مىنە, وسى ءتىزىم بكت-ءنىڭ بازالىق كەستەسى رەتىندە الىندى. ءسويتىپ, 3 مەملە­كەت­تىڭ ۇكىمەتتەرىنىڭ الدىنا كەدەندىك باج سالى­عىنىڭ 60 پايىزىن بىرىزدەن­دىرۋ مىندەتى قويىل­دى. كەدەندىك باج سا­لىعىن بىرىزدەن­دىرۋ جۇمىسى بارى­سىندا مىنانداي نەگىزگى ماسەلەلەرگە سۇيەنۋگە تۋرا كەلدى, ول ءبىرىنشى, ءوزىنىڭ وندىرىستىك قۇرى­لىمى بولۋ. بەلگىلەنەتىن كە­دەندىك باج سالىعى وتاندىق ءوندىرىس­شىلەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەگەر مەملە­كەت­تىڭ اتالمىش تاۋار وندىرەتىن ءوندىرىسى بولماعان جاعدايدا, تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرى تولىق ەسكەرىلۋگە ءتيىس. ەكىنشى, يمپورت قۇرىلىمى. ەگەر يمپورتتىڭ نەگىزگى مولشەرى تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن بولسا نەمەسە مۇنداي تاۋار اتالمىش مەملەكەتكە بىرقاتار جىلداردان بەرى يمپورتتالماعان جاعدايدا اتالمىش تاۋار كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ستاۆكالارىن وزگەرتۋگە قاتىستى تاۋارلار قاتارىنا جاتپايدى. بكت-نى بەلگىلەۋ كەزىندە قازاقستان 400 تاۋار تۇرلەرىن يمپورتتاعان كەزدە كەدەندىك باج سالىعى ستاۆكالارى­نىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن قولدانۋ جونىندە ءوز قۇقىعىن ساقتاپ قالدى. بۇل رەتتە وتپەلى كەزەڭدە مۇنداي ءتارتىپ ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە يمپورتتالاتىن تاۋار­لارعا قاتىستى قولدانىلاتىن بولادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ كاسىپورىندا­رىن دامىتۋ, قالايى, قاعاز جانە باسقا تاۋارلاردى ءوندىرۋدى ارتتى­رۋ جونىندەگى بىرقاتار ءىرى جوبالار ىسكە قوسىلعان, ونىڭ ىشىندە بىرنەشەۋى شەتەل كاپيتا­لى­نىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىمەن بىرگە, وتپەلى كەزەڭدە ءدارى-دارمەك, مەديتسينا­لىق قۇرال-جابدىقتار, مۇناي-حيميا سالا­سىنا قاجەتتى شيكىزات, قالايى, تسەلليۋلوزا, قاعاز ونىمدەرىنەن جا­سالعان بىرقاتار بۇيىمدار, قۇرال-جابدىقتار جانە باسقا كەيبىر تاۋار تۇرلەرىنە ەرەكشەلىكتەر بەرىلەتىن بولادى. تاعى ءبىر اتاپ كورسەتەتىن ماسە­لە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “ينۆەستيتسيا تۋرالى” زاڭىنىڭ اياسىندا “ماقساتتى يمپورت” اتتى تاعى ءبىر جەڭىلدىك ءتۇرىن كىرگىزۋ دە جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەجىمگە كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەت­تەر اۋماعىندا سول مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى بەلگىلەگەن ينۆەستيتسيا­لىق جوبالارعا بايلانىستى پايدالانىلاتىن تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار, ولارعا قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەر, شيكىزاتتار, باسقا دا ماتەريالدار جاتقىزى­لادى. ولار يمپورتتىق باج سالىعىنان بوساتىلادى. كەدەندىك وداققا مۇشە مەملە­كەتتەر اۋماعىندا شىعارىلماي­تىن نەمەسە شىعارىلعان كۇننىڭ وزىندە تەحنيكالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن شيكىزات تۇرلە­رىنە دە جەڭىلدىكتەر جاسالادى. قازاقستان تاراپى 10 جىل مەرزىم­گە, ياعني 2010 جىلدان  2019 جىل­دار ارالىعىندا شەتتەن اكەلى­نەتىن تروستنيكتى قانت-شيكىزاتىنا يمپورتتىق باج سالىعىن سالماۋ جەڭىلدىگىن ساقتاپ قالدى. سونداي-اق,  جەڭىلدەتىلگەن باج سالىعى تىزىمىنە كىرمەگەن مىنا تاۋارلار تۇرلەرى بويىنشا ءتيىستى جەڭىلدىكتەر جاساۋ جونىندە دە ارنايى كەلىسىم جاسالىندى. كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق (ۇلتتىق) بانكتەرى اكەلەتىن 995 دەڭگەيىن­دەگى التىن قۇيمالار. بۇل مە­حانيزم التىندى ينۆەس­تيتسيا­لىق قۇرال رەتىندە ساتۋدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت. كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر حا­لىقارالىق كەلىسىم-شارتتار نەگىزىندە 2010 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىنا دەيىن قا­بىل­دا­عان كەدەندىك باج سالىعى جونىندەگى جەڭىلدىك­تەر. بۇل جەر قويناۋىنداعى شيكىزاتتى يگە­رۋ بارىسىنداعى حالىقارالىق ءمىن­دەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن قاجەت. وليمپيادالىق جانە ازيالىق ويىنداردى وتكىزۋگە قاجەتتى تاۋار­لاردى باج سالىعىنان بوساتۋ. كەدەندىك وداقتىڭ  نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى, ءۇشىنشى ءبىر مەملەكەتكە قاتىستى ورتاق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلا­دى. وعان ورتاق تاريفتىك ەمەس ساياسات جۇرگىزۋ ماسەلەسى دە كىرەدى. وسى ماقساتقا وراي 2009 جىلعى 27 قاراشادا مەملەكەت باسشىلارى دارەجەسىندە وتكەن مەملەكەت­ارالىق كەڭەستە “بەلارۋس رەسپۋب­لي­كاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كەدەندىك وداعىندا بىرىڭعاي تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر تۋرالى” شەشىم قابىلداندى. ءىس جۇزىندە بىرىڭعاي تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەرگە مىنالار ەنگىزىل­گەن: 1. كەدەندىك وداقتىڭ كوميسسيا­سى تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى, اتاپ ايتقاندا: -ەكسپورتقا تىيىم سالۋ; -ەكسپورتقا نەمەسە يمپورتقا ساندىق شەكتەۋلەر قويۋ; -ەكسپورتقا نەمەسە يمپورتقا ايرىقشا قۇقىق بەرۋ; -سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى ليتسەنزيالاۋ; -ەكسپورتقا نەمەسە يمپورتقا باقىلاۋ جاساۋ. 2. بۇگىندە مەملەكەتارالىق كوميسسيانىڭ جانە كەدەندىك وداق كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن كە­دەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان تاريفتىك ەمەس رەتتەۋلەر جاسالاتىن تاۋارلاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى بەكىتىلدى. 3. بىرىڭعاي تاريفتىك ەمەس رەت­تەۋ شارالارى ەكسپورتتىق نەمەسە يمپورتتىق تاۋارلاردى ليتسەنزيالاۋ ادىسىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. وسى رەتتە ەسكەرتەتىن ءبىر ماسەلە, يمپورتقا, ەكسپورتقا جانە ترانزيتكە 2010 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن بەرىلىپ قويعان ليتسەنزيالار مەرزىمى بىتكەنشە كۇشىن جويمايدى. ال 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كەدەندىك وداقتىڭ مۇشەلەرىنە جاڭا بىرىڭعاي ليتسەنزيالار بەرىلەتىن بولادى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن رۇقسات بويىنشا جۇرگىزىلگەن تاۋارلاردىڭ يمپورتى, ەكسپورتى جانە ءترانزيتى 2010 جىلدىڭ 1 ءشىل­دەسىنە دەيىن ساقتالادى. ەسكەرتەتىن جاعداي, 2010 جىلدىڭ  1 شىلدەسىنەن باستاپ باعالى مەتالدار مەن تاستار ليتسەنزيالاناتىن بولادى. كەدەندىك  رەتتەۋ كەدەندىك وداقتىڭ كەدەندىك كو­دەكسى 2008-2010 جىلداردا ەۋرازەق شەڭبەرىندە كەدەندىك وداق قۇرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىنا جانە 2007 جىلعى 6 قازانداعى كەدەندىك وداق قۇرۋ جانە بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق قالىپتاستىرۋ تۋرا­لى كەلىسىم-شارتقا سايكەس جاسا­لىندى. كودەكس قابىلداۋ  كەدەندىك وداققا قاتىسۋ­شى مەملەكەتتەردىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق قۇرۋ, سونىمەن بىرگە سىرتقى ەكونومي­كالىق قىزمەتكە قاتىسۋ­شىلار ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىندا كەدەندىك ۇدەرىستەردى جەڭىلدەتۋ جانە ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگىنەن تۋىندادى. ءۇش مەملەكەتكە ورتاق بۇل كەدەن كودەكسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسى­رىل­دى. ونىڭ نەگىزىنە كيوتتا حات­تا­ما­سى الىنعان. كودەكس قۇرىلىمى 8 بولىمنەن, 50 تاراۋدان, 372 باپتان تۇرادى. جاڭا كودەكستىڭ باستى ماقساتى كەدەندىك وداقتا بىرىڭعاي كەدەندىك كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ, كەدەندىك وداق اۋماعىندا ترانزيت ءۇشىن ورتاق احۋال قالىپتاستىرۋ, كەدەندىك تىركەۋلەر مەن كەدەندىك باقىلاۋلاردىڭ كۇشىن جويۋ بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي بارىس جىلىنىڭ ال­عاش­قى كۇندەرىنەن باستاپ ەكونومي­كالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا ۇلگىسى ­– تاۋەل­سىز مەملەكەتتەر اراسىندا ەرىكتى ءتۇر­دە قۇرىلعان كەدەندىك وداق قۇرامى­نا توپتاستى. بۇل جاڭا قۇرىلىم­نىڭ باستى ارتىقشىلىعى, كەدەن­دىك وداق قۇرامىنا ەنۋ ارقى­لى قازىر­گى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى بول­جاۋ­سىز ەكونوميكالىق داۋىلدارعا بىرلەسە قارسى تۇراتىن بولادى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءونىم وتكىزۋ رىنوگى ونداعان ەسە ۇلعايىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسە­كەلەستىككە قابىلەتتىلىگى شىڭدالماق.