سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ال قازاقستان ازىرگە الەمدىك تاۋار رىنوگىنا قارا, ءتۇستى جانە سيرەك مەتالدار, ۋران مەن مۇناي شىعارۋ ارقىلى بەلگىلى. مۇناي ساتۋ 2000-2007 جىلدار ارالىعىندا 13,6 ەسە وسسە, بۇل ءۇردىس جالعاسىن تابۋدا. وسى شيكىزات ەكسپورتتىق رەيتينگتە 12-ورىننان 3-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا ارتا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى 2050 جىلعا قاراي مۇناي ونىمدەرىن قازىرگىدەن 50 پايىز ارتىق قاجەت ەتپەك.
مۇنايى كوپ قازاقستان ءۇشىن بۇل قولايلى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق جەر استىنىڭ بايلىعى ولشەۋلى. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان ادام كاپيتالى, ياعني عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز. ەكونوميكا عىلىم مەن عالىمعا نەگىزدەلسە عانا باياندى. سوندا قوعام ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرەدى, شىعارماشىل تۇلعانىڭ ءرولى ارتادى, ءبىلىم مەن دارىنعا قاجەتتىلىك تۋادى.
2013 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ عالىمدارى وسى ساۋال توڭىرەگىندە دابىل قاقتى. ونىڭ رەتى دە بار ەدى. الەمدەگى عالىمداردىڭ 12,5 پايىزى تۇراتىن وسى ەلدە ولاردىڭ 2-3 پايىزى عانا عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانادى ەكەن, قالعانى كەرەكسىز بولىپ قالعان. كارى قۇرلىقتا ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستاعى سالالاردا عىلىمي-زەرتتەۋمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ۇلەسى 35 پايىزدان كەم ەمەس. ولار ەۋروپاعا حالىقارالىق بەدەل اكەلىپ وتىرعان وسى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيانى, كوپشىلىك قولدى جاڭا تاۋارلار مەن بۇرىن بولماعان جاڭا كاسىپتەردى ويلاپ تاباتىن «جۇمساق تەحنولوگيا» مەن شيكىزات وندىرىسىندەگى «اۋىر تەحنولوگيا» سالالارىن ۇزدىكسىز دامىتىپ كەلەدى.
دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ 50 پايىزى وي ەڭبەگىمەن اينالىسادى, ۇلتتىق ءونىمنىڭ 40 پايىزدان استامى ءبىلىمنىڭ ۇدايى دامۋى ارقىلى الىنادى.
وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل ورايداعى كورسەتكىش تىم تومەن. قازاقستانداعى ادام كاپيتالىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى, ەگەر رەسمي دەرەككە سەنەر بولساق, 12 پايىز. سالىستىرمالى تۇردە كەلتىرسەك, اتالعان كاپيتال ارقىلى رەسەي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ – 30, ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرى – 74, امەريكا قۇراما شتاتتارى – 76 پايىزىنا قول جەتكىزىپ وتىر. ءوسۋ-وركەندەۋ ۇستىندەگى قىتايدىڭ كورسەتكىشى كارى قۇرلىقتىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ قالدى. ەگەر دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەردى تۇتاستاي قامتىساق, 192 مەملەكەتتىڭ 122-ءسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 40 پايىزىن ادام كاپيتالىنىڭ ەسەبىنەن الۋدا.
وسى دەرەكتەردەن سوڭ ويلاناسىڭ, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ كوش باسىنداعى ەلدەرمەن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ماقساتىن يدەيادان ناقتى ىسكە اينالدىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەپ باس قاتىراسىڭ. الەمدەگى وزىق 50 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 30-ى اقش-تا, 11-ءى ەۋروپادا, 4-ەۋى ازيادا, 3-ەۋى كانادادا ەكەنى ەسكە تۇسەدى. ەگەر عالام ەلدەرىندەگى ۇزدىك 50 ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق وقۋ ورنىنىڭ 22-ءسى اقش-تا, 13-ءى ازيادا, 11-ءى ەۋروپادا بولسا, ونداي ءبىلىم ورداسى تۋرالى ءبىز ءالى كۇنگە ارمانداۋمەن ءجۇرمىز. بۇل ورايدا ءسوز بولا قالسا, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» جايلى ايتامىز دا توقتايمىز. سوناۋ ءبىر جىلدارى قۇرامىندا 3,5 مىڭنان استام عالىمدار بار حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق قور مەن Honeywell كومپانياسى «قازاقستاندا ادام كاپيتالىن دامىتۋ مەحانيزمدەرىنىڭ عىلىمي نەگىزى» جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستى, ءبىلىم ء(تىل, ۇلتتىق تاربيە), عىلىم مەن مادەنيەت, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا, اگروونەركاسىپ, ت.ب. باعىتتاردى قامتيدى دەپ ەستىپ ەدىك, كەيىن حابار-وشارسىز كەتتى. ەۋروپادا بىلىمگە جىل سايىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 8,5 پايىزى بولىنەتىنىن ايتىپ, ءبىز سونداي مولشەردە بولماسا دا, مۇمكىندىگىنشە وسىرەيىك دەگەن ءوتىنىش تە قاناعاتتاندىرىلماي كەلەدى.
بۇلاردى بىلاي قويعاندا, بىزدە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك پەن رۋحاني-شىعارماشىلىق قۇندىلىق دەگەن ۇعىمدار تەوريا جۇزىندە عانا. عىلىمي شىعارماشىلىقتىڭ باعاسى تۋرالى ويلانعان دا جوقپىز. اقىل-ويدىڭ جەمىسى ەڭ ارزان تاۋارعا اينالعان. رەسپۋبليكا نارىعىنىڭ عىلىمي ستراتەگياسى دەگەن مەملەكەتتىك جوبالار تۋرالى ەستىگەن ەمەسپىز. ال مۇنداي ستراتەگيالارسىز ادام كاپيتالىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا جايلى ايتا المايسىڭ. ءبىزدىڭ ويىمىزشا مۇنداي ستراتەگيا كەرەك. وندا مىناداي مىندەتتەر ايقىندالۋعا ءتيىس:
1. وسى زامانعى عىلىمي-شىعارماشىلىق ورتانى قالىپتاستىرۋ;
2. عىلىمي قاۋىمدى ەكونوميكاعا تارتۋدىڭ جولدارىن بەلگىلەۋ;
3. عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىمىن ەكونوميكالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە سايكەستەندىرىپ قايتا قاراۋ;
4. رەسپۋبليكانىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ ستاندارتتارىن انىقتاۋ;
5. ناتيجەلى جانە قالىپتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي تۋعىزۋ, اتاپ ايتقاندا, عالىمدارعا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دارەجەسىن بەرىپ, الەۋمەتتىك قولداۋ جانە عىلىمي جەتىستىكتەرىنە سايكەس قارجىلاي كوتەرمەلەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ.
ادام كاپيتالىن دامىتىپ, باسەكەگە قابىلەتتى بولامىز دەسەك, تۇبىندە «ۇلتتىق عىلىمي شىعارماشىلىق» تۋرالى زاڭ قاجەت.
الدان سمايىل,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
