ەل ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىندە قوعامدىق سانانىڭ بولىپ جاتقان نەمەسە بولاشاق وقيعالاردان كەنجەلەپ قالىپ قويۋى ولاردىڭ تابيعاتىن جانە پروگرەسس ءۇشىن ءمان-ماڭىزىن جەتە تۇسىنبەۋدەن ورىن الادى. مىسالى, فەوداليزمنەن كاپيتاليزمگە, ودان سوتسياليزمگە وتكەن كەزدەردە سولاي بولدى. كوپ داۋرەن سۇرە الماعان سوتسياليزمنەن قايتادان كاپيتاليزمگە ورالىپ سوققاندا دا سول كۇيدى باستان كەشتىك. مۇنداي تۇسىنبەۋشىلىك تەرەڭ سيپات العاندا مىندەتتى تۇردە رەۆوليۋتسيالارعا, قانتوگىس توڭكەرىستەرگە, شىرعالاڭ شىتىرمانعا, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە جاتباۋىر بولۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىردى. بىراق قوعام دامۋىنىڭ تاريحي زاڭدىلىعى قاپتاعان كەزدەيسوقتىقتار اراسىنان وزىنە جول سالا وتىرىپ, قوعامدىق سانانى قايتكەن كۇندە دە العا جەتەلەيدى.
وسى رەتتە 25 جىل بۇرىنعى وقيعالاردى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. سوندا نارىقتىق قاتىناستاردى ورنىقتىرۋعا جانە كاپيتاليزمگە كوشۋگە شاقىرعان ۇراندار وتە اۋىر قابىلداندى, نارازىلىقتار تۋدىردى. قوعامدىق سانانىڭ وسىنداي كوشكىنى ءومىر جاعدايلارى تەز وزگەرىپ, ولاردى الدىن الا پايىمداپ وتىرۋ قاجەتتىگى تۋعان ءبىزدىڭ تەحنوكراتتىق داۋىردە ەرەكشە انىق كورىنىس تابادى. سوندىقتان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بولاشاققا بىرگە قادام جاساۋعا, قوعامدىق سانانى تۇبىرىمەن وزگەرتۋگە شاقىرعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى قاعيدالى وي-پايىمدارىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى دۇرىستىعى جانە دەر كەزىندەگى ءۇن قاتۋ ەكەندىگى ەش تالاس تۋدىرمايدى. قوعامدىق سانادا قالىپتاسقان قارابايىر جاتتاندىلىقتار وركەندەۋدى تەجەيتىنىن, ال وزىق يدەيالار العا باسۋعا قىزمەت ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل وتە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋقىمدى وزگەرىستەر قوعامنىڭ رۋحاني ساناسىن ۋاقىتتان وزا جاڭعىرتۋمەن قوسا جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىنە كامىل سەنىمدى ەكەندىگى دە سوندىقتان. ول ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى جاي عانا تولىقتىرىپ قويماي, سونىڭ وزەگىنە اينالماق. ەلباسى العا وسىنداي مىندەت تارتقان.
رۋحاني جاڭعىرۋ – كوپ قىرلى ءارى ءبىرتۇتاس قۇبىلىس. ول ساياسي, ادامگەرشىلىك, قۇقىقتىق سانا, عىلىم مەن ونەر قياسىنان دا كورىنىس تاپپاق. سالىستىرمالى تۇردە دەربەس ءومىر سۇرەتىن وسىناۋ قىرلاردىڭ كەز كەلگەنى دامۋدىڭ ويداعىداي دەڭگەيىندە جالپى قوعامنىڭ جانە جەكە ادامنىڭ تەز وزگەرىپ جاتقان الەۋمەتتىك ءومىر جاعدايلارىنا بەيىمدەلۋىنە كومەكتەسپەك. سوندىقتان, قوعامدىق سانانىڭ بارلىق تۇرلەرىن رۋحاني جاڭعىرتۋ ورايىندا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا جانە ونىڭ العاشقى جىلدارىندا ساياسي سانا ءھام وسىمەن بايلانىستى قۇقىقتىق سانا جەدەل جانداندى. وندا زاماناۋي قازاقستان جانە كونستيتۋتسيانى قوسا العاندا, جاڭا قۇقىقتىق جاعدايداعى جاڭا قوعامدىق قۇرىلىستىڭ يدەيالارى ءتۇزىلدى. ساقتالىپ قالعان كەڭەستىك ساياسي امبە قