ءحىى-ءحىىى عاسىر ارالىعىندا قاراحان اۋلەتى تولىق كۇيرەپ, وتىرار ءوڭىرى حورەزمگە قاراعاننان كەيىن مۇحاممەد شاح وتىرار قالاسىن بيلەۋگە قىپشاقتان شىققان تۋىس جۇراعاتى ينالشىقتى (قايىرحان) وتىرعىزادى. وسى كەزەڭدە ءوڭىر ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, موڭعول بيلەۋشىسى شىڭعىس حان تاراپىنان بولعان شاپقىنشىلىق سالدارىنان وتىرار قالاسى ءبىرشاما ۋاقىت ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى.
شىڭعىس حان تاراپىنان ءجۇرگىزىلگەن شاپقىنشىلىق جونىندە ەڭبەك جازعان قىتاي تاريحشىسى ەليۋي چۋتسايدىڭ ەڭبەكتەرىنەن وتىرار قالاسى مەن وسى وڭىردە ورنالاسقان باسقا دا شاھارلار جايىندا مالىمەت الۋعا بولادى.
بارىس جىلىنىڭ (1218 ج.) ناۋرىز ايى تۋا سالىسىمەن چجانجانتسزيۋيشي (ەليۋي چۋتسايدىڭ لاقاپ اتى) جورىقشىلارمەن بىرگە شىققانىن ايتا كەلىپ, جازبادا «حودجەنت قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىندا 500 لي جەردە وتىرار قالاسى بار, قالانىڭ اينالاسىندا ەلدى مەكەندەر مەن شاعىن كەنتتەردەن ون شاقتىسى بار. كەزىندە ءدال وسى ەلدىڭ بيلەۋشىسى ۇلى قاعاناتتىڭ بىرنەشە ەلشىسىن جانە نەشە ءجۇز توعاناق كەرۋەنىن تۇتتاي قىپ توناپ العان ەكەن. سونىمەن, بۇل وقيعا باتىسقا جورىق جاساۋىنا باستى سەبەپ بولعان كورىنەدى» دەگەن مالىمەت قالدىرعان.
كوپشىلىك اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن وتىرار قالاسىنداعى ءتىرشىلىكتىڭ ءبىرجولاتا توقتاۋىنا سەبەپ موڭعول شاپقىنشىلىعى دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ كەلگەنى راس. الايدا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن, ياعني ءحىىى-XIV عع. ارالىعىندا وتىرار قالاسى قايتا جاندانا باستاعان. بۇعان قازىرگى ۋاقىتتا قازبا ناتيجەسىندە ارشىلىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىلعان قۇرىلىس نىساندارى دالەل بولا الادى. ەرزەن حاننىڭ ۋاقىتىندا ءىرى قوعامدىق ورىندار: مەدرەسە, حاناكا, مەشىتتەر سالىنعان. ءحىىى عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ مۇندا اقشا سوعاتىن سارايلار جۇمىس ىستەپ, التىن, كۇمىس, مىس تەڭگەلەر شىعارا باستاعان. اسىرەسە, ءحىىى عاسىردىڭ اياق شەشىندە بيلەۋشى-كوپەس ماسۋد-بەكتىڭ قولدانىسقا ەنگىزگەن اقشا رەفورماسىنان كەيىن قالا ءومىرى ءبىرشاما جانداندى.
قايتا گۇلدەنگەن وتىرار قالاسى XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ياعني 1370 جىلى اقساق تەمىر مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا كىردى. تەمىرگە باعىنعان ۋاقىتتا سىردىڭ ورتا اعىسىندا ورنالاسقان بىرقاتار قالالار كوركەيىپ, دامىدى.
