جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆتىڭ «قيلى تاعدىر» اتتى روماندار توپتاماسىنىڭ «ايقاراڭعى» اتتى العاشقى تومى جەلتوقسان وقيعاسىنا ارنالعان. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءتۇرلى جانردا جازىلىپ جاتقان جەلتوقسان تاريحى, سول كەزەڭدەگى ساياسي, قوعامدىق قۇبىلىستار, ءومىر ساباقتارى ۋاقىت-تورەشىنىڭ تارازىسىندا قورىتىلىپ, ءسوز ونەرىنىڭ كوركەمدىك تالاپ-شارتى بويىنشا قايتا وڭدەلىپ, بۇگىنگى ادەبيەت بيىگىنەن باياندالۋدا. ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «ايقاراڭعىسى» – سونىڭ دالەلى.
«ايقاراڭعىدا» ادىلەتسىزدىك پەن وكتەمشىلدىككە, وتارشىلدىق ساياساتقا, بيۋروكراتيزمگە قۇرىلعان قوعامنىڭ شىندىعى بەينەلەنگەن. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە تاريح ساحناسىنا شىققان تۇلعالار مەن قالام قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرى ناقتى فاكتىلەر نەگىزىندە سۋرەتتەلىپ, سول كەزەڭنىڭ ساياسي-پسيحولوگيالىق اتموسفەراسى نانىمدى دا تەرەڭ تالدانعان. شىعارما كەيىپكەرلەرى ءسابيرا (مۇحامەتجانوۆا) مەن ءازيز-سۇلتاننىڭ (قايرات رىسقۇلبەكوۆ) باقىتى شىمبۇلاقتاعى شۋاقتى ساتتەرىمەن شولاق قايىرىلادى. ودان ءارى وقىرمان جەلتوقسان ايىنىڭ ىزعارلى ايازىن سابيرامەن بىرگە سەزىنىپ, ءوز باسىنان كەشكەندەي كۇيگە ەنەدى.
قالامگەر كوپشىلىك بىلەتىن تاريحي دەرەكتەر مەن سۋرەتتەردەن سىرت كەتپەگەن. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار تۋرالى كوپتەگەن ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر, ءتۇرلى قۇجاتتىق-دەرەكتىك كىتاپتار جازىلىپ, فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.الايدا, كۇردەلى جانرداعى بىرنەشە كىتاپتان تۇراتىن العاشقى كەسەك شىعارما وسى ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «قيلى تاعدىر» اتتى روماندار توپتاماسى بولسا كەرەك. قالامگەر وزىنە دەيىنگى جازۋشىلار بەينەلەمەگەن وقيعانى, قازىرگى زامان تۋدىرعان تيپتىك بەينەلەردى سومداپ, قوعامنىڭ قۇپيا سىرلارى مەن ساياسي استارلارىن انىقتاۋعا دەن قويادى. وسى رەتتە ءتۇرلى ادەبي تاسىلدەردى تۇرلەندىرىپ, اششى اقيقاتتاردى بىردە جولسەرىكتىڭ اۋزىنا سالسا, بىردە جۇمىسشى جىگىتتەردى, ستۋدەنتتەردى سويلەتەدى, ەندى بىردە ەلەستى (اقىن ساكەننىڭ, ءسابيرانىڭ, اناسىنىڭ, باباسىنىڭ) تىلدەستىرەدى, ايتەۋىر, نە كەرەك اۆتور ايتپاعىن ءار كەيىپكەرىنە تەلىپ, سول كەزەڭنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىن تۇتاستاي بەينەلەيدى.
شىمبۇلاقتان ورالعان كۇنى شەشەسىنەن «اكەڭ ءال ۇستىندە.تەز جەت!» دەگەن جەدەل حات العان ءازيز-سۇلتان جەلتوقسان وقيعاسى جايلى كەش بىلەدى. ءال ۇستىندە جاتقان اكەسىنىڭ ءحالىن بىلۋگە اۋىلعا سۋىت اتتانعان ءازيز-سۇلتاندى ءومىرباقي قوي سوڭىندا جۇرسە دە پەندە رەتىندە راحاتتانىپ كۇي كەشپەگەن اتا-اناسىنىڭ ازاپتى ءومىرى, قيىنشىلىقتا قول ۇشىن بەرۋگە جاراماعان اعايىنداردىڭ, باسشىلاردىڭ بەزبۇيرەكتىگى, بۇرىنعى ءسۇتتەي ۇيىعان بەرەكەلى دە باۋىرمال اۋىل, اعايىن اتتى كيەلى ۇعىمنىڭ ۇمىتىلىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ ازا باستاۋى قاتتى قاپالاندىرادى. قالامگەر شەشەسىنە بولىسامىن دەپ مەكتەپكە بارماي قوي باققان ەكى بالانىڭ تاعدىرى ارقىلى قازاقتىڭ كەلەشەگىنىڭ ۇزىلگەلى وتىرعانىنا وي جىبەرەدى. ازىپ-توزعان اۋىل ءومىرى, كەلەشەگى كۇڭگىرت ۇرپاق ءتاربيەسى, ۇلتىمىزدىڭ ىشكى ءدىل, رۋحاني تىرەگىنەن ايىرىلىپ, «ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباقتاي» قاۋقارسىز ءحالى ءازيز-سۇلتاندى الداعى ۇلكەن كۇرەسكە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايارلايدى.
كوركەم ءماتىننىڭ بايانداۋ قۇرىلىمىندا باستان-اياق اۆتور-بايانداۋشى بەينەسىندە كورىنگەن تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ ومىرلىك شىندىقتىڭ كوركەم ماتەريالعا اۋىسۋ بارىسىن قالامگەرلىك قابىلەت-قارىمىنا قاراي ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلگەن. تۋىندىنىڭ ءوزى بىرنەشە كىتاپتان تۇراتىن كۇردەلى دۇنيە بولعاندىقتان, كەڭ تىنىستى, ءورىستى ولشەمدى, كوپ كومپونەنتتى, مول فاكتورلى قۇبىلىستى بىردەن سەزىنەسىز.
قالامگەر ناقتى تاريحي دەرەكتەر مەن ءوز زامانداستارىنىڭ بەينەسىن سومداي وتىرىپ, ولاردىڭ كوركەم شىعارماداعى وبرازىن جاسايدى. ياعني ومىردەگى اقيىق اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ, مقك-نىڭ باستىعى ميرونين, ايتۋاروۆ, شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى اردابەكوۆ (اسانباي اسقاروۆ), ميحايل سەرگەەۆيچ گورباچەۆ, جەلتوقسان قاھارمانى ءازيز-سۇلتان (قايرات رىسقۇلبەكوۆ), ءسابيرا (مۇحامەتجانوۆا), ت.ب. بەينەلەرى بار بولمىستارىمەن شىنايى كەسكىندەلگەن. كەيبىر كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرى اتالماسا دا پروتوتيپتەرى كوركەم ماتىندەگى تاريحي دەرەكتەر مەن ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى ايقىندالىپ وتىرادى.
وقىرمانعا وي سالىپ, كوڭىل-كۇي سىيلاۋ, جانىن قوزعاپ, ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىرۋ وسىنداي كۇردەلى تاعدىرلار تابيعاتىن اشىپ, كەزەڭدىك كەڭىستىكتى كەسكىندەپ, تاريحتىڭ قاي سىنىنا دا جاۋاپ بەرە الاتىن كوركەمدىگى جوعارى ادەبي تۋىندىلارعا عانا ءتان قۇندىلىق بولسا كەرەك. ءتۇرلى جانرلاردا جازىلىپ, بەينەلەنىپ جۇرگەن جەلتوقسان تاقىرىبى, ونداعى قاندى قاسىرەتتەر مەن قيلى تاعدىرلار وسىنداي كوركەمدىك تۇتاستىقتا كورىنۋىنىڭ ءوزى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن ۇلەس.
«ايقاراڭعىداعى» ءازيز-سۇلتاننىڭ ۇلتتىق نامىسى ويانۋىنا جان-جاعىن قورشاعان ادىلەتسىزدىك, اسىرەسە, اۋىلدىق جەردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازىپ-توزعان جاعدايى, جول بويى كورگەن سۇرقاي كورىنىستەر دە قاتتى اسەر ەتەدى. دالادان كەلىپ قالا كورگەن ستۋدەنت ەندى ومىرگە وزگەشە, سانالى كوزقاراسپەن قاراي باستايدى. جان-جاعى تولعان قاسىرەت, بۇل قازاق قالاي كۇن كەشپەك؟ باسىمىزدان نەشە زۇلمات وتسە دە جەرى مەن ءتىلىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن عانا ەمەس, تۋا بىتكەن تابيعي دارىندىلىعىمەن دە قورعاپ, ءدارىپتەپ كەلگەن بابا ءداستۇرى نەگە نىلدەي بۇزىلدى؟ وتارشىلدىقپەن كەلگەن الاۋىزدىق, ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك, اكەسى بالاسىنا, قىزى شەشەسىنە شاپتىعاتىن دەرت بۇكىل ۇلتتىق دىلىمىزدەن ايىرىلۋعا الىپ كەلدى. كوممۋنيزم, تەڭدىك, ينتەرناتسيوناليزم, ادىلەتتىك دەگەنىمىز تەك ءباسپاسوز بەتتەرىندە عانا ەكەن. ءازيز-سۇلتان ءوز ءدىنى مەن دىلىنە بەرىك كورشى وزبەك ۇلتىنىڭ تاربيەسىن العان ءابدىمومىن ەسىمدى جولسەرىكپەن پىكىرتالاسقا ءتۇسۋ ارقىلى تالاي اقيقاتقا كوز جەتكىزىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەدى.
ءوز ءومىرى مەن ەلىندەگى جاعدايعا وزگەنىڭ كوزقاراسىمەن قاراپ, كوپ نارسەنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا وي جىبەرگەن ستۋدەنت قازاقتىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنا نە سەبەپ دەگەن ساۋالدارعا جول بويى جاۋاپ ءىزدەيدى. بىراق, ونى تالداپ, تارازىلاۋعا ومىرلىك تاجىريبەسى جەتپەيدى. جولسەرىك پەن جولاۋشى ديالوگى – شىعارما يدەياسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە, ولاردىڭ سەبەپتەرى مەن اقيقاتتارىنا جاۋاپ ىزدەۋ جولىنداعى اۆتورلىق شەشىم. جازۋشى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جانشىلعان رۋحىن, الدانعان ارمانىن, تاپتالعان نامىسىن, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ پاتشالىق رەسەيدەن بەرى ءتۇرىن عانا وزگەرتىپ, بوگدە جۇرتتى تۇقىرتىپ كەلگەن سيقىن ەكى ۇلت وكىلىنىڭ پىكىرتالاسى ارقىلى اشكەرەلەۋدى ءتيىمدى ءادىس دەپ تاپقان.
قوعامدىق ومىرگە دەگەن ساياسي كوزقاراستار قايشىلىعى روماندا ءازيز-سۇلتاننىڭ بولمەلەس جىگىتتەرى – ەرجان, مۇحيتتاردىڭ پىكىرتالاستارى ارقىلى بەرىلەدى. ولاردىڭ الاڭداعى جاعدايدى تالداعان وي-تۇيىندەرى, اشىنعاننان ايتىلعان وي قاقتىعىستارى, ءتىپتى, دۇنيەتانىمدارىنداعى الا-قۇلالىقتان تۋاتىن كەرەعار پىكىرلەر كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ىشتەي ىرىگەن ساياسي احۋالىن, قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ بەت پەردەسىن اشادى.
كەڭەستىك الىپ يمپەريانىڭ ىرگەسىن شايقالتقان جەلتوقسان رۋحتىڭ ويانۋىنا العاشىندا ستيحيالى ءتۇردە باستالسا دا, الاڭداعى جاستارعا جاسالعان ادىلەتسىزدىك, قازاق قىزدارىنا كورسەتىلگەن قورلىق ۇلتتىق ساناعا سەرپىلىس بەرىپ, وقيعاسى ۇلاسقانىن بۇگىنگى تاريح دالەلدەپ وتىر.
قازاق جاستارىنىڭ بويىنداعى قايتپاس قايسارلىقتى, العا قويعان ايقىن ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى تاباندىلىقتى, مۇقالماس ءجىگەر-قايراتتى ءبىز رومانداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ وبرازىنان كورەمىز. اسىرەسە, «شوۆينيزم كاندەنى» دەگەن تاراۋداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ كورگەن قورلىعى, تۇرمەدەگى باسكەسەر پاحان دەگەن جاۋىزدىڭ ايۋاندىق ءىس-ارەكەتتەرى جان شوشىتادى. رومانداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ جازىقسىز جازالانۋى, سوتتالۋ پروتسەسى مەن تۇرمەدەگى كۇندەرىنىڭ سۋرەتتەلۋى اۆتوردىڭ دەتەكتيۆتىك سيۋجەتتەردى پايدالانعانىن كورسەتەدى.
ايىپتاۋشى اللاحبەرديەۆتىڭ ايتقانىنا كونبەگەن ءازيز-سۇلتان كوپ كىسىلىك كامەراداعى پاحان سەكىلدى قاندى قىلمىسكەردىڭ ءومىر سۇرۋىنە دە قوعام, ورتا كىنالى دەپ بىلەدى. اسىرەسە, ءوزى ستۋدەنت بولسا دا الاياقتىقتىڭ نەشە ايلاسىن بىلەتىن ساتقىن قوسىمحان, تۇرمەدەگى باسكەسەر پاحان, شىنارباي اشەتوۆيچ سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ۇلتتىق رۋحتىڭ ازۋىن, ىشكى تىرەكتىڭ توزۋىن كورسەتەدى. ازاپ پەن قورلىقتان قاشىپ تۋعان ەلىنە, اتا-اناسىنا ورالعان قىزدى ءوز اۋىلىنىڭ يتتەرىنىڭ قاپقانى, جانىنا سايا, كوڭىلىنە مەدەۋ بولار اسقار تاۋى اكەسىنىڭ ايەلى ولگەن شالعا باۋىر ەتى بالاسىن قيىپ بەرمەكشى بولۋى ءسابيرانىڭ جۇرەگىن ايازداي قاريدى. شالا جانسار كۇيىندە ءسابيرانى تاۋىپ العان زۋحرا مەن كومەككە كەلگەن ءۇش قىزدىڭ ەرلىگى جان سۇيسىنتەدى. شەنەۋنىك جەزدەسى تاسبولاتتىڭ: «قىلمىسكەردى ءۇيىمە پانالاتا المايمىن. ايالاپ ءالپەشتەگەن وتاننىڭ جاعاسىنا جارماسقان وپاسىزدار بۇلار. نە جەتپەيدى ەكەن دەسەڭىزشى. قازاق وسىنداي دەگەن اتقا قالدىرىپ, بۇكىل الەم الدىندا قارا بەت قىلدى حالقىمىزدى. قۇرتىڭدار قاراسىن جىلدام, ايتپەسە, ءوزىم ميليتسيا شاقىرىپ ۇستاپ بەرەمىن!» دەگەن ءسوزى «اعا» اتانعان ازاماتتاردىڭ ابىرويىن ايرانداي ەتەدى.
