ءوزىڭدى-ءوزىڭ جاتتاي سىيلاعاندا جاتتى جاننان ءتۇڭىلدىرۋ ەمەس, تەگىڭنىڭ تەرەڭدىگىن ۇعىندىرۋ, تۇڭعيىعىنا ءۇڭىلدىرۋ ەكەنىن ەرەكشە تاپتىشتەپ, تەرمەلەپ, تارازىلاپ, تىلگە تيەك, ويعا وتتىق بولارلىقتاي جول سىلتەگەن.
تولعاعى ءپىسىپ, تولعاۋى توقسان تولقىتقان ەلدىك ءتىلدىڭ تەتىگىن تۇزەيتىن ءالىپبيدى وزگەرتۋدەگى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى شەشىلىپ, نار-تاۋەكەلدىڭ تۇساۋى كەسىلگەنى كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسكەندەي ويىمىزدى سەرپىلتتى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ الەمدىك ۇنمەن ۇندەسىپ, ەلدىك تىلدە تىلدەسۋدىڭ ياعني, بۇتىندەلە ءتۇسۋدىڭ باستى كەپىلى بولماق. ازاماتىن بىلىكتى ەتۋ, بۇكىل قوعامنىڭ كوشىن كولىكتى ەتۋدىڭ نەگىزى ەكەندىگىنىڭ ايشىقتالا ايتىلعانى ارقالاندىرا ءتۇستى.
ەڭ باستىسى, «كەمەڭگەرگە دە كەڭەس كەرەك» دەگەن حانداردان جەتكەن قاعيدانىڭ كونەرمەگەنىن ۇعىندىق. شىعىس دانالارىنىڭ «دۇنيەدەگى بار نارسەنى بىلەتىن – حالىق. حالىقتىڭ بىلگەنىن بىلەتىن جان ءالى اناسىنان تۋعان جوق», دەگەن وزەكتى وسيەتى باعداردىڭ ءون بويىندا ءوربىپ وتىرعانداي. ماقالادا اقىل ايتۋدان گورى اقىلداسۋدىڭ, اقىلداسا وتىرىپ اقىلعا اقىل قوسۋدىڭ جۇيەلى جەلىسى, دانالىقتىڭ التىن ارقاۋى ۇزىلمەگەندىگىن بايقاتادى.
قوس ءداۋىردىڭ توعىسقان توعىز تاراۋىندا ءوز جولىڭدى ايقىنداۋ الاگەۋىم الاساپىران زاماندا اداسۋدان ساقتايتىنى ساراپتالعان. جاھاندانۋدىڭ جال-جال تولقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەيتىندەي جىگەردى جانىپ, نامىستى قامشىلاي تۇسكەن. ءاربىر ادام ءوزىن ءوزى تاۋىپ, زاماننىڭ تالابىنا ساي بەيىمدەلە باستاۋى كەرەك دەي كەلە, وزگەرۋ دەگەن وزگەگە ەلىكتەۋ ەمەس, ءوزىن-ءوزى تانۋ, وزىنە-ءوزى سەنۋ, ياعني وزىنە-ءوزى كەلۋ ەكەندىگىن ەرەكشە ەسكە سالادى.
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» – ۇلى اباي ارداقتاعان ونەگەنىڭ جالعاسىنداي وزگەنى وگەيسىتپەي, ءوزىڭدى سىيلاتا ءبىلۋدىڭ دە قىرى مەن سىرى سىندارلى ويمەن بەكىتىلگەن. وتكەنىمىزدىڭ ورەلى ونەگەسىن وركەنيەتتىڭ ورىنە تالپىندىراتىن دا وزىمشىلدىك ەمەس, وزىمىزگە عانا ءتان تابيعاتىمىز, ءدىڭى بەرىك ءدىلىمىز, داستۇرىمىزگە ساي ءدىنىمىز قاعيداسى ءدوپ باسىپ ايتىلعان.
«جەتى عالامنىڭ سىرىن ءبىل, جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قاستەرلەپ, وزگەلەرگە ۇعىندىر» دەگەن جەتەلى جۇرتتىڭ دەڭگەيىنە قالاي جەتۋدىڭ دە ءتالىمدى ءتاسىلى ەگجەي-تەگجەيلى دايەگىمەن دالەلدەنگەن.
ونەرىمىزدىڭ ءورىسىن ءوسىرىپ, ونەگەنىڭ باستاۋىنداي قاستەرلەپ, رۋحاني اسىل مۇرامىزدىڭ دەڭگەيىن مويىنداتۋ قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇنىن پايىمداتا وتىرىپ دارىپتەي بىلۋگە دە وزىندىك ءمان بەرىلگەن.
ءداستۇردىڭ توزاڭىنان سىلكىنىپ, وزىعىن ويعا توقىپ, كورپەڭە قاراي كوسىلۋدىڭ, مەنمەنسۋدەن, داراقىلانۋدان, ۇردا-جىق اپەرباقان مىنەزدەن ساقتايتىن حالقىمىزدىڭ «تارتا جەسەڭ تاي قالار, قورقا جەسەڭ قوي قالار» دەگەن ەستى ەسكەرتۋى ەرەجەگە اينالا تۇسكەندەي.
ءبىلىمدىنىڭ داۋرەنى جەتكەن, بىلەكتىنىڭ كەزى وتكەن كەزەڭنىڭ باسەكەسىنە ءباسىڭدى جىبەرمەۋ, ۇيرەنگەنىڭدى ەلىڭە ۇيرەتە ءبىلۋ بىلىكتىلىكتىڭ شىڭى بولماق.
دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن دۇلەي داۋىلدىڭ ەكپىنى, تەگەۋرىندىنىڭ تەكپىنى سانامىزدى سانسىراتسا دا رۋحىمىزدى كۇيرەتە المادى. قياناتتان قيالاي ءوتىپ قيامەتتەن امان قالعان قايسار جۇرت سۇرلەۋگە ءسۇرىنىپ, شالعىنعا شالىنىپ, سوقپاققا سوعىلىپ, دامۋدىڭ دارا جولىنا ۇمتىلعان ۇتىمدى ۋاقىتتا تاريحتىڭ ساباعىن سارالاي, بارىن باعالاي, اسىلىن دارالاي ءبىلۋدىڭ دارا ءتاسىلىن تابۋدىڭ دا ءمانى استى سىزىلا كورسەتىلگەن.
«جەل تىلەگەننىڭ داۋىلعا ۇرىناتىنى» ۇردا-جىق «ۇرانشىلداردىڭ» داڭعازا داۋ-دامايىنان باستالاتىنى دا ەلەۋسىز قالماعان.
«كىسى ەلىندە كۇركىرەگەنشە, ءوز ەلىڭدە دۇركىرە» دەيتىن ماقالدىڭ دا ءمانىن اشا تۇسەتىن «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» باعدارلاماسى ۋاقىت تالابىنا سۇرانىپ تۇرعان تاڭداۋلى جول دەپ ۇعىندىق.
دارا تۇلعالاردى تۇعىرىنا قوندىرۋ ارقىلى جاس ۇرپاققا ۇلگى بەرۋ دە قاپەردە ۇستالعان.
بولاشاق بۇگىننەن باستالادى دەسەك, تۇتاستىقتىڭ كەپىلى, كوش باستاعان كوسەمنىڭ, ءسوز باستاعان شەشەننىڭ, تامىرى تەرەڭ سالتىمىزدىڭ, رۋحى بيىك حالقىمىزدىڭ قادىرىن قاستەرلەي ءبىلۋ وزگەرمەس وسيەتكە اينالماق. دەمەك, اتالى ءسوزدىڭ ايتىلماعى – ارىسقا سەرت, قابىلدانۋى – حالىققا سەرت.
عاليا قايداۋىلقىزى ايۋپكەلىنى,
«التىن ارقاۋ» مادەني-
ەتنوگرافيالىق ايەلدەر قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى
الماتى
