كيبەرقىلمىس شەگەندەلگەن شەكاراڭا قارامايدى

ءححى عاسىر – عالامتور ادام تىرشىلىگىنىڭ بارلىق سالاسىنا, سونىڭ ىشىندە مەديتسينا, كولىك, ءبىلىم بەرۋ, ءوندىرىس, بانك سالالارىنا ەنۋىمەن سيپاتتالاتىن جاھاندانۋ جانە اقپاراتتاندىرۋدىڭ عاسىرى. شەكسىز كيبەركەڭىستىك جەر بەتىندەگى ميلليونداعان ادام قىزمەتىنىڭ الاڭى بولىپ وتىر. الايدا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ وسى سالاداعى قىلمىسپەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر مەن قاتەرلەرگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعان ءجون. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلى ىشىندە قازاقستان كوماندالىق ەكونوميكاسى بار پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەن ءارى قاراي دامىعان قازىرگى زامانعى مەملەكەتكە دەيىنگى كۇردەلى جولدان ءوتتى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ۇرانىمەن وتەتىن, 100-دەن استام ەل مەن 10-عا جۋىق حالىقارالىق ۇيىم قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن «استانا ەكسپو-2017» كورمەسى سونىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى. اتالعان جوبا ناقتى ماقساتتار قويىپ – تۇراقتى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا باعدارلامالار مەن تەحنولوگيالاردى زەرتتەپ, ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدىڭ سەنىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. ول كورمەدە كورسەتىلەتىن اتالعان سالاداعى كيبەرتەحنولوگيالاردىڭ ەندىرىلۋىن كورۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ارينە, قازىرگى تاڭدا دەن قويۋدى قاجەت ەتەتىن سىن-قاتەرلەرمەن قازاقستان دا ۇشىراسىپ كەلدى. وكىنىشكە قاراي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندا كيبەرقىلمىستار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇپيا دەرەكتەرى, بانك شوتتارى تۋرالى دەرەكتەر جانە ت.ب. قىلمىسكەرلەردىڭ اسا نازار اۋداراتىن نىساندارى بولۋدا. بۇل جايت زەردەلەپ, پىسىقتاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن قىلمىستاردىڭ زياتكەرلىك سيپاتىنان, ولاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ تاجىريبەسىنىڭ بولماۋىنان, قىلمىس جاسالعان ورىن مەن ۋاقىتتى قاداعالاۋدىڭ كۇردەلىلىگىنەن, كيبەرشابۋىلدارعا تويتارىس بەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن قولدانۋدىڭ ازدىعىنان, سونداي-اق وسى ءىس-ارەكەتتەردەن كەلتىرىلگەن ەلەۋلى نۇقسانداردان ايقىن كورىنەدى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە دە كيبەرقىلمىستىلىق تۇرىندەگى جاھاندىق قاتەرگە قارسى كۇرەس ءۇشىن قورعانىستى باسقارۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەسىنىڭ ىقتيمال ىستەن شىعۋى سەبەبىنەن دە جاھاندىق سوعىستىڭ باستالۋ تاۋەكەلى كۇشەيەتىندىگى اتاپ كورسەتىلەدى. بۇل – باعدارلامالاۋ تىلىنە اركىمنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىندىگىن انىق تۇسىنە جانە سەزىنە الۋ قاجەت دەگەن ءسوز. بوتەن جۇيەگە ەنۋ قابىلەتتىلىگى قىلمىسكەرلەر ءۇشىن ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە وراسان شىعىن اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, عالامتوردىڭ مەملەكەتارالىق شەكارالارى جوق, ياعني قىلمىسكەرلەر جۇزدەگەن كيلومەتر قاشىقتىقتا بولىپ, باسقا ەلدە ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن. وسى ورايدا, تەرگەپ-تەكسەرۋ جانە قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ ۇدەرىسى قيىنداي تۇسەدى. بۇعان مىناداي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. الماتى قالاسىندا «ينتەرنەت-بانكينگ» ەلەكتروندىق جۇيەسى ارقىلى كاسىپكەرلەردىڭ شوتتارىنان اقشا ۇرلاۋمەن اينالىسقان قىلمىستىق توپ انىقتالدى. تەرگەۋدە ايقىندالعانداي, قىلمىسكەرلەر باس پروكۋراتۋرانىڭ اتىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سالىق كوميتەتىنىڭ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ, اتالعان مينيسترلىكتەگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ جانە ءارتۇرلى قىزمەتتەردىڭ دە اتىنان حاتتار جىبەرگەن. كاسىپكەرلەر قاۋىپ توندىرەتىن باعدارلامانى قوسقاننان كەيىن ونىڭ بەلسەندىلەندىرىلۋى جۇرگىزىلگەن. زاقىمدانعان كومپيۋتەر مەن قۇپيا اقپاراتقا قاشىقتان قول جەتكىزۋگە يە بولۋ مۇمكىندىگى تۋىنداعاننان كەيىن, قىلمىسكەرلەر ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتە الدىن الا اشىلعان شوتتارىنا اقشا اۋدارعان. «كيبەرتەرروريزم» سياقتى قۇبىلىستىڭ بەتالىسى قوعامعا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. جاڭا جانە جەتكىلىكتى دارەجەدە زەردەلەنبەگەن قۇبىلىس بولعاندىقتان, كيبەرتەرروريزم جەكە نازارعا الۋدى قاجەتسىنەدى جانە ادامزات ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ تابىلاتىن وسى ماسەلەنى شەشۋدە ەرەكشە تاسىلدەردى تالاپ ەتەدى. بۇدان باسقا, تەرروريستەر قاتارىنا ادام جالداۋ عالامتوردىڭ كوممۋنيكاتسيالىق ارنالارى ارقىلى ءجيى جۇرگىزىلەتىندىگى دالەلدەنىپ, ايقىن فاكت رەتىندە تىركەلگەن. ەڭ وزىق زومبىلاۋ مەن سانا-سەزىمدى باعدارلامالاۋ تەحنولوگيالارى تەرروريستەر ارنايى اشقان سايتتاردا انىق كورسەتىلەدى. سوندىقتان دا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا وتاندىق زاڭنامانى جانە مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرۋ قاجەت. وسى ورايدا حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دا ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعارىلۋى ءتيىس. ەلىمىزدە كيبەرقورعانۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتىنىڭ «ك» باسقارماسى, ۇقك-دە وسىعان ۇقساس مامانداندىرىلعان بولىمشە, اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەتى سياقتى بىرقاتار قۇرىلىمدار قۇرىلعان, ولار مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. بۇل قۇرىلىمدار زاڭنامانى جەتىلدىرۋمەن, تەحنيكالىق قۇرالداردى زەردەلەۋمەن جانە سەرتيفيكاتتاۋمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى جۇيەلەرىنىڭ اقپاراتتىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن, قىلمىستاردى جانە انىقتالعان كيبەرشابۋىلداردى تەرگەپ-تەكسەرۋمەن, سونداي-اق ولاردىڭ جولىن كەسۋ جونىندە شارالار قولدانۋمەن اينالىسادى. اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەۋ نەگىزدەرى بيىلدان باستاپ كۇشىنە ەنگەن «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەن. وسى زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا اقپاراتتاندىرۋ نىساندارىن قۇرۋ, دامىتۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە, سونداي-اق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىن دامىتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اراسىندا تۋىندايتىن قوعامدىق قاتىناستار رەتتەلەدى. ارينە, اقپاراتتىق سالانى رەتتەيتىن زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت. ازاماتتىق جانە قىلمىستىق قۇقىققا جاڭالىقتار ەنگىزگەن ءجون, سەبەبى, قازىر اتالعان قۇقىق سالالارى كيبەرقىلمىسكەرلەردەن بولاتىن قىلمىستار مەن قاۋىپتەردىڭ بارلىق تىزبەسىن قاراستىرمايدى. وتاندىق زاڭ عىلىمىندا وسى سالاداعى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى بار, الايدا, ونىڭ بازاسى ەندى عانا قالىپتاسۋدا جانە نەگىزىنەن شەتەلدىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە نەگىزدەلگەن. وتكەن جىلعى قاراشا ايىندا ەلىمىزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانى ءمالىم. اتالعان زاڭدا وتاندىق عالامتور پايدالانۋشىلار ءۇشىن قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتى تۋرالى نورما قابىلداندى, وعان سايكەس 2016 جىلعى قاڭتاردان باستاپ شەتەلدىك عالامتور رەسۋرسىنا اقپارات بەرۋدىڭ شيفرلانعان حاتتامالارىن پايدالاناتىن كەز كەلگەن ءبىزدىڭ ازاماتىمىز ءوز كومپيۋتەرىندە (نەمەسە باسقا قۇرىلعىدا) وتاندىق قاۋىپسىزدىك سەرتيفيكاتىن ورناتقاننان كەيىن عانا كىرە الاتىن بولادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى, وندا تاراپتاردىڭ كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانا وتىرىپ نەمەسە وسىنداي جەلىلەر مەن جۇيەلەرگە قارسى جاسالعان قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا قارسى كۇرەس ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتى ونىڭ ىشىندە وزىق تاجىريبە الماسۋ ارقىلى نىعايتاتىندىعى كورسەتىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە كيبەرقىلمىستارعا «اقپاراتتاندىرۋ مەن بايلانىس سالاسىنداعى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» اتتى ءبىر تاراۋ ارنالعان, وندا وسى سالاداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن 9 باپ بار. ويتكەنى, قازىرگى زامانعى كيبەرقىلمىستار ماسەلەسىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرۋ قاجەت, سەبەبى, قىلمىس سانى كوبەيۋدە جانە ولار قاراپايىم ۇساق بۇزۋشىلىقتاردان باستاپ جاھاندىق اپاتتارعا دەيىن الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. جالپى العاندا, ءوزىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ, الەۋەتتى قاۋىپتەردى جويۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەردى ازىرلەۋ مەن باعالاۋ ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, اقپارات بارعان سايىن قوعامدىق قاتىناستارعا بارىنشا ءوز ىقپالىن تيگىزە باستادى. اسىلبەك سماعۇلوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى