وسى رەتتە اكىمشىلىك ادىلەتتى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. اتالعان ينستيتۋت مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن 2021 جىلى قولدانىسقا ەندى. ياعني اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسى (ارپك) قابىلدانىپ, سونىڭ اياسىندا مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتتار جۇمىسىن باستادى. بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە اكىمشىلىك ادىلەت ءوزىنىڭ ءتيىمدى, ءادىل ءارى قولجەتىمدى جۇيە ەكەنىن دالەلدەدى.
اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ وتە كۇردەلى ۇدەرىس دەسەك تە, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ وسى ۇلگىسى ءوز ناتيجەسىن بەردى. جاريا-قۇقىقتىق داۋلارداعى بارلىق كۇمان-قايشىلىقتىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا شەشىلۋى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتار الدىنداعى ۇستەمدىگىن جويىپ, سوتتا تاراپتاردى تولىقتاي تەڭەستىرەدى. ەڭ قولايلىسى – اكىمشىلىك ىستەردە سوتتار شەشىم شىعارۋمەن شەكتەلمەيدى, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالايدى.
شەشىم شىعارۋدا ازاماتتاردىڭ پايداسىنا باسىمدىق بەرىلىپ, زاڭداعى تۇسىنىكسىز جاعدايلاردا ولاردىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى سانالادى. سونىمەن قاتار سوتتىڭ بەلسەندى ءرولى, ياعني تەك داۋدى شەشىپ قانا قويماي, قاجەتتى دالەلدەردى جيناۋعا بەلسەندى قاتىسۋى ءوز كەزەگىندە قوعامنىڭ ءۇشىنشى بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. بۇدان ءارى ناقتىلاساق, سوت ءوز باستاماسى نەگىزىندە دالەلدەمەلەر جيناپ, داۋدىڭ ءمان-جايىن زەرتتەيدى ءارى تالاپ ارىزداعى رەسمي قاتەلىكتەردى تۇزەتۋگە كومەكتەسەدى. بۇل رەتتە دالەلدەۋ اۋىرتپالىعى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلەدى.
رەسمي مالىمەتتەر اكىمشىلىك سوتتار جۇمىس ىستەگەن العاشقى التى ايدا 4 161 ىسكە شەشىم شىعارعانىن, سونىڭ ىشىندە 822 اكىمشىلىك اكت زاڭسىز دەپ تانىلىپ, كۇشىن جويعانىن راستايدى. بۇلاردىڭ اراسىندا ەڭ كوپ شاعىم اكىمدىكتەر مەن ادىلەت جانە سالىق ورگاندارىنىڭ اكتىلەرىنە قاتىستى. سونداي-اق بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعاعا اقشالاي ءوندىرىپ الۋ تۇرىندە پروتسەستىك ماجبۇرلەۋ شاراسى قولدانىلعان. ناقتى دەرەككە جۇگىنسەك, 2021 جىلدىڭ ءىى جارتى جىلدىعى مەن 2024 جىلدىڭ ماۋسىمى اراسىندا اكىمشىلىك سوتتارعا 87,5 مىڭعا جۋىق تالاپ قويۋ تۇسسە, سونىڭ 59 پايىزى قاناعاتتاندىرىلعان. ال بىلتىرعى I جارتىجىلدىقتا اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىندا تالاپ قويۋلار 7,3 پايىزعا كوبەيگەن. ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ 57,8 پايىزى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا قويىلعان تالاپ قويۋلاردىڭ 49 پايىزى قاناعاتتاندىرىلىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قاتىستى كورسەتكىش 66 پايىزعا جەتكەن.
بۇل – قوعامدا جىلدار بويى قالىپتاسقان «مەملەكەتتىك ورگاندار بارلىق ۋاقىتتا جەڭەدى» دەيتىن قاساڭ كوزقاراستى جويىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار اكىمشىلىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرى مەن وزگە دە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەت ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋىنا تۇرتكى بولدى. ويتكەنى بۇرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىقتى رەسۋرسى مەن پارمەنىنەن قايمىققان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءوز قۇقىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋعا مۇددەلىلىك تانىتا بەرمەيتىن. ارپك حالىقتى سەرپىلتىپ, ناتيجەسىندە سوتقا جۇگىنەتىندەر سانى ارتتى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدا اكىمشىلىك سوتتاردىڭ شەشىمدەرى نازارعا الىنسا, قىزمەت ساپاسى ودان ءارى ارتارى انىق.
زاڭنىڭ وزگەرۋى – ۋاقىت تالابى. سوعان سايكەس, ارپك جاڭارتىلدى. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اكىمشىلىك ادىلەت, نورما شىعارۋ جانە زاڭ كومەگىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن ودان ءارى ارتتىرۋ مەن ءىس جۇرگىزۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. جاڭا نورمادا اكىمشىلىك ءراسىم قاتىسۋشىلارىن ءوز ۇستانىمدارىن اكىمشىلىك ورگان نە لاۋازىمدى ادام شەشىم قابىلداماي تۇرىپ ءبىلدىرۋ قۇقىعىنا يە. سونداي-اق تىڭداۋ جازباشا ءارى اۋىزشا تۇردە وتكىزىلەدى.
تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى – اكىمشىلىك ءراسىم قاتىسۋشىلارى اكىمشىلىك ءىس ماتەريالدارىمەن ءىس قارالۋ بارىسىندا دا, ودان كەيىن دە تانىسا الادى. بۇل نورما ادامنىڭ ءوز قۇقىعىن الدىن الا ءارى ءتيىمدى قورعاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىن كەڭەيتۋگە وڭ اسەر ەتەتىن جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى – اكىمشىلىك شەشىمدەرگە شاعىمدانۋ تارتىبىنە قاتىستى وزگەرىس. ناقتىلاساق, اكiمشiلiك ورگان, لاۋازىمدى ادام ارپك-دا كورسەتىلگەن ۋاقىتتا اكiمشiلiك اكتiنi قابىلداماسا نەمەسە سوعان ارەكەت جاساماسا, وندا وسى مەرزىم وتكەن كۇننەن باستاپ ولار اكىمشىلىك اكتىنى قابىلداۋدان, اكىمشىلىك ارەكەتتى جاساۋدان باس تارتتى دەپ ەسەپتەلەدى.
اكiمشiلiك ورگانعا قۇقىقتاردى قورعاۋ ءتارتiبiن اكiمشiلiك اكتiنi قابىلداۋ ساتىسىندا ءتۇسiندiرۋ مiندەتi جۇكتەلدى. 80-باپ تا وزگەردى. مىسالى, ەل زاڭدارىنا قايشى كەلمەگەن جاعدايدا شاعىمداردى قاراۋ جانە ونى بەرۋ مەرزىمىنە, اكىمشىلىك اكتىسىنە شاعىمدانۋ تارتىبىنە ۋاكىلەتتىك بەرىلدى. مۇنداي نورما جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ ءتيىستى تۇردە اقپارات الا الماۋ سالدارىنان ءوز قۇقىقتارىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قورعاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالۋىنا جول بەرمەيدى. كودەكستە كوزدەلگەن تولەمدى كەيىنگە قالدىرۋ, ايىپپۇلدى ازايتۋ نە ءبولىپ تولەۋ تەتىكتەرى ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايىن ەسكەرىپ, ازاماتتارعا قولايلى جاعداي جاساۋدى كوزدەيدى.
بۇعان قوسا كودەكس 26-1-تاراۋمەن تولىقتىرىلدى. وعان سايكەس دالەلدەۋ جۇكتەمەسىنىڭ ەرەجەلەرى ناقتىلاندى. ماسەلەن, زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەرگە داۋلاسۋ جاعدايى تۋعاندا ونىڭ زاڭدىلىعىن دالەلدەۋ مىندەتىن اكتىنى قابىلداعان ورگان كوتەرەدى. وسى ەرەجە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدا بەلسەندى ءرول اتقاراتىن اكىمشىلىك سوت تورەلىگىنىڭ قاعيداتىمەن ۇندەسەدى.
جاڭا تاراۋ زاڭدىلىعىنا تولىعىراق توقتالىپ وتسەك, 167-1-باپتا ازامات نەمەسە زاڭدى تۇلعا زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ, ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا داۋ ايتۋ تۋرالى تالاپ قويۋمەن سوتقا جۇگىنە الادى. ەگەر زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنى زاڭسىز قابىلداعان قۇزىرلى ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار ونى جويۋعا قانداي دا ءبىر شارا كورمەگەن جاعدايدا سوتقا تالاپتى پروكۋرور قويادى. ياعني زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ, ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا داۋ ايتۋ تۋرالى تالاپ قويۋمەن جۇگىنەدى.
167-2-باپپەن ايقىندالعانداي, زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ, ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا داۋ ايتۋ تۋرالى اكىمشىلىك ءىستى سوت ءبىر اي ىشىندە قارايدى. سوتقا جۇگىنۋشىنىڭ ءوز تالابىنان باس تارتۋى اكىمشىلىك ءىستى قاراماۋعا نەگىز بولمايدى. زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنى قابىلداعان ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ تالاپتى تانۋى دا سوت ءۇشىن مىندەتتى ەمەس. سوتتىڭ شەشىمى جانە ونى ورىنداۋ 167-3-باپپەن بەلگىلەنگەن. سوتتا تالاپ قويۋدىڭ نەگىزسىزدىگى تانىلعان جاعدايدا ونى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلادى.
مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم ۇكىمەت پەن زاڭ شىعارۋشى جانە اكىمشىلىك ورگاندارعا, ولاردىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرىنە «ەستيتىن مەملەكەتكە» اينالۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. بۇگىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى ناتيجەسىز ەمەس. وعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ حالىقتىق سيپاتقا يە بولعانى دالەل. اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى اكىمشىلىك ورگاننىڭ قىزمەتىن زاڭ شەڭبەرىندە اتقارىلۋىنا, اكىمشىلىك ءراسىم تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قابىلدانعان اكىمشىلىك اكتىلەردىڭ ساپاسىنا ءوزىنىڭ ءتيىمدى اسەرىن بەرىپ جاتىر.
جالپى العاندا اكىمشىلىك سوت تورەلىگى مەملەكەتتەگى قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتى جانە تەڭگەرىمدى دامۋىنىڭ ءارى زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كەپىلى سانالادى. سوندىقتان ونىڭ بولاشاعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزبىر ارەكەتتەرىنەن قورعاۋدى كۇشەيتۋىمەن, سوت باقىلاۋىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋىمەن, پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى.
مۇرات تۋعانباەۆ,
اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى كاسساتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى
