تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى – اسكەري قىزمەت وزاتتارى

تاۋەلسىزدىك – ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن عانا ەلىمىزدى الەمدەگى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان كورە الدىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى ۇلان-بايتاق دالامىزعا كەرەي مەن جانىبەك تۋىن تىگىپ, نەگىزىن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى مەن كونستيتۋتسيامىز­دىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىل­دى­عىن كەڭ كولەمدە تويلادىق. «تاۋەلسىزدىك – حال­­قىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن دەربەس دامۋ جولىنداعى سان عاسىرلىق كۇرەس تاريحىنىڭ ناتيجەسى», – دەپ ەلباسىمىز ايتقانداي, وڭاي كەلگەن جوق. تۇعىرلى كوك بايراعى­مىز­دى ەندى اسپاندا جەل­بىرەتىپ ۇستاۋ – كەلە­شەگى كەمەل, ءبىلىمدى ۇرپاق­تارى­مىزدىڭ ەنشىسىندە. اتا-بابالارىمىز اڭساعان تاۋەل­سىزدىك ەلباسىمىزدىڭ «ءماڭ­گىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىمەن ساباقتاسادى. وسى ورايدا, 25 جىل بۇ­رىن الەم كارتاسىندا قا­­زاق­ستان دەپ اتالاتىن جاڭا مەملەكەت پايدا بول­دى, ال ءبىر اي ىشىندە ەل­با­سى­نىڭ جارلىعىمەن ال­عاش­­قى بو­لىپ قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى قۇ­رىل­دى, ال قازىرگى كەزدەگى ۇلت­تىق ۇلان اسكەرى. بۇل ۋا­قىت ىشىندە تاۋەلسىزدىكپەن تۇس­پا-تۇس دۇنيەگە كەلگەن قازاق­ستاندىقتاردىڭ جا­ڭا بۋى­نى ءوسىپ جەتىلدى. ولار­دىڭ كەيبىرى وتان يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت اتقارۋ ءىسىن تاڭ­دادى. بۇگىنگى تاڭدا ورال ش­اھا­رىندا ورنالاسقان №5517 اسكەري بولىمىندە دە وتان الدىنداعى اسكەري بورىشتارىن ابىرويمەن ات­قارىپ جۇرگەن ماقتاۋعا لايىق­تى 1991 جىلدىڭ جاۋىن­گەر­لەرى بارشىلىق. ولاردىڭ ءبىرشاماسى بالا كەزىنەن اسكەري كيىم كيۋدى جانە ءوز تاۋەلسىز ەلىنىڭ قور­عاۋ­شىلارى بولۋدى ارمان­داعان كادرلىق اسكەري قىز­مەتشىلەر بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە وسى اسكەري بولىمدە وزات قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بىرنەشە تاۋەلسىزدىك قۇرداسىمەن جولىعىپ, سوزگە تارتقان ەدىك. 2-ءشى ارنايى جەدەل ماق­ساتتاعى باتالون­نىڭ روتا كومانديرى, اعا لەيتەنانت تولەبي بەرىكباەۆ: – مەن – ومىرگە تاۋەل­سىز­­دىك­تىڭ اق تاڭىمەن بىرگە كەلگەنىمدى ماقتانىش ەتىپ, سوع­ان ساي ازامات بولۋدى ار­­مان­داپ جۇرگەن جاس­پىن. ءومىر­گە 1991 جىلى ءوڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماق­تاارال اۋدانىنداعى قىزىلتۋ اۋىلىندا كەل­دىم. بالا كەزىمدە اسكەري فيلم­دەردى جاقسى كورەتىن­مىن جانە اسكەريلەر جايلى اتام­­نىڭ اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭ­داي­تىنمىن. اسكەري كيىم كيۋدى, وتانىمدى قور­عاۋدى, قاسيەتتى بورىشىمدى وتەۋدى قالادىم. سوندىقتان مەكتەپتى بىتىرىسىمەن, پەترو­پاۆل قالاسىنداعى ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. ونى 2014 جىلى اياقتاپ, سول جىلى ورالعا كەلىپ الدىمەن ۆزۆود, سوسىن روتا تىزگىنىن قولعا الدىم. قازىر ءبىز سياقتى جاستار­عا دا ۇلكەن جاۋاپكەر­شىلىك جۇكتەلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ وسى كەزگە دەيىن قول جەتكىز­گەن تابىستارىن باياندى ەتىپ, اعا بۋىن­نىڭ ەرلىك پەن ەڭ­­بەك ءداستۇرىن ساقتاۋ – باس­تى ماق­ساتىمىز. ازىرگە, سول سىنالار ساتتەردەن ويدا­عى­داي ءوتىپ كەلە جاتقان سياق­­تىمىن. ءۇش جىل بويى وزات جاس ساردارلاردىڭ قاتارى­نان كورىنىپ ءجۇرمىن. ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ وسى تاۋەل­سىزدىك جىلدارىن­دا قول جەتكىزگەن تابىستارى­نا سۇيسىنەمىن. ارينە, اعا ۇر­پاق باستاعان تاريحي جول­دى جالعاستىراتىن دا ءبۇ­گىن­گى جاستار ەكەنىن ءتۇ­سى­نە­­مىز. تاريح ءۇشىن ازعان­تاي ۋا­قىتتا, ياعني 25 جىلدا ەلى­مىز وتكەن جولدىڭ ءوت­كە­­لەك­تى بولعانى دا راس. الاي­­­­­دا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ءبىر كۇر­دە­لى كەزەڭ­­دە ەلدىڭ ەڭسە­سىن تىك­­تەي­تىن­دەي اۋقىمدى جۇمىستارعا ۇيىتقى بولدى. ەگەمەن ەلى­مىزدى الەم مويىندايتىن­داي ايبىندى مەملەكەتكە اينالدىردى. ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق روتا كومان­ديرىنىڭ ءتار­بيە جانە الەۋمەتتىق-قۇ­قىق­­­ت­ىق جۇمىستار ءجونىن­دەگى ورىن­باسارى, لەيتەنانت نۇرجان ەلىباەۆ: – تاۋەلسىزدىك. ەركىن­دىك. ازاتتىق. ەگەمەندىك. نەتكەن كيەلى ۇعىمدار؟! الاي­دا, بۇل ەركىندىككە قول جەتكىزۋ جولىندا تالاي-تالاي بوزداقتار قانىن بەردى. ولار ارمان ەتكەن باقىتتى كەزدى ءبىز كوزىمىزبەن كوردىك, دارحان دالانىڭ توسىندە اسىر سالىپ وينادىق, ەش ۋايىمسىز ۇيىقتاپ, ارايلاپ اتار تاڭداردا وياندىق. «سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ, كەلەر ۇرپاق» دەپ قاسىم امانجولوۆ ايتپاقشى, ءيا, ءبىز شەكسىز باقىتتىمىز. سوندىقتان, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ قۇرداسى ەكەنىمدى ويلاعاندا, كوكىرەگىمدى ءبىر ادەمى سەزىم الديلەيدى. ول جەكە قۋانى­شىمنىڭ تۋ­عان ەلىڭنىڭ تاريحي ءومىرىن­دەگى ايرىقشا ساتپەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنە دەگەن ريزاشى­لىق­تىڭ اسەرى دەر ەدىم. 2014 جىلى پەتروپاۆل قا­لا­سىنداعى ۇلتتىق ۇلان­­­نىڭ اسكەري ينستيتۋ­تىن وي­داعىداي ءتامامداپ, ورال­داعى 5517 اسكەري ءبو­لى­مىن­دە ماتەريالدىق-تەح­­ني­­كا­لىق روتا كومان­ديرى­نىڭ تاربيە جانە الەۋ­مەت­تىق-قۇ­قىقتىق جۇمىستار ءجو­­نىن­دەگى ورىنباسارىنىڭ قىز­مەتىن ادال اتقارۋدامىن. جاۋىن­گەرلىك قىز­مەتىن وزىمە وتە ۇنايدى. ماعان سەنىم ارتقان كومان­ديرلەرىمنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا تىرىسامىن. بۇكىل ەلىمىز سياقتى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇلان اسكەرلەرى دە تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن تابىسپەن قارسى الۋعا جۇمىلۋدا. مۇنىڭ بارلىعى پرە­­­زي­­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­­تىڭ كوسەمدى­گى مەن كورە­گەن­دى­گى­نىڭ ءناتي­جەسى, ەلىمىزدەگى ۇلت­تار مەن ۇلىس­تاردىڭ ءوز­ارا ءتىل تابىسۋى مەن دوس­تى­عىنىڭ ايعا­عى بولسا كەرەك. تاۋەل­­سىزدىگى­مىزدىڭ عۇمىرى ۇزاق, تۇعىرى بەرىك بولسىن. حالقىمىز امان, ەلىمىز تىنىش بولسىن. تاۋەلسىز­دىك جىلدارى العان ەلىمىزدىڭ بەدەل-بيىگى اسقاق­تاي بەر­سىن. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇر­داس­تارى وسى باعىتت­اعى قاينا­عان ءومىردىڭ قاق ورتاسىندا جۇرۋگە ءازىرمىز. 1-اتقىشتار روتاسى­­نىڭ ۆزۆود كومانديرى, اعا لەي­تە­نانت داۋرەن ماحام­بەتوۆ: – 1991 جىلدىڭ 16 جەل­­توق­­سانى – بارشا قازاق­­ستان­­دىق­تاردىڭ ەڭ باقىت­تى, اڭ­ساعان ارمانىنا جەتكەن كۇنى, تاۋەلسىزدىكتىڭ تا­ڭى اتقان كۇن. مەن وسى جىلى دۇنيە ەسى­گىن اشتىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول قۇرداسىمىن. مەن ءوزىمدى ەگەمەن ەلدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اراي­لاپ ات­قان باقىتتى قازاق­ستاندا تۋعانىما شەك­سىز قۋانامىن. مىنە, سودان بەرى 25 جىل زىرعىپ وتە شىقتى. ازات­تىقتىڭ ارقاسىندا ءبىز با­قىت­تى بالالىق شاقتا ءوسىپ, الاڭسىز ارنايى اسكەري ءبى­لىم الىپ, شاتتىققا تولى كۋرسانتتىق ءومىردى كورىپ, قازىر ەش ۋايىمسىز اشىق اسپان استىندا بەرەكەلى دە مەرەكەلى عۇمىر كەشۋدەمىز. اتا-بابامىز ارمان ەتكەن «اعاشتان بال», «شوپتەن ءسۇت» اعىلىپ جاتقان زا­مان­نىڭ قۇرداسىمىز, ەگە­مەن­دىكتىڭ بيىگىندە سامعاعان ەركىندىكتىڭ قۇسىمىز. وسى­نىڭ ءبارى اتا-بابانىڭ قانىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشى­مەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن كەل­­دى. سوندىقتان دا ءبىز ولار­­­دىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدارمىز. ەلباسىمىز «بولاشاق – جاستاردىڭ قولىندا» دەپ ءجيى ايتادى, بىزگە ۇلكەن سەنىم ارتادى. سول كەمەل كەلەشەكتى جاسايتىندار – «تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى». جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. وسى جىلدارى مەن كوپ­تەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەت­­كىزدىم. پەترو­پاۆل قا­لا­سىنداعى قازاقستان رەس­پۋب­­­ل­ي­كاسىنىڭ ۇلت­تىق ۇلان­نىڭ اسكەري ينس­تي­تۋ­تىن 2013 جىلى ويدا­عى­­داي اياقتاپ, قازىرگى تاڭ­دا ورال شاھا­رىنداعى 5517 اسكەري بولىمىندە 1-ات­قىش­تار رو­تا­سىنىنىڭ ۆزۆود كو­مانديرى كىزمەتىن اتقا­رۋدامىن. اسكەري قىزمەتكەر بولىپ, وتان قورعاۋ بالا كۇنگى ارمانىم ەدى. قازىرگى كەزدە سول ارمانىم ورىندا­لىپ, ەگەمەن ەلىمىزدەگى ۇلت­تىق ۇلاننىڭ قاتارى نى­عايىپ, ايبىنى ارتۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ, كەلەمىن. 1-اتقىشتار روتا­سىنىڭ بولىمشە كومان­ديرى, كىشى سەرجانت ءامىر نۇرمانوۆ: – قازاق ەلى ەگەمەندىگىن پاش ەتىپ, تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتقاندا مەنىڭ دۇنيە ەسى­گىن اشقا­نىم پەشەنەمە جازىلعان باقىتتى كۇن­نىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. تاۋەلسىز­دىكتىڭ قۇرداسى بول­عانىم­دى ماق­تان تۇتامىن. بال ءتىلىم شىعىپ, اياعىمدى اپىل-تاپىل باسقان كۇننەن باستاپ تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءوسىپ كەلەمىن. سودان بەرى 25 جىل تاريح پارا­عىنا قاتتالدى. اتا-انام دا ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءدۇ­نيەگە كەلگەن تۇڭعىشتا­رى­نىڭ قۋانى­­شى ەل تاۋەلسىزدىگىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن جاقسىلىق­قا جورىعاندارىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. سوندىقتان دا مەنىڭ تاربيەمە ايرىقشا قاراپتى. العاشقىدا ورىس ءتىلىنىڭ ارتىق­شىلىعىن سەزىن­گەن اتا-انام مەنى ورال قالاسىنداعى ورىس مەك­تەبىنە بەردى. كەيىن قازاقى سالت-داستۇردەن قول ۇزبەسىن, انا ءتىلىن ءبىلسىن دەگەن بولۋى كەرەك, قازاق مەكتەبىنە اۋىستىردى. بۇگىندە تاۋەل­سىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى مەرەكەسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرىپ, وسىنداي بىرلىگى مىقتى ەلدە تۋعانىمىزعا قۋانامىز. ەگە­مەن ەلىمىز­دىڭ ەرتەڭىنە قىز­مەت ەتۋدى ماقتانىش تۇتا­­مىز. تۋعان جەردىڭ ءور­كەن­­د­ەۋىنە ۇلەس قوسۋدى اسكە­ري پەر­زەنتتىك پارىزىم دەپ ەسەپ­تەيمىن. مىنە, وسىلايشا تاۋەلسىز­دىك جىلدارى قازاق­ستان ارمياسى كۇرمەۋى قيىن جولدى ەڭسەردى. وسى جىلدار ىشىندە جوعارى كاسىبي, ۇتقىر, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان قازاقستاندىق قارۋلى كۇشتەردىڭ جاڭا بەينەسى قالىپتاستى. قازاق­ستان ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن كاسىبي ارميانى قۇرىپ, جاڭا اسكەري دوكترينا قابىل­دادى. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى ەكەنى انىق. ەربولات سۇلتانوۆ, پودپولكوۆنيك ورال