قازاق حاندىعىنىڭ نىعايۋىنا سىردىڭ ورتا اعىسىندا ورنالاسقان ورتاعاسىر قالالارى ءوز ۇلەسىن قوستى. وعان وسى وڭىردە ورنالاسقان سىعاناق, ساۋران, تۇركىستان, وتىرار ءتارىزدى, ۋاقىتىندا استانا بايتاق دارەجەسىنە كوتەرىلگەن قالالار ءۇشىن بولعان شايقاستار دالەل بولا الادى. جەرى شۇرايلى, سۋلى, وسىمدىككە باي ولكە شارۋاشىلىقتىڭ قاي تۇرىنە بولماسىن قولايلى ەدى. وسىنى بىلگەن كوشپەلى وزبەك, موڭعول تايپالارى شابۋىلىن توقتاتپاي وسى قالالاردى ءوز ۋىسىندا ۇستاۋعا كۇش سالدى. مۇنداي قورعانىسى بەرىك, مادەنيەتى مەن ونەرى قاتار دامىعان قالا ورتالىقتارى جاڭادان قۇرىلعان قازاق حاندىعى ءۇشىن دە وتە قاجەت ەدى. سول سەبەپتى, كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ايانباي كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ, جاۋلاۋشى ەلدەردى بۇل جەردەن ىعىستىرىپ, ءبىرجولا ورنىعۋعا تالپىندى جانە بۇل ارەكەتى ناتيجەسىز دە بولمادى.
ال وتىرار قالاسىندا ءتىرشىلىكتىڭ توقتاۋىنا ءبىر عانا سەبەپ بولدى دەۋ قاتە پىكىر. وعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتكەنى بەلگىلى. ەڭ باستى فاكتور كورشىلەس مەملەكەتتەر تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ۇزدىكسىز شاپقىنشىلىق بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە وتىرار قالاسى ماڭىنداعى سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى مەن ەگىستىك القابى قاتتى ب ۇلىنگەن بولاتىن. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولعا تۇسكەن باسىم بولىگى قۇلدىققا ساتىلىپ, قولعا تۇسپەي قالعان بولىگى بەتى اۋعان جاققا كوشىپ كەتتى. ب ۇلىنگەن قورعانىس جانە سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تولىعىمەن كوشپەندىگە اينالۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزگەن بولۋى كەرەك. وتىرار قالاسىنداعى تىرشىلىكتىڭ توقتاۋى وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى دەگەن دۇرىس ءتارىزدى.
ال وتىرار قالاسىندا ءتىرشىلىكتىڭ توقتاعان ۋاقىتىن كورسەتەر بولساق, م.اراپوۆ ەسىمدى ءتىلماشتىڭ 1749 جىلى بەرگەن مالىمەتىندە باراق سۇلتاننىڭ يقان, تاشكەنت, وتىرار, وگىزتاۋ, سوزاق قالالارىنا حان ءتارىزدى بيلىك جۇرگىزەتىنى, ولاردىڭ تۇرعىندارىنان تەك الىم-سالىق جيناپ قويماي, ولاردى باسقا دا جۇمىستارعا پايدالاناتىنى, يقاندا وزىنە ءۇي سالدىرىپ العانى ايتىلادى. سونىمەن, وسى ءتارىزدى دەرەكتەردى جانە قازبا جۇمىسى بارىسىندا الىنعان زاتتاي ايعاق جادىگەرلەردى العا تارتا وتىرىپ, وتىرار قالاسىندا تىرشىلىكتىڭ توقتاعان ۋاقىتى XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنى, ياعني 1750 جىلدار دەپ شامالاپ وتىرمىز.
وتىرار قالاسىندا 1969 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان قازبا جۇمىسى ءناتيجەسىندە IX-XII جانە XIII عاسىر قۇرىلىستارىنا ءتان مونشا ورىندارى, XI-XII ع.ع. تۇرعىن ءۇي ورامى, XIV-XV ع.ع. مەشىتى مەن سارايى جانە XVI عاسىرعا ءتان مەشىت مەدرەسە, سونىمەن قاتار, وتىراردىڭ وڭتۇستىك باتىس قاقپاسى مەن قۇمىراشىلار شەبەرحاناسى انىقتالىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىلعان. سونىمەن بىرگە, قالانىڭ قورعانىس جۇيەسىن انىقتاۋ ماقساتىندا وتىرار قالاسىنىڭ باتىس, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قورعان-قابىرعالارىنا ءبىرنەشە جەردەن شۋرفتار سالىنىپ, ناتيجەسىندە وتە قۇندى ماتەريالدار الىنىپ وتىر جانە الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا تولىمدى ءناتيجەگە قول جەتكىزەتىنىمىز انىق.
ءسابيت پارمەنقۇل,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى ارحەولوگيا جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
ءحىى-ءحىىى عاسىر ارالىعىندا قاراحان اۋلەتى تولىق كۇيرەپ, وتىرار ءوڭىرى حورەزمگە قاراعاننان كەيىن مۇحاممەد شاح وتىرار قالاسىن بيلەۋگە قىپشاقتان شىققان تۋىس جۇراعاتى ينالشىقتى (قايىرحان) وتىرعىزادى. وسى كەزەڭدە ءوڭىر ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, موڭعول بيلەۋشىسى شىڭعىس حان تاراپىنان بولعان شاپقىنشىلىق سالدارىنان وتىرار قالاسى ءبىرشاما ۋاقىت ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى.
شىڭعىس حان تاراپىنان ءجۇرگىزىلگەن شاپقىنشىلىق جونىندە ەڭبەك جازعان قىتاي تاريحشىسى ەليۋي چۋتسايدىڭ ەڭبەكتەرىنەن وتىرار قالاسى مەن وسى وڭىردە ورنالاسقان باسقا دا شاھارلار جايىندا مالىمەت الۋعا بولادى.
بارىس جىلىنىڭ (1218 ج.) ناۋرىز ايى تۋا سالىسىمەن چجانجانتسزيۋيشي (ەليۋي چۋتسايدىڭ لاقاپ اتى) جورىقشىلارمەن بىرگە شىققانىن ايتا كەلىپ, جازبادا «حودجەنت قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىندا 500 لي جەردە وتىرار قالاسى بار, قالانىڭ اينالاسىندا ەلدى مەكەندەر مەن شاعىن كەنتتەردەن ون شاقتىسى بار. كەزىندە ءدال وسى ەلدىڭ بيلەۋشىسى ۇلى قاعاناتتىڭ بىرنەشە ەلشىسىن جانە نەشە ءجۇز توعاناق كەرۋەنىن تۇتتاي قىپ توناپ العان ەكەن. سونىمەن, بۇل وقيعا باتىسقا جورىق جاساۋىنا باستى سەبەپ بولعان كورىنەدى» دەگەن مالىمەت قالدىرعان.
كوپشىلىك اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن وتىرار قالاسىنداعى ءتىرشىلىكتىڭ ءبىرجولاتا توقتاۋىنا سەبەپ موڭعول شاپقىنشىلىعى دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ كەلگەنى راس. الايدا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن, ياعني ءحىىى-XIV عع. ارالىعىندا وتىرار قالاسى قايتا جاندانا باستاعان. بۇعان قازىرگى ۋاقىتتا قازبا ناتيجەسىندە ارشىلىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىلعان قۇرىلىس نىساندارى دالەل بولا الادى. ەرزەن حاننىڭ ۋاقىتىندا ءىرى قوعامدىق ورىندار: مەدرەسە, حاناكا, مەشىتتەر سالىنعان. ءحىىى عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ مۇندا اقشا سوعاتىن سارايلار جۇمىس ىستەپ, التىن, كۇمىس, مىس تەڭگەلەر شىعارا باستاعان. اسىرەسە, ءحىىى عاسىردىڭ اياق شەشىندە بيلەۋشى-كوپەس ماسۋد-بەكتىڭ قولدانىسقا ەنگىزگەن اقشا رەفورماسىنان كەيىن قالا ءومىرى ءبىرشاما جانداندى.
قايتا گۇلدەنگەن وتىرار قالاسى XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ياعني 1370 جىلى اقساق تەمىر مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا كىردى. تەمىرگە باعىنعان ۋاقىتتا سىردىڭ ورتا اعىسىندا ورنالاسقان بىرقاتار قالالار كوركەيىپ, دامىدى.
قازاق حاندىعىنىڭ نىعايۋىنا سىردىڭ ورتا اعىسىندا ورنالاسقان ورتاعاسىر قالالارى ءوز ۇلەسىن قوستى. وعان وسى وڭىردە ورنالاسقان سىعاناق, ساۋران, تۇركىستان, وتىرار ءتارىزدى, ۋاقىتىندا استانا بايتاق دارەجەسىنە كوتەرىلگەن قالالار ءۇشىن بولعان شايقاستار دالەل بولا الادى. جەرى شۇرايلى, سۋلى, وسىمدىككە باي ولكە شارۋاشىلىقتىڭ قاي تۇرىنە بولماسىن قولايلى ەدى. وسىنى بىلگەن كوشپەلى وزبەك, موڭعول تايپالارى شابۋىلىن توقتاتپاي وسى قالالاردى ءوز ۋىسىندا ۇستاۋعا كۇش سالدى. مۇنداي قورعانىسى بەرىك, مادەنيەتى مەن ونەرى قاتار دامىعان قالا ورتالىقتارى جاڭادان قۇرىلعان قازاق حاندىعى ءۇشىن دە وتە قاجەت ەدى. سول سەبەپتى, كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ايانباي كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ, جاۋلاۋشى ەلدەردى بۇل جەردەن ىعىستىرىپ, ءبىرجولا ورنىعۋعا تالپىندى جانە بۇل ارەكەتى ناتيجەسىز دە بولمادى.
ال وتىرار قالاسىندا ءتىرشىلىكتىڭ توقتاۋىنا ءبىر عانا سەبەپ بولدى دەۋ قاتە پىكىر. وعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتكەنى بەلگىلى. ەڭ باستى فاكتور كورشىلەس مەملەكەتتەر تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ۇزدىكسىز شاپقىنشىلىق بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە وتىرار قالاسى ماڭىنداعى سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى مەن ەگىستىك القابى قاتتى ب ۇلىنگەن بولاتىن. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولعا تۇسكەن باسىم بولىگى قۇلدىققا ساتىلىپ, قولعا تۇسپەي قالعان بولىگى بەتى اۋعان جاققا كوشىپ كەتتى. ب ۇلىنگەن قورعانىس جانە سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تولىعىمەن كوشپەندىگە اينالۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزگەن بولۋى كەرەك. وتىرار قالاسىنداعى تىرشىلىكتىڭ توقتاۋى وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى دەگەن دۇرىس ءتارىزدى.
ال وتىرار قالاسىندا ءتىرشىلىكتىڭ توقتاعان ۋاقىتىن كورسەتەر بولساق, م.اراپوۆ ەسىمدى ءتىلماشتىڭ 1749 جىلى بەرگەن مالىمەتىندە باراق سۇلتاننىڭ يقان, تاشكەنت, وتىرار, وگىزتاۋ, سوزاق قالالارىنا حان ءتارىزدى بيلىك جۇرگىزەتىنى, ولاردىڭ تۇرعىندارىنان تەك الىم-سالىق جيناپ قويماي, ولاردى باسقا دا جۇمىستارعا پايدالاناتىنى, يقاندا وزىنە ءۇي سالدىرىپ العانى ايتىلادى. سونىمەن, وسى ءتارىزدى دەرەكتەردى جانە قازبا جۇمىسى بارىسىندا الىنعان زاتتاي ايعاق جادىگەرلەردى العا تارتا وتىرىپ, وتىرار قالاسىندا تىرشىلىكتىڭ توقتاعان ۋاقىتى XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنى, ياعني 1750 جىلدار دەپ شامالاپ وتىرمىز.
وتىرار قالاسىندا 1969 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان قازبا جۇمىسى ءناتيجەسىندە IX-XII جانە XIII عاسىر قۇرىلىستارىنا ءتان مونشا ورىندارى, XI-XII ع.ع. تۇرعىن ءۇي ورامى, XIV-XV ع.ع. مەشىتى مەن سارايى جانە XVI عاسىرعا ءتان مەشىت مەدرەسە, سونىمەن قاتار, وتىراردىڭ وڭتۇستىك باتىس قاقپاسى مەن قۇمىراشىلار شەبەرحاناسى انىقتالىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىلعان. سونىمەن بىرگە, قالانىڭ قورعانىس جۇيەسىن انىقتاۋ ماقساتىندا وتىرار قالاسىنىڭ باتىس, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قورعان-قابىرعالارىنا ءبىرنەشە جەردەن شۋرفتار سالىنىپ, ناتيجەسىندە وتە قۇندى ماتەريالدار الىنىپ وتىر جانە الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا تولىمدى ءناتيجەگە قول جەتكىزەتىنىمىز انىق.
ءسابيت پارمەنقۇل,
وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى ارحەولوگيا جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
Project Silica: اقپاراتتى 10 مىڭ جىل ساقتايتىن شىنى
قوعام • بۇگىن, 23:52
قوعام • كەشە
اتىراۋ قالاسىن شاڭدى داۋىل باسىپ تۇر
ايماقتار • كەشە
الماتىدا LRT قاشان ىسكە قوسىلاتىنى بەلگىلى بولدى
قوعام • كەشە