تاسبولات – سول كەزدەگى ۇلتتىق قاسيەتتەن جۇرداي ماڭگۇرت قازاقتىڭ تيپتىك بەينەسى. ءازيز-سۇلتان مەن ونىڭ تۇرمەگە بىرگە ءتۇسكەن زامانداستارىنىڭ كورگەن قورلىقتارى دا جان تۇرشىكتىرەدى. «№13 كامەرا»دەگەن تاراۋدا 50 جىل بۇرىن تاپ وسى كامەرادا جاتقان ساكەن سەيفۋلليننىڭ ارۋاعىمەن ءازيز-سۇلتاننىڭ سۇحباتى بەرىلگەن. جازۋشى اقىننىڭ اقتالۋى ارقىلى تاريح سوتىن بەرەدى, شىندىقتى ءتىرى پەندە ەمەس, تەك ارۋاقتار, ياعني تاريح قانا ايتا الادى دەگەن يدەيانى ۇستانادى. ءسابيرا مەن ءازيز-سۇلتاننىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىن كەزەكتەستىرە بايانداپ, سيۋجەت قۇرعان قالامگەر سول كەزەڭدەگى ساياساتتاعى, ەل باسىنداعى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن, قايراتكەرلىك قىزمەتتەرىن كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمدى ءاردايىم كۇردەلەندىرە دامىتىپ, كۇرمەۋى قيىن كوركەمدىك شەشىمدەرمەن شۇرايلاندىرا تۇسەدى.
ساياسي سويقان كەزىندەگى ءبىر-ءبىرىنىڭ بەتىن اشقان ارامزالار, اياقتان شالعان شايقاسۋلاردىڭ شىم-شىتىرمان قاقتىعىستارى ءار وبراز بەينەسىندە, ءىس-ارەكەتىندە پسيحولوگيالىق دالدىكپەن نانىمدى بەينەلەنەدى. قوناەۆتى شاقىرىپ الىپ كەشكە دەيىن ءدالىزدە كۇتتىرىپ قويعان جاڭا باسشىنىڭ سايازدىعى, حاتشى كەلىنشەكتىڭ سونىڭ ءبارىن جۋىپ-شايۋداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتى, ءۇلكەنگە دەگەن مۇلتىكسىز قۇرمەتى, قاراپايىم عانا قازاق ايەلىنىڭ پاراسات پارقىنا جەتپەگەن, ۇركەك ءۇيرەكتەي كابينەتتەرىنەن شىقپاعان شەنەۋنىكتەردىڭ شىنايى پورترەتتەرى پەندەشىلىكتىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيىن كورسەتەدى. ايتۋاروۆ, ميرونين, ەسىمدەرى جوق وفيتسەرلەر مەن سولداتتار, ورلوۆ, كوستيا سىندى جانالعىش جاندايشاپتار تەك قازاق ەمەس, جالپى ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن قاسىرەت ەگۋشى تيپتەر. جازۋشى وسىنداي ولقىلىقتاردى بارىنشا شىنايى ءدال ءومىردەگى فاكتىلەرمەن بەرۋگە تىرىسقان.
ەڭ ماڭىزدىسى, ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردىڭ اۋىلى الىستاپ, وسى وتىز جىلدىڭ ءىشىندە سۇرىپتالىپ, تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ, ورنىقتى وي تۇيۋگە, تاريحي كەزەڭنىڭ ءبۇتىن ءبىر كوركەمدىك شەجىرەسىن تانۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ جاسالعانى جانە ونىڭ اقيقاتتان الشاقتاماي ناقتى ءماتىندەر نەگىزىندە كوركەمدىك ەستەتيكالىق قۇندىلىققا يە بولۋى دەر ەدىك. تۇيىندەپ ايتار بولساق, ءبىز تاۋەلسىزدىككە قالاي جەتتىك, ونىڭ قۇندىلىعى مەن باعاسى قانشالىقتى دەگەن ساۋالدارعا ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «ايقاراڭعىسى» اتتى رومانىنان جاۋاپ الا الامىز.
گۇلزيا ءپىرالى,
م. و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆتىڭ «قيلى تاعدىر» اتتى روماندار توپتاماسىنىڭ «ايقاراڭعى» اتتى العاشقى تومى جەلتوقسان وقيعاسىنا ارنالعان. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءتۇرلى جانردا جازىلىپ جاتقان جەلتوقسان تاريحى, سول كەزەڭدەگى ساياسي, قوعامدىق قۇبىلىستار, ءومىر ساباقتارى ۋاقىت-تورەشىنىڭ تارازىسىندا قورىتىلىپ, ءسوز ونەرىنىڭ كوركەمدىك تالاپ-شارتى بويىنشا قايتا وڭدەلىپ, بۇگىنگى ادەبيەت بيىگىنەن باياندالۋدا. ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «ايقاراڭعىسى» – سونىڭ دالەلى.
«ايقاراڭعىدا» ادىلەتسىزدىك پەن وكتەمشىلدىككە, وتارشىلدىق ساياساتقا, بيۋروكراتيزمگە قۇرىلعان قوعامنىڭ شىندىعى بەينەلەنگەن. جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە تاريح ساحناسىنا شىققان تۇلعالار مەن قالام قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرى ناقتى فاكتىلەر نەگىزىندە سۋرەتتەلىپ, سول كەزەڭنىڭ ساياسي-پسيحولوگيالىق اتموسفەراسى نانىمدى دا تەرەڭ تالدانعان. شىعارما كەيىپكەرلەرى ءسابيرا (مۇحامەتجانوۆا) مەن ءازيز-سۇلتاننىڭ (قايرات رىسقۇلبەكوۆ) باقىتى شىمبۇلاقتاعى شۋاقتى ساتتەرىمەن شولاق قايىرىلادى. ودان ءارى وقىرمان جەلتوقسان ايىنىڭ ىزعارلى ايازىن سابيرامەن بىرگە سەزىنىپ, ءوز باسىنان كەشكەندەي كۇيگە ەنەدى.
قالامگەر كوپشىلىك بىلەتىن تاريحي دەرەكتەر مەن سۋرەتتەردەن سىرت كەتپەگەن. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار تۋرالى كوپتەگەن ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر, ءتۇرلى قۇجاتتىق-دەرەكتىك كىتاپتار جازىلىپ, فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.الايدا, كۇردەلى جانرداعى بىرنەشە كىتاپتان تۇراتىن العاشقى كەسەك شىعارما وسى ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «قيلى تاعدىر» اتتى روماندار توپتاماسى بولسا كەرەك. قالامگەر وزىنە دەيىنگى جازۋشىلار بەينەلەمەگەن وقيعانى, قازىرگى زامان تۋدىرعان تيپتىك بەينەلەردى سومداپ, قوعامنىڭ قۇپيا سىرلارى مەن ساياسي استارلارىن انىقتاۋعا دەن قويادى. وسى رەتتە ءتۇرلى ادەبي تاسىلدەردى تۇرلەندىرىپ, اششى اقيقاتتاردى بىردە جولسەرىكتىڭ اۋزىنا سالسا, بىردە جۇمىسشى جىگىتتەردى, ستۋدەنتتەردى سويلەتەدى, ەندى بىردە ەلەستى (اقىن ساكەننىڭ, ءسابيرانىڭ, اناسىنىڭ, باباسىنىڭ) تىلدەستىرەدى, ايتەۋىر, نە كەرەك اۆتور ايتپاعىن ءار كەيىپكەرىنە تەلىپ, سول كەزەڭنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىن تۇتاستاي بەينەلەيدى.
شىمبۇلاقتان ورالعان كۇنى شەشەسىنەن «اكەڭ ءال ۇستىندە.تەز جەت!» دەگەن جەدەل حات العان ءازيز-سۇلتان جەلتوقسان وقيعاسى جايلى كەش بىلەدى. ءال ۇستىندە جاتقان اكەسىنىڭ ءحالىن بىلۋگە اۋىلعا سۋىت اتتانعان ءازيز-سۇلتاندى ءومىرباقي قوي سوڭىندا جۇرسە دە پەندە رەتىندە راحاتتانىپ كۇي كەشپەگەن اتا-اناسىنىڭ ازاپتى ءومىرى, قيىنشىلىقتا قول ۇشىن بەرۋگە جاراماعان اعايىنداردىڭ, باسشىلاردىڭ بەزبۇيرەكتىگى, بۇرىنعى ءسۇتتەي ۇيىعان بەرەكەلى دە باۋىرمال اۋىل, اعايىن اتتى كيەلى ۇعىمنىڭ ۇمىتىلىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ ازا باستاۋى قاتتى قاپالاندىرادى. قالامگەر شەشەسىنە بولىسامىن دەپ مەكتەپكە بارماي قوي باققان ەكى بالانىڭ تاعدىرى ارقىلى قازاقتىڭ كەلەشەگىنىڭ ۇزىلگەلى وتىرعانىنا وي جىبەرەدى. ازىپ-توزعان اۋىل ءومىرى, كەلەشەگى كۇڭگىرت ۇرپاق ءتاربيەسى, ۇلتىمىزدىڭ ىشكى ءدىل, رۋحاني تىرەگىنەن ايىرىلىپ, «ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباقتاي» قاۋقارسىز ءحالى ءازيز-سۇلتاندى الداعى ۇلكەن كۇرەسكە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايارلايدى.
كوركەم ءماتىننىڭ بايانداۋ قۇرىلىمىندا باستان-اياق اۆتور-بايانداۋشى بەينەسىندە كورىنگەن تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ ومىرلىك شىندىقتىڭ كوركەم ماتەريالعا اۋىسۋ بارىسىن قالامگەرلىك قابىلەت-قارىمىنا قاراي ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلگەن. تۋىندىنىڭ ءوزى بىرنەشە كىتاپتان تۇراتىن كۇردەلى دۇنيە بولعاندىقتان, كەڭ تىنىستى, ءورىستى ولشەمدى, كوپ كومپونەنتتى, مول فاكتورلى قۇبىلىستى بىردەن سەزىنەسىز.
قالامگەر ناقتى تاريحي دەرەكتەر مەن ءوز زامانداستارىنىڭ بەينەسىن سومداي وتىرىپ, ولاردىڭ كوركەم شىعارماداعى وبرازىن جاسايدى. ياعني ومىردەگى اقيىق اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ, كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى دىنمۇحامەد قوناەۆ, مقك-نىڭ باستىعى ميرونين, ايتۋاروۆ, شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى اردابەكوۆ (اسانباي اسقاروۆ), ميحايل سەرگەەۆيچ گورباچەۆ, جەلتوقسان قاھارمانى ءازيز-سۇلتان (قايرات رىسقۇلبەكوۆ), ءسابيرا (مۇحامەتجانوۆا), ت.ب. بەينەلەرى بار بولمىستارىمەن شىنايى كەسكىندەلگەن. كەيبىر كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرى اتالماسا دا پروتوتيپتەرى كوركەم ماتىندەگى تاريحي دەرەكتەر مەن ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى ايقىندالىپ وتىرادى.
وقىرمانعا وي سالىپ, كوڭىل-كۇي سىيلاۋ, جانىن قوزعاپ, ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىرۋ وسىنداي كۇردەلى تاعدىرلار تابيعاتىن اشىپ, كەزەڭدىك كەڭىستىكتى كەسكىندەپ, تاريحتىڭ قاي سىنىنا دا جاۋاپ بەرە الاتىن كوركەمدىگى جوعارى ادەبي تۋىندىلارعا عانا ءتان قۇندىلىق بولسا كەرەك. ءتۇرلى جانرلاردا جازىلىپ, بەينەلەنىپ جۇرگەن جەلتوقسان تاقىرىبى, ونداعى قاندى قاسىرەتتەر مەن قيلى تاعدىرلار وسىنداي كوركەمدىك تۇتاستىقتا كورىنۋىنىڭ ءوزى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن ۇلكەن ۇلەس.
«ايقاراڭعىداعى» ءازيز-سۇلتاننىڭ ۇلتتىق نامىسى ويانۋىنا جان-جاعىن قورشاعان ادىلەتسىزدىك, اسىرەسە, اۋىلدىق جەردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازىپ-توزعان جاعدايى, جول بويى كورگەن سۇرقاي كورىنىستەر دە قاتتى اسەر ەتەدى. دالادان كەلىپ قالا كورگەن ستۋدەنت ەندى ومىرگە وزگەشە, سانالى كوزقاراسپەن قاراي باستايدى. جان-جاعى تولعان قاسىرەت, بۇل قازاق قالاي كۇن كەشپەك؟ باسىمىزدان نەشە زۇلمات وتسە دە جەرى مەن ءتىلىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن عانا ەمەس, تۋا بىتكەن تابيعي دارىندىلىعىمەن دە قورعاپ, ءدارىپتەپ كەلگەن بابا ءداستۇرى نەگە نىلدەي بۇزىلدى؟ وتارشىلدىقپەن كەلگەن الاۋىزدىق, ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك, اكەسى بالاسىنا, قىزى شەشەسىنە شاپتىعاتىن دەرت بۇكىل ۇلتتىق دىلىمىزدەن ايىرىلۋعا الىپ كەلدى. كوممۋنيزم, تەڭدىك, ينتەرناتسيوناليزم, ادىلەتتىك دەگەنىمىز تەك ءباسپاسوز بەتتەرىندە عانا ەكەن. ءازيز-سۇلتان ءوز ءدىنى مەن دىلىنە بەرىك كورشى وزبەك ۇلتىنىڭ تاربيەسىن العان ءابدىمومىن ەسىمدى جولسەرىكپەن پىكىرتالاسقا ءتۇسۋ ارقىلى تالاي اقيقاتقا كوز جەتكىزىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرەدى.
ءوز ءومىرى مەن ەلىندەگى جاعدايعا وزگەنىڭ كوزقاراسىمەن قاراپ, كوپ نارسەنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا وي جىبەرگەن ستۋدەنت قازاقتىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنا نە سەبەپ دەگەن ساۋالدارعا جول بويى جاۋاپ ءىزدەيدى. بىراق, ونى تالداپ, تارازىلاۋعا ومىرلىك تاجىريبەسى جەتپەيدى. جولسەرىك پەن جولاۋشى ديالوگى – شىعارما يدەياسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە, ولاردىڭ سەبەپتەرى مەن اقيقاتتارىنا جاۋاپ ىزدەۋ جولىنداعى اۆتورلىق شەشىم. جازۋشى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جانشىلعان رۋحىن, الدانعان ارمانىن, تاپتالعان نامىسىن, توتاليتارلىق رەجىمنىڭ پاتشالىق رەسەيدەن بەرى ءتۇرىن عانا وزگەرتىپ, بوگدە جۇرتتى تۇقىرتىپ كەلگەن سيقىن ەكى ۇلت وكىلىنىڭ پىكىرتالاسى ارقىلى اشكەرەلەۋدى ءتيىمدى ءادىس دەپ تاپقان.
قوعامدىق ومىرگە دەگەن ساياسي كوزقاراستار قايشىلىعى روماندا ءازيز-سۇلتاننىڭ بولمەلەس جىگىتتەرى – ەرجان, مۇحيتتاردىڭ پىكىرتالاستارى ارقىلى بەرىلەدى. ولاردىڭ الاڭداعى جاعدايدى تالداعان وي-تۇيىندەرى, اشىنعاننان ايتىلعان وي قاقتىعىستارى, ءتىپتى, دۇنيەتانىمدارىنداعى الا-قۇلالىقتان تۋاتىن كەرەعار پىكىرلەر كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ىشتەي ىرىگەن ساياسي احۋالىن, قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ بەت پەردەسىن اشادى.
كەڭەستىك الىپ يمپەريانىڭ ىرگەسىن شايقالتقان جەلتوقسان رۋحتىڭ ويانۋىنا العاشىندا ستيحيالى ءتۇردە باستالسا دا, الاڭداعى جاستارعا جاسالعان ادىلەتسىزدىك, قازاق قىزدارىنا كورسەتىلگەن قورلىق ۇلتتىق ساناعا سەرپىلىس بەرىپ, وقيعاسى ۇلاسقانىن بۇگىنگى تاريح دالەلدەپ وتىر.
قازاق جاستارىنىڭ بويىنداعى قايتپاس قايسارلىقتى, العا قويعان ايقىن ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى تاباندىلىقتى, مۇقالماس ءجىگەر-قايراتتى ءبىز رومانداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ وبرازىنان كورەمىز. اسىرەسە, «شوۆينيزم كاندەنى» دەگەن تاراۋداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ كورگەن قورلىعى, تۇرمەدەگى باسكەسەر پاحان دەگەن جاۋىزدىڭ ايۋاندىق ءىس-ارەكەتتەرى جان شوشىتادى. رومانداعى ءازيز-سۇلتاننىڭ جازىقسىز جازالانۋى, سوتتالۋ پروتسەسى مەن تۇرمەدەگى كۇندەرىنىڭ سۋرەتتەلۋى اۆتوردىڭ دەتەكتيۆتىك سيۋجەتتەردى پايدالانعانىن كورسەتەدى.
ايىپتاۋشى اللاحبەرديەۆتىڭ ايتقانىنا كونبەگەن ءازيز-سۇلتان كوپ كىسىلىك كامەراداعى پاحان سەكىلدى قاندى قىلمىسكەردىڭ ءومىر سۇرۋىنە دە قوعام, ورتا كىنالى دەپ بىلەدى. اسىرەسە, ءوزى ستۋدەنت بولسا دا الاياقتىقتىڭ نەشە ايلاسىن بىلەتىن ساتقىن قوسىمحان, تۇرمەدەگى باسكەسەر پاحان, شىنارباي اشەتوۆيچ سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ۇلتتىق رۋحتىڭ ازۋىن, ىشكى تىرەكتىڭ توزۋىن كورسەتەدى. ازاپ پەن قورلىقتان قاشىپ تۋعان ەلىنە, اتا-اناسىنا ورالعان قىزدى ءوز اۋىلىنىڭ يتتەرىنىڭ قاپقانى, جانىنا سايا, كوڭىلىنە مەدەۋ بولار اسقار تاۋى اكەسىنىڭ ايەلى ولگەن شالعا باۋىر ەتى بالاسىن قيىپ بەرمەكشى بولۋى ءسابيرانىڭ جۇرەگىن ايازداي قاريدى. شالا جانسار كۇيىندە ءسابيرانى تاۋىپ العان زۋحرا مەن كومەككە كەلگەن ءۇش قىزدىڭ ەرلىگى جان سۇيسىنتەدى. شەنەۋنىك جەزدەسى تاسبولاتتىڭ: «قىلمىسكەردى ءۇيىمە پانالاتا المايمىن. ايالاپ ءالپەشتەگەن وتاننىڭ جاعاسىنا جارماسقان وپاسىزدار بۇلار. نە جەتپەيدى ەكەن دەسەڭىزشى. قازاق وسىنداي دەگەن اتقا قالدىرىپ, بۇكىل الەم الدىندا قارا بەت قىلدى حالقىمىزدى. قۇرتىڭدار قاراسىن جىلدام, ايتپەسە, ءوزىم ميليتسيا شاقىرىپ ۇستاپ بەرەمىن!» دەگەن ءسوزى «اعا» اتانعان ازاماتتاردىڭ ابىرويىن ايرانداي ەتەدى.
تاسبولات – سول كەزدەگى ۇلتتىق قاسيەتتەن جۇرداي ماڭگۇرت قازاقتىڭ تيپتىك بەينەسى. ءازيز-سۇلتان مەن ونىڭ تۇرمەگە بىرگە ءتۇسكەن زامانداستارىنىڭ كورگەن قورلىقتارى دا جان تۇرشىكتىرەدى. «№13 كامەرا»دەگەن تاراۋدا 50 جىل بۇرىن تاپ وسى كامەرادا جاتقان ساكەن سەيفۋلليننىڭ ارۋاعىمەن ءازيز-سۇلتاننىڭ سۇحباتى بەرىلگەن. جازۋشى اقىننىڭ اقتالۋى ارقىلى تاريح سوتىن بەرەدى, شىندىقتى ءتىرى پەندە ەمەس, تەك ارۋاقتار, ياعني تاريح قانا ايتا الادى دەگەن يدەيانى ۇستانادى. ءسابيرا مەن ءازيز-سۇلتاننىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىن كەزەكتەستىرە بايانداپ, سيۋجەت قۇرعان قالامگەر سول كەزەڭدەگى ساياساتتاعى, ەل باسىنداعى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن, قايراتكەرلىك قىزمەتتەرىن كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمدى ءاردايىم كۇردەلەندىرە دامىتىپ, كۇرمەۋى قيىن كوركەمدىك شەشىمدەرمەن شۇرايلاندىرا تۇسەدى.
ساياسي سويقان كەزىندەگى ءبىر-ءبىرىنىڭ بەتىن اشقان ارامزالار, اياقتان شالعان شايقاسۋلاردىڭ شىم-شىتىرمان قاقتىعىستارى ءار وبراز بەينەسىندە, ءىس-ارەكەتىندە پسيحولوگيالىق دالدىكپەن نانىمدى بەينەلەنەدى. قوناەۆتى شاقىرىپ الىپ كەشكە دەيىن ءدالىزدە كۇتتىرىپ قويعان جاڭا باسشىنىڭ سايازدىعى, حاتشى كەلىنشەكتىڭ سونىڭ ءبارىن جۋىپ-شايۋداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتى, ءۇلكەنگە دەگەن مۇلتىكسىز قۇرمەتى, قاراپايىم عانا قازاق ايەلىنىڭ پاراسات پارقىنا جەتپەگەن, ۇركەك ءۇيرەكتەي كابينەتتەرىنەن شىقپاعان شەنەۋنىكتەردىڭ شىنايى پورترەتتەرى پەندەشىلىكتىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيىن كورسەتەدى. ايتۋاروۆ, ميرونين, ەسىمدەرى جوق وفيتسەرلەر مەن سولداتتار, ورلوۆ, كوستيا سىندى جانالعىش جاندايشاپتار تەك قازاق ەمەس, جالپى ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن قاسىرەت ەگۋشى تيپتەر. جازۋشى وسىنداي ولقىلىقتاردى بارىنشا شىنايى ءدال ءومىردەگى فاكتىلەرمەن بەرۋگە تىرىسقان.
ەڭ ماڭىزدىسى, ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردىڭ اۋىلى الىستاپ, وسى وتىز جىلدىڭ ءىشىندە سۇرىپتالىپ, تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ, ورنىقتى وي تۇيۋگە, تاريحي كەزەڭنىڭ ءبۇتىن ءبىر كوركەمدىك شەجىرەسىن تانۋعا دەگەن تالپىنىستىڭ جاسالعانى جانە ونىڭ اقيقاتتان الشاقتاماي ناقتى ءماتىندەر نەگىزىندە كوركەمدىك ەستەتيكالىق قۇندىلىققا يە بولۋى دەر ەدىك. تۇيىندەپ ايتار بولساق, ءبىز تاۋەلسىزدىككە قالاي جەتتىك, ونىڭ قۇندىلىعى مەن باعاسى قانشالىقتى دەگەن ساۋالدارعا ت.ساۋكەتاەۆتىڭ «ايقاراڭعىسى» اتتى رومانىنان جاۋاپ الا الامىز.
گۇلزيا ءپىرالى,
م. و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
سوڭعى جاڭالىقتار
استانادا وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ساباقتى ونلاين وقيدى
ەلوردا • بۇگىن, 09:59
اۋا رايى: بوران مەن قاتتى ايازعا بايلانىستى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:50
قازاقستاندا قاي جولدار جابىق تۇر؟
اۋا رايى • بۇگىن, 09:44
پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاساندى ينتەللەكت فاكۋلتەتتەرى اشىلادى
ءبىلىم • بۇگىن, 09:30
«ستراندجا كۋبوگى»: بەس بوكسشىمىز ۇتىپ, تورتەۋى ۇتىلدى
بوكس • بۇگىن, 09:28
ششۋچينسكتەگى ءدامحانادا جارىلىس بولدى: 7 ادام قازا تاپتى
وقيعا • بۇگىن, 09:19
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:13
ايماقتار • بۇگىن, 09:00
پىكىر • بۇگىن, 08:58
سوت تورەلىگىنە سەنىم ارتىپ كەلەدى
زاڭ مەن ءتارتىپ • بۇگىن, 08:55
ساياسي جۇيەنى نەعۇرلىم يكەمدى ەتۋ ۇسىنىلدى
پىكىر • بۇگىن, 08:52
كولەڭكەلى كولىك يمپورتىنا شەكتەۋ بولا ما؟
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:50
ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋدىڭ باسىمدىقتارى بەلگىلەندى
ساياسات • بۇگىن, 08:48
كومىر گەنەراتسياسى ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى كۇشەيتەدى
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:45
بيۋدجەت-سالىق ساياساتىنىڭ جاڭا باعدارى
ساياسات • بۇگىن, 08:43
