ويلاپ قاراساڭىز, الاقانداي اۋىلدىڭ وزىنە كۇنى كەشە جالاڭاياق جۇگىرىپ ءجۇرىپ, ەندى بۇگىن ارمان قۋىپ قالاعا كەتكەن كەز كەلگەن پەرزەنتى ىستىق. ال ەگەر ول ەل مەن جەر قامىن كۇيتتەگەن ۇلكەن تۇلعاعا اينالسا شە..؟ تۇلعا دەمەكشى, مانساپ جولىندا ءبىراز بيىكتەردى باعىندىرعانداردىڭ كوبى العاشقى ماماندىعىن ەسكە تۇسىرۋگە ق ۇلىقسىزداۋ كەلەدى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, كەرىسىنشە, مەتاللۋرگ بولىپ بولات بالقىتقان شاقتارىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ, ەڭبەك جولىن قاراپايىم كاسىپتەن باستاعانىن ماقتان تۇتادى. وسىنداي دارەجەگە جەتۋىنە قازاقستان ماگنيتكاسى بەرىك نەگىز بولعانىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى.
تەمىرتاۋ مەن قاراعاندىداعى اعا بۋىن وكىلدەرى كەزىندە جاپ-جاس جىگىتتىڭ كوكپ وك حاتشىلىعىنىڭ ارنايى وتىرىسىن وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ, سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلتىرگەن دەرەك-دايەكتەر نەگىزىندە مەتاللۋرگتەردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كۇرت كوتەرىلگەنىن ءالى كۇنگە زور ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرادى. ول كىسىنىڭ ماسكەۋدەگى سوزىنەن كەيىن تەمىرتاۋدا جىل سايىن ونداعان مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىرعان.
– تۇسىمە دومنا پەشىنىڭ اۋزىندا تۇراتىن كەزدەرىم ءجيى كىرەدى, – دەپ ەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2010 جىلى تەمىرتاۋعا كەلگەن ساپارىندا. – «مۇنىسى قالاي؟ مەن پرەزيدەنت ەمەسپىن بە, بۇل جەردە نەعىپ تۇرمىن؟» دەپ ويلايمىن سوسىن. بۇل مەنىڭ وتكەنىمدى ۇمىتپاۋىم ءۇشىن, حالىقتىڭ مەنى قانداي دارەجەگە كوتەرگەنىن ەستەن شىعارماۋىم ءۇشىن كەرەك بولار.
سوندىقتان دا مەن سىزدەرگە جاقىنمىن, قازاقستاندا قانداي جەتىستىك بولسا دا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ قولىمەن جاسالاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك... شىنىندا دا, قازاقتىڭ اياز بي جايلى اڭىزىن ەسكە سالاتىن تاعىلىمى مول اڭگىمە. «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار» دەگەن ءسوز دە بەكەر ەمەس-اۋ! سودان ارادا جىل وتكەندە, تەمىرتاۋلىقتار مەملەكەت باسشىسىن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا شاقىردى.
بۇل ورتالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءومىربايانى ارقىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جولى مەن قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ تاريحى جايلى جان-جاقتى باياندايدى.
…نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1977 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى, كوپ ۇزاماي ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعانى بەلگىلى. قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, پروفەسسور سۇلتان دوسماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ «ورتالىق قازاقستان: تابيعاتى مەن تابيعي رەسۋرستارى, وقيعالار مەن ادامدار, رەفورمالار مەن دامۋى» اتتى ەڭبەگىندە ن.نازارباەۆ وبلىستىڭ جوعارى پارتيالىق قىزمەتىندە بولعان كەزىندە قاراعاندى مەن باسقا دا قالالارعا جىلۋ مەن سۋدىڭ ۇزدىكسىز بەرىلۋىن جولعا قويىپ, ەڭبەكشى حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن جازعان.
ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى ابىلقاس ساعىنوۆ ءوز ەستەلىگىندە كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزگەن «قاراعاندىكومىر» بىرلەستىگىنىڭ جۇمىستارىن تەرەڭ زەرتتەۋ نەگىزىندە كومىر باسسەينىن دامىتۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار قولدانىلعانى تۋرالى ايتادى. كومىر كەندەرىن تاريحتا العاش رەت اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ قولعا الىنعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ وسى ورايدا شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى.
1979 جىلى ءبورىلى كەن ورنىن بارلاۋ مەن يگەرۋ جۇمىستارى باستالدى. «مولودەجنىي» دەپ اتالعان وسى كومىر كەنىشىندە 1980 جىلدىڭ وزىندە ەكى ميلليون توننادان استام ەنەرگەتيكالىق كومىر ءوندىرىلدى. بۇدان كەيىن دە شۇباركول كەن ورنىنىڭ كومىرى اشىق ادىسپەن وندىرىلە باستادى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قاراعاندى كەنشىلەرىنىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋدى دە ۇمىتقان جوق. شاحتەرلەر قورجىن تامداردان جاپپاي جايلى پاتەرلەرگە كوشە باستادى. سول كەزدەردە كومىر ونەركاسىبى ارتتا قالعان سالالار قاتارىندا بولعاندىقتان, نازارباەۆ كومىر ءوندىرىسىن بىرتىندەپ ۇلعايتۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. ناتيجەسىندە, قاراعاندى باسسەينىندەگى كومىر ونەركاسىبى كسرو اۋماعىنداعى جەتەكشى الىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى.
1978 جىلدىڭ قاڭتارىندا قاراعاندى كومىر باسسەينىنە قاراستى «سەۆەرنايا» شاحتاسىنىڭ كەنشىلەرى ميللياردىنشى تونناسىن ءوندىرىپ شىعاردى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس, اسىرەسە, قاراعاندى كەنشىلەرىنە قيىنعا سوقتى. تۇرمىس تاۋقىمەتىنەن قينالعان ولار الاڭعا شىعىپ كەتتى.
1989 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەرەۋىلگە شىققان قاراعاندىلىق شاحتەرلەرمەن ءتىل تابىسۋ تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ عانا قولىنان كەلدى. ويتكەنى, ونىڭ كەنشىلەر الدىنداعى ەڭبەگى دە, بەدەلى دە زور ەدى. ونىڭ ۇستىنە سول كەزدە نەبارى 49 جاستاعى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى وك ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە ەندى تاعايىندالعان بولاتىن. «ەرەۋىلشىلەردىڭ تالاپتارى ءبىر كۇندە, ءبىر عانا شەشىمدەرمەن, ءتىپتى, قازاقستان شەڭبەرىندە عانا ورىندالا قوياتىن جەڭىل-جەلپى تالاپتار بولعان جوق. ولاردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى, ۇزاق مەرزىمگە جۇيەلى جۇمىس قاجەت ەدى. تالاپتار ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قوردالانعان پروبلەمالارىمەن, الەۋمەتتىك سۇرانىستارمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ايتكەنمەن دە, ەرەۋىلمەن, تولقۋمەن تىرشىلىك جاسالا قويمايتىنى دا بەلگىلى.
ءدال سول ساتتە ەرەۋىلشىلەردى سوزگە توقتاتىپ, ولارعا سەنىم ۇيالاتىپ, ىمىراعا كەلتىرۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. وسى ءىس ن.نازارباەۆتىڭ قولىنان كەلدى», – دەپ ەسكە الادى سول كەزدە قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولعان قۋانىش سۇلتانوۆ. قاراعاندى وڭىرىنە كەلگەن سايىن ەلباسى بايىرعى ارىپتەستەرىمەن, مەتاللۋرگ-شاحتەرلەرمەن مىندەتتى تۇردە كەزدەسەدى. ول قازىرگى شاحتەرلەردىڭ دە جۇمىس بارىسىنان, تۇرمىس احۋالىنان جاقسى حاباردار. قاراعاندىلىقتار پرەزيدەنت قولداۋىن جاقسى سەزىنىپ, ورايى كەلگەندە ريزاشىلىقتارىن بىلدىرۋگە تىرىسىپ وتىرادى.
2002 جىلى ءداستۇرلى مەرەكە شاحتەر كۇنى قارساڭىندا قاراعاندى قالالىق ءماسليحاتى ەلباسىنا «قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن جوعارى اتاق بەردى. مەملەكەت باسشىسى مەن قاراعاندى ءوڭىرىن, ايتەۋىر, ءبىر كورىنبەيتىن ءجىپ جالعاپ تۇراتىنداي. قازاقستان تاريحىنداعى جاڭا مەرەكە – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى 2012 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا العاش رەت اتالىپ وتكەندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادەيىلەپ قاراعاندىعا كەلدى. ءدال سول كۇنى تەمىرتاۋلىقتاردىڭ الدىندا سويلەگەن ول كىسى «21 جىل بۇرىن قازاقستاندىقتار بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا پرەزيدەنتىن سايلاعان ەدى, سونىڭ ارقاسىندا مەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن حابارلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. سودان بەرگى ۋاقىتتا كوز الدىمىزدا ەلىمىز دە, جەرىمىز دە وزگەردى. سىزدەردىڭ باقىتتارىڭىز بەن يگىلىكتەرىڭىز ءۇشىن ودان ءارى دە ەڭبەك ەتە بەرەمىن», – دەپ ەدى.
سەكسەن جىل ىشىندە قاراعاندى وبلىسى سان بەلەستى ارتقا تاستاپ, ءوز ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بىرقاتار مەملەكەتتەر ءۇشىن دە مەتاللۋرگيا مەن كەن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالدى. ءوڭىرىمىز, سونىمەن قاتار, عارىش ايلاعى رەتىندە دە الەمگە تانىمال. حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنان ورالاتىن عارىشكەر-زەرتتەۋشىلەر ءبىزدىڭ قوناقجاي توپىراققا كەلىپ قونادى. ال قازىرگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار زامانىندا قاراعاندى وبلىسى ەلىمىزدە روبوتوتەحنيكالاردى دامىتۋشى نەگىزگى ايماق رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇرىنعىنىڭ ۇلكەندەرى ءسوز السا, ەڭ الدىمەن ەل امان, جۇرت تىنىش بولسىن دەۋشى ەدى. شىنىندا دا, باستىسى, زامانىمىز بەيبىت بولسىن. اسپانى اشىق حالىق بارىنە دە قول جەتكىزەدى. بەيبىت ەلدى باسقارىپ, الەمگە تانىتىپ وتىرعان دانا پرەزيدەنتىمىز دە اللانىڭ القاۋىندا بولعاي!..
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى
