اقشا كەرەك پە؟

قولما-قول الىپ, قول قويىڭىز! 1999 جىلى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى قۇرىلدى. الەمنىڭ 104 ەلىندە دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ءار ءتۇرلى نىساندارى قولدانىلادى.  اتالمىش جۇيەنى العاشقى رەت امەريكا قۇراما شتاتتارى جۇزەگە اسىردى. ال ونىڭ قۇرىلۋىنا ەلدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس تۇرتكى بولدى. قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ بەرەتىن كەپىلى – ەگەر بانك ءماجبۇرلى تۇردە تاراتىلاتىن بولسا, سالىمشى-جەكە تۇلعالاردىڭ, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق نەمەسە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى  دەپوزيتكە سالىنعان قاراجاتى  مەملەكەت بەلگىلەگەن مولشەردە, ياعني 10 ميلليونعا دەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتادا جانە 5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە شەتەل ۆاليۋتاسىندا قايتارىلادى.   سونىمەن قاتار, سالىمشىلاردىڭ قاراجاتى قاي بانكتە بولسىن وتەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ  قورى ءماجبۇرلى تۇردە تاراتىلعان «ۆاليۋت-ترانزيت بانك» اق سالىمشىلارىنا قوسىمشا وتەمدەردى تولەۋدى ءبىتىردى. بۇل تۋرالى جانە  قوردىڭ باسقا دا جەتىستىكتەرى جونىندە ونىڭ توراعاسى باقىت قوعىلوۆ ايتىپ بەردى. – باقىت بەكتۇرعان ۇلى,  وسى جازدا «ۆاليۋت-ترانزيت بانك» سالىمشىلارىنا قوسىمشا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ مەرزىمى مارەسىنە جەتتى, بۇل شارا قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟ – «ۆاليۋت-ترانزيت بانكتىڭ» جەكە تۇلعا-سالىمشىلارىنا تولەنەتىن وتەمنىڭ  ەڭ جوعارى سوماسى 700 مىڭنان 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتى. وتەم كولەمىنىڭ ارتۋىنا 2015 جىلدىڭ 1 تامىزىندا كۇشىنە ەنگەن زاڭ جوباسى سەبەپ بولدى. وسىعان سايكەس بانك سالىمشىلارى, ياعني 4 995 ادام دەپوزيتتەرى بويىنشا 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن قوسىمشا سىياقىسىز قوسىمشا وتەم­اقى الۋعا قۇقىلى. ناتيجەسىندە, اتالمىش بانك­تىڭ سالىمشىلارىنا تولەيتىن كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمنىڭ جالپى سوماسى 4,25 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وتەمدى تولەۋ ۇردىسىنە كەلەر بولساق, قور ونى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن مەجەلەپ قويعان. وتكەن جىلدىڭ 10 تامىزىنان باستاپ 2016 جىلدىڭ 10 تامىزىنا دەيىن «ۆاليۋت-ترانزيت بانك» سالىمشىلارىنا قايتارىلاتىن كەپىلدىك بەرىلگەن وتەم «بانكتسەنتركرەديت» اق بانك-اگەنت ارقىلى تولەنىپ كەلدى, ياعني ءوز قاراجاتىن الۋ ءۇشىن سالىمشى بانكتىڭ كەز كەلگەن بولىمشەسىنە بارىپ, ءوتىنىش بەرۋگە ءتيىس ەدى. بىراق وتەمدى تولەۋ ءالى اياقتالعان جوق, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 تامىزىنان باستاپ بۇل جۇمىستى قور ءوز موي­نىنا الدى. بۇگىنگى تاڭدا بانك سالىم­شىلارىنىڭ 93%-ىنا وتەم تولەندى. قازىرگە دەيىن ءوتىنىش بەرمەگەن سالىمشىلاردىڭ اراسىندا تۇر­عى­لىق­تى ورنىن اۋىستىرعان ازامات­تار­دىڭ دا بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, سالىمشى قايتىس بولىپ, مۇراگەرلەرى ونىڭ دەپوزيتى بار ەكەنىن بىلمەۋى دە مۇمكىن.  وسىعان باي­لانىستى قور ونداي ازاماتتارمەن باي­لانىسقا تۇسە الماي وتىر. سوندا دا, قور ولاردى ىزدەۋ جۇمىسىن توقتاتپايدى. جالپى العاندا, «ۆاليۋت-ترانزيت بانك» سالىمشىلارىنا قوسىمشا وتەم تولەۋ­دىڭ ءوزى ايرىقشا جاعداي,  ويتكەنى, الەم تاجىريبەسىندە مۇنداي وقيعا كەزدەسپەگەن. اتالمىش شارا بانك سالىمشىلارى اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ, كەلەڭسىز جاعدايدىڭ ورىن الماۋى ماق­ساتىندا جاسالدى. سەبەبى, قاراعان­دى قالاسىنداعى سالىمشىلار نارا­زىلىقتارىن بىرنەشە مارتە بىلدىرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل جۇمىس ويداعى­داي ورىندالدى. ويتكەنى, دەپوزيتتەرگە مىندەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى قولداۋ بولىپ تابىلادى. – ءسىز قازىرگى كەزدە بارلىق قوسى­م­شا وتەمدەردى تىكەلەي ءجۇر­گىزىپ وتىرمىز دەدىڭىز, ول قالاي ورىندالادى؟ – وتەمدەردى تولەۋدى ءبىز سالىمشىلار مەن ولاردىڭ مۇراگەرلەرىنە مەيلىنشە ىڭعايلى ەتۋگە تىرىسامىز, ياعني بارلىق قاراجات وتىنىشتە كورسەتىلگەن بانك شوتىنا اۋدارىلادى. مۇنداي ءوتىنىشتى جەكە تۇلعا نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلى جەكە كۋالىگىنىڭ كوشىرمەسىن جانە بانكتە ەسەپشوت اشقانى تۋرالى انىقتامامەن بىرگە ۇسىنۋى كەرەك. ەگەر ول ادام مۇراگەر نەمەسە سەنىمحات ارقىلى كەلگەن بولسا, وندا مۇراگەر ەكەندىگىن راستايتىن قۇجاتتىڭ نەمەسە قاراجاتتى الۋعا سەنىم بىلدىرىلگەن سەنىمحاتتىڭ تۇپنۇسقاسىن كورسەتۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, وتەماقىنى الۋ ءۇشىن قاشىقتىقتان, ياعني پوشتا ار­قىلى ءوتىنىش بەرۋگە دە بولادى. بۇنداي جاعدايدا جەكە كۋالىگىنىڭ كوشىر­مەسىن نوتاريالدى تۇردە كۋالان­دىرۋ قاجەت. جالپى العاندا, سالىمشىلار قاراجاتىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن وسى شارالاردى ورىنداسا جەتكىلىكتى. – جۋىردا قوردىڭ وسىنداي جەدەل قيمىلىنا قاتىستى حالىقارا­لىق ساراپ­شىلاردىڭ نازارىن اۋدار­عانى تۋرالى اقپارات تارادى, بۇل راس پا؟ – ءيا, راس. 2015 جىلدىڭ ناتيجەسى بو­يىنشا ءبىز الەمنىڭ 77 ەلىندە دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ بويىنشا قىزمەت ەتەتىن 83 ۇيىمنىڭ باسىن قوساتىن دەپوزيتتەردى ساقتان­دىرۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىعىنىڭ  «سالىمشىلارعا كەپىلدى وتەمدى تولەۋ جانە پروبلەمالى بانكتەردىڭ دارمەنسىزدىگىن رەتتەۋ سالاسىنداعى جەتىستىك­تەرى» اتالىمى بويىنشا «2015 جىل­دىڭ دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ ۇيىمى» دەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ماراپاتقا يە بولدىق. ءبىز مۇنى ماقتان تۇتامىز جانە دە مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىز. – ياعني تاپقان-تايانعانىمىزدى دەپوزيتكە قورىقپاي سالا بەرۋىمىزگە بولا ما؟ – ارينە. قازىرگى كەزدە قازاق­ستانداعى سالىمعا كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى جانە ءارى قاراي دا جەتىلدىرىلەدى. قور رەتىندەگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بانك ءماجبۇرلى تۇردە تاراتىلعان جاعدايدا ەش كەدەرگىسىز قاراجاتتى كەپىلدى تۇردە قايتارۋ جانە سالىمشى ءۇشىن ىڭعايلى كۇيدە جۇرگىزىلۋى, بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدا, ءبىز ونى ورىنداي الامىز. دەپوزيتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى-بانكتەر ءماجبۇرلى تۇردە تاراتىلاتىنى تۋرالى سوت شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن باستاپ 14 كۇننەن كەيىن سالىمشى كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى الۋعا مۇمكىندىك الادى. قوردىڭ جۇمىسى جانە ونىڭ كەپىلدىكتەرى  تۋرالى تولىق اقپاراتتى قوردىڭ www.kdif.kz سايتىنان وقي الاسىزدار. اڭگىمەلەسكەن ەرمەك جاڭابەكوۆ