ماتەماتيكاداعى توقىراۋ سىرى نەدە؟

گامبۋرگ قالاسىندا ءتورت جىلدا ءبىر رەت ICME حالىقارالىق ماتەماتيكالىق وداقتىڭ باسقارۋىمەن ماتەماتيكالىق ءبىلىم سالاسى جونىندەگى حالىقارالىق كونگرەسس وتكىزىلىپ تۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلى 13-ءشى رەت وتكەن كونگرەستىڭ نەگىزگى ماقساتى – ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋدى جەتىلدىرۋگە ىقپال جاساۋ, تاجىريبە الماسۋ, زاماناۋي كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا مەن اقپارات الۋ شەڭبەرىندەگى قۇرالدارمەن تانىستىرۋ جانە باسقا دا ماتەماتيكاعا قاتىستى ماسەلەلەر بولعان ەدى. كونگرەستە بىلىكتى وقىتۋشىلاردى دايىنداۋ ماسەلەلەرى, پەداگوگتاردى ماتەماتيكانى جانە جوعارى ماتەماتيكا كۋرستارىن وقىتۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋگە ىنتالاندىرۋ, ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان تاعى دا باسقا ماسەلەلەر تالقىلانىپ وتىرادى. بيىلعى جىلى 109 ەلدەن 3500-گە تارتا ماتەماتيك قاتىسقان كونگرەستە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ گرانتىنا يە بولعان 220 ماتەماتيك بولدى. حالىقارالىق باعدارلاما كوميتەتى بايقاۋعا قاتىساتىن ۇمىتكەرلەردى ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاپ, پەداگوگيكا الەمىندە بەلگىلى ءارى قۇرمەتتى ەسىمدەردى تاڭداپ الادى. اتالمىش كونگرەسس بارىسىندا جاسالعان باياندامالاردان وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىس­تى قىزىقتى ءارى تىڭ وي-پىكىرلەردى, ساپا­لى وقۋلىقتار, وقىتۋ تەحنولوگياسى مەن پراك­تيكاسى, ديداكتيكالىق ماتەريالدار تۋرالى پىكىر-تالقىلاۋلاردىڭ كۋاسى بولدىق. بيىل ماتە­ماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ايرىقشا جەتىس­تىكتەرى ءۇشىن Felix-Klein اتىنداعى مەدالعا فران­تسۋز ماتەماتيگى Michèle Artigue مەن اۆسترا­ليالىق ماتەماتيك Alan J. Bishop, Hans Freudenthal اتىنداعى مەدالعا گونكونگتىك ماتەماتيك Frederick K.S. پەن وڭتۇستىكافريكالىق ماتەماتيك Jill Adler, Emma–Castelnuovo سىيلىعىنا ۇلىبريتانيالىق ماتەماتيكتەر Hugh Burkhardt پەن Malcolm Swan يە بولعان ەدى. وسى ناتيجەلەرگە قاراپ, ءوڭتۇس­تىك-شىعىس ازيا مەن افريكا ەلدەرىندەگى ماتەما­تيكالىق ءبىلىمنىڭ ءرولى مەن مارتەبەسىنىڭ ارتقا­نىن كورۋگە بولادى. حالىقارالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ماتەماتيكالىق ءبىلىم سالاسى جونىندەگى كەزەكتى ICME-14 كونگرەسى 2020 جىلى شانحايدا وتپەك. كونگرەسكە قاتىسقان ماتەماتيكتەردىڭ ماتەما­تيكالىق ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى ءوزارا پىكىرتا­لاسىنان تۋعان كەيبىر وي-پىكىرلەرگە نازار اۋدارعانىمىز ارتىق بولماس. «باتىس الەمىندە ماتەماتيكالىق عىلىم جانە ونىمەن تىعىز بايلانىستاعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى توقىراۋعا تۇسكەن. مەكتەپ ماتەماتيكاسى بالالاردى الگوريتم مەن ەرەجەنى جاتتاۋعا باۋليدى, ولاردىڭ ءوز بەتىنشە ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ەمەس, مەحانيكا­لىق داعدىسىن عانا قالىپتاستىرادى, دايىن فورمۋ­لانى پايدالانىپ شىعاراتىن, «كۇندەلىكتى ومىردەگى پراكتيكالىق قاجەتتىلىككە» عانا جارايتىن مەحانيكالىق ەسەپتەر قاراستىرىلادى. باتىستاعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ەكى باستى پروبلەماسى بار – وقىتۋشىلاردىڭ ءبىلىمى جانە وقۋلىق. وعان دالەل رەتىندە مىسال كەلتىرە كەتسەك, 7-سىنىپتىڭ ماتەماتيكا وقۋلىعىنىڭ بىرىندە مىناداي ەسەپ بەرىلگەن: گيپوتەنۋزاسى 8 سم جانە وعان تۇسىرىلگەن بيىكتىگى 5 سم تەڭ تىكبۇرىشتى ءۇشبۇرىشتىڭ اۋدانىن تابۋ كەرەك. وقىتۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى گەومەتريانى جاقسى بىلمەيتىندىكتەن, مۇنداي تىكبۇرىشتى ءۇشبۇرىشتىڭ بولمايتىنىنا كوز جەتكىزە الماعان». باتىس ەلدەرىنىڭ ىشىندە ماتەماتيكالىق ءبىلىم­نىڭ توقىراۋى جاعىنان اقش الدا كەلەدى. الەمگە بەلگىلى اكادەميك ۆلاديمير ءارنولدتىڭ «امەريكاداعى ماتەماتيكادان ءبىلىم بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ 80 پايىزى بولشەكتەرگە امال جاساۋدى بىلمەيدى» دەپ ايتقانى تەگىن بولماسا كەرەك. اقش-تاعى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر­دىڭ بيىك دەڭگەيىن جاپون, قىتاي جانە ورىس مامان­­دا­رى ۇستاپ تۇرعانى بەلگىلى. ەگەر وسى ەلدەردە دە وقىتۋ جۇيەسىن امەريكالاندىرۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلەر بولسا, وندا بىلىكتى مامانداردى پايدالانۋ ارناسى مۇلدەم جويىلۋى مۇمكىن. ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىستەرىنىڭ شىعىس ەلدەرىنە دە جىلدام تاراپ كەتۋ قاۋىپىن سەزگەن اكادەميك ۆ.ي.ارنولد مىناداي وي ايتىپ ەدى: «وتكەن عاسىرداعى ماتەماتيكانىڭ گۇلدەنۋى كوپتەگەن ەلدەردە عىلىم مەن ءبىلىمدى جويۋ تەندەنتسياسىنا اۋىسىپ جاتىر. بۇل جاعداي ريمدىكتەر قيراتقان ەلليندىك مادەنيەتتىڭ تاريحىنا ۇقسايدى, ال ريمدىكتەردى تەك سوعىس ىسىنە, تەڭىزگە جۇزۋگە جانە ارحيتەكتۋراعا قاتىستى پايدالى ناتيجەلەر عانا قىزىقتىردى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ قوعامىن امەريكالاندىرۋ ءۇردىسى ادامزات عىلىمى مەن مادەنيەتىن دە وسىلاي جويىلۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. قازىر ماتەماتيكا جويىلۋدىڭ از الدىندا تۇر. ماتەماتيكالىق تۇجىرىمداردى دالەلدەي بىلمەۋ – وتە قاۋىپتى. مەكتەپتە دالەلدەۋ ونەرىن ۇيرەنبەگەن بالا دۇرىس پەن قاتە پايىمداۋلاردى اجىراتا المايدى. مۇنداي ادامداردىڭ ومىردە دە الدانىپ قالۋى وپ-وڭاي بولماق». كوپتەگەن ەلدەردەگى وقىتۋ جۇيەسى امەريكالىق وقىتۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولشەگى سياقتى. ال بولشەك بۇتىننەن اسا المايدى. سوندىقتان دا بۇل ەلدەر­دەگى ماتەماتيكانى وقىتۋ اقش-تاعى وقىتۋ جۇيەسى­نەن ارتىق بولا المايدى. ماتەماتيكا­نى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ ناتيجەسى – ول ينتەللەكتۋالدى دامۋ مەن ءبىلىمنىڭ ىرگەلىلىگى, ال بۇلار پراكتيكالىق قولدانىستاردىڭ نەگىزى. ەرقارا ايدوس, ICME-13 گرانتىنىڭ يەگەرى, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ پروفەسسورى  الماتى