ەلىمىزدە رەسمي يمپورتتالعان, لوكاليزاتسيالانعان اۆتوكولىكتەردەن بولەك, بەيرەسمي ارنالار ارقىلى اكەلىنەتىن تەحنيكا سانى ازايماي تۇر. Energyprom.kz مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ باعالاۋىنشا, 2023 جىلى ەلگە يمپورتتالعان بەس كولىكتىڭ ۇشەۋى «سۇر سحەمالار» ارقىلى جەتكىزىلگەن. 2024 جىلدان باستاپ ەلدە «سۇر سحەمالاردى» ازايتۋعا باعىتتالعان جاڭا ەرەجەلەر كۇشىنە ەندى. وعان سايكەس, زاۋىتتان شىققانىنا 3 جىلدان اسپاعان كولىكتەردى تەك رەسمي سايكەستىك سەرتيفيكاتى بار (OTTS) زاڭدى تۇلعالار عانا اكەلە الادى. بۇل شارا جالعان قۇجاتتار ارقىلى ونداعان, جۇزدەگەن كولىكتى تىركەپ, «سۇر» يمپورتتىڭ سوقپاعىن سالىپ بەرگەندەرگە دەر كەزىندە بەرىلگەن جاۋاپ بولدى.
دەگەنمەن بىلتىرعى كورسەتكىش مۇنىڭ دا ءبىر جولى تابىلعانىن بايقاتتى. اۆتونارىقتى باقىلاۋ جانە تالداۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, وتكەن جىلى قاڭتار–مامىر ارالىعىندا باستاپقى تىركەۋدەن وتكەن بارلىق كولىك قۇرالىنىڭ شامامەن 35%-ى نەمەسە 55 مىڭنان استام كولىك «سۇر يمپورتقا» تيەسىلى. بۇل ساندار بەيرەسمي سحەمالاردىڭ رەسمي ساتىلىمدارعا ايتارلىقتاي باسەكەلەس بولاتىنىن, نارىق ستاتيستيكاسى مەن تۇتىنۋشىلىق تاۋەكەلگە ىقپال ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر.
بىلتىر ەلگە جەڭىل كولىكتى ەڭ كوپ يمپورتتاعان ەل – قىتاي. ول جاقتان 160 مىڭنان اسا اۆتوكولىك اكەلىنگەن. بۇل 2024 جىلعى كورسەتكىشتەن 2,5 ەسە كوپ. ءبىر قىزىعى, قىتاي اۆتوكولىك قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىز قحر-دان كولىك الۋشى ەلدەر قاتارىندا 211,5 مىڭ بىرلىكپەن 10-ورىندا تۇر. سوندا ورتاداعى 51,5 مىڭ اۆتوكولىك قايدا كەتتى؟ Energyprom.kz ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى ايىرماشىلىق – «سۇر» يمپورت كولەمىنىڭ تىكەلەي دالەلى. «ەلەس» كولىكتەر «سۇر» سحەمالارعا ءسىڭىپ, ەل يمپورتىنىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىندا كورىنبەي قالعان.
«سۇر» يمپورت دەگەنىمىز – رەسمي ديلەرلەر مەن رەگلامەنتتەلگەن سەرتيفيكاتتاۋ راسىمدەرىن اينالىپ ءوتىپ, بەيرەسمي ارنالار ارقىلى اۆتوكولىك اكەلۋ. بۇل كونترافاكت تە, جالعان نارسە دە ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. اۆتوكولىك كادىمگى تۇپنۇسقا, رەسمي وندىرۋشىدە وندىرىلگەن. ول جاي عانا اۆتوريزاتسيالانعان ساتۋ ارنالارىنا تۇسپەي قالادى. مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدە كوبىنە جەكە تۇلعالار ارقىلى كەدەندىك تولەمدى وڭتايلاندىرىپ جەتكىزۋ, ءۇشىنشى ەلدەر ارقىلى اكەلۋ, سونداي-اق 3-5 جىلدان اسپايتىن پايدالانىلعان كولىكتەردى رەسمي ديلەرلىك جۇيەدەن تىس تىركەۋ تۇرىندە كەزدەسەدى», دەيدى اگەنتتىك ساراپشىلارى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, رەسمي ديلەرلەرسىز اكەلىنگەن كولىكتەردە كوبىنە برەندتىڭ زاۋىتتىق كەپىلى بولمايدى. بۇل ساتىپ الۋشىنىڭ جوندەۋ جۇمىسى مەن قىزمەتى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن تولەۋ تاۋەكەلى بار ەكەنىن بىلدىرەدى.
«سۇر» يمپورتتىڭ سالدارى وسى, سەبەبى دە جوق ەمەس. وتانداستارىمىز بۇل سحەمادا اقشا ۇنەمدەۋ مۇمكىندىگى بولعان سوڭ وسى جولدى تاڭدايدى. بىراق ءبىر ساتتىك ۇنەم ۇزاقمەرزىمدى ماسەلەگە ۇرىندىرارىن بىلگەن ءجون. شالىس قادام كەپىلدىكتەن ايىرىلۋ, ۇرلانعان كولىكتى ساتىپ الۋ, زاۋىتتىڭ تەگىن قىزمەتىنە مۇمكىندىكتى جوعالتۋ, جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ توقىراۋى سەكىلدى فاكتورلارعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, پايدا دەگەنى ايلا بولىپ شىعىپ, سان سوعىپ قالعان ازاماتتار از ەمەس.
«وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وسىعان بايلانىستى شۋ شىقتى. 60-قا جۋىق وتانداسىمىز قىتايدان جاڭا اۆتوكولىك جەتكىزەمىن دەگەن الدەبىرەۋدىڭ الداۋىنا تۇسكەن. ساتىپ الۋشىلار جالپى العاندا 1,2 ملرد تەڭگەدەي اقشا بەرىپ, اقىرى كولىكتەرىن الا المادى. جۇزدەگەن ادام «سۇر» سحەمانىڭ كەسىرىنەن تەمىر تۇلپارىنان ايىرىلدى. ويتكەنى مۇنداي كەلىسىمشارتتا زاڭدىق تازالىقتىڭ بولماۋى يەسىن ەشقانداي وتەماقىسىز كولىگىنەن ايىرۋعا اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشىلار.
قازاقستاننىڭ اۆتوكولىك وداعىنىڭ باسشىسى انار ماقاشەۆانىڭ سوزىنشە, قازىرگى ەڭ قاۋىپتى سحەمالاردىڭ ءبىرى – قحر-دا ليزينگتە تۇرعان جەڭىل كولىكتى ەلگە اكەلۋ. قىتاي كەدەنى ەكسپورتتاۋ كەزىندە اۆتوكولىكتىڭ مارتەبەسىن ۇنەمى قاراي بەرمەيدى. «سۇر» ديلەر ماشينانى ەلگە اكەلىپ, ەشتەڭەگە كۇماندانبايتىن ءبىر ازاماتقا ساتىپ جىبەرەدى. كەيىن ليزينگ بەرۋشى كومپانيا كولىكتى تاۋىپ, ءوز مۇلكىن تارتىپ الادى. سونىمەن قاتار گرۋزيا نارىعى دا جۇرىلگەن, ماسەلەسى كوپ كولىكتڭ كوزى بولىپ وتىر. بۇل ەلدەن ۇرلانعان, نومىرلەرى وزگەرتىلگەن, شىرىگەن, بىراق قالپىنا كەلتىرىلگەن, ايتارلىقتاي اقاۋلارى بار تەحنيكالار, وڭ ءرۋلدى, كەيىن ءرۋلى سول جاققا قولدان اۋىستىرىلعان كولىكتەردى ساتىپ الۋ جاعدايلارى جەتىپ ارتىلادى.
تاعى ءبىر قاۋىپ – سالىققا قاتىستى الاياقتىق. دەلدالدار ەلەكترموبيل كۆوتالارىن پايدالانىپ, كولىكتى كورشى رەسەيگە قايتا ساتۋى مۇمكىن. كەيىن كەدەن ورگاندارى شيكىلىكتى انىقتاپ, ققس مەن باج تولەۋدى تالاپ ەتەدى. ال بىركۇندىك ديلەر جوعالىپ كەتكەندىكتەن بارلىق شىعىن سوڭعى يەسىنە جۇكتەلەدى.
«سوندىقتان اۆتوكولىكتى تەك رەسمي وكىلدەردەن ساتىپ العان دۇرىس. مۇنداي كەلىسىم زاڭدى تازالىقتى, شەكتەۋ مەن قارىز مىندەتتەمەلەرىنىڭ بولماۋىن, ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمىنىڭ اشىق بولۋىن, قىزمەتتەر مەن اۆتوبولشەكتەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. مىنىلگەن كولىكتى ساتىپ الۋ ارقىلى ۇنەمدەۋدى كوزدەگەن ادام بۇكىل قاراجاتتان ايىرىلۋى ىقتيمال», دەيدى ا.ماقاشەۆا.
ماكرودەڭگەيدە «سۇر» سحەمالار سالانىڭ, جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي زيان تيگىزەدى. ول ەرەجەگە ساي جۇمىس ىستەيتىن رەسمي ديلەرلەر ءۇشىن ادىلەتسىز باسەكەلەستىك قۇرادى. باستاپقى تىركەۋلەردىڭ 30-35%-ى «سۇر» سەگمەنتكە تيەسىلى بولعاندىقتان ءوز كەزەگىندە, اۆتووندىرۋشىلەرگە قۋاتتىلىق جۇكتەمەسىن جوسپارلاۋ قيىنعا تۇسەدى. بىلتىردىڭ وزىندە وتاندىق اۆتووندىرىسكە سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 114 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ناتيجەسىندە, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, كاسىپورىندارداعى جۇمىسشىلار سانى 11,2 مىڭعا دەيىن ۇلعايدى. Energyprom.kz ساراپشىلارىنىڭ سوزىنشە, وسىنداي ماڭىزدى ەكونوميكالىق كلاستەردىڭ جۇمىس تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ جاقسىلىققا اپارمايدى.
«نارىقتاعى «سۇر» يمپورتپەن كۇرەستە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ قاجەت. ەلىمىز مۇنداي ماسەلە تۋىنداعان جالعىز ەل ەمەس. مىسالى, اقش-تا وتكەن عاسىردا 80-جىلداردىڭ سوڭىندا قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا سايكەستىكتى مىندەتتەيتىن زاڭ ارقىلى بەيرەسمي اۆتوكولىك يمپورتى ايتارلىقتاي شەكتەلدى. رەسەي 2024 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ ەاەو ەلدەرى ارقىلى كولىك اكەلۋدىڭ «سۇر» سحەمالارىنا قارسى جاڭا شەكتەۋلەر ەنگىزدى. ال قىتاي بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ جاڭا كولىكتەردى «قولدانىستا بولعان» دەپ ەكسپورتتاۋعا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتتى. وندا تىركەلگەنىنە 180 كۇن تولماعان اۆتوكولىكتەردى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن ءوندىرۋشىنىڭ سەرۆيستىك راستاۋى تالاپ ەتىلىپ جاتىر», دەيدى ولار.
ەلدەگى اۆتوكولىكتەردىڭ «سۇر» يمپورتى – بىرنەشە «پىسىقاي» ساۋداگەردىڭ ماسەلەسى ەمەس. ساراپشىلار مۇنىڭ تۇتاس سالانىڭ قۇرىلىمىن جاعىمسىز جاققا وزگەرتىپ جاتقان, كەشەندى شەشىمدى تالاپ ەتەتىن جۇيەلىك قۇبىلىس ەكەنىن ايتىپ وتىر.
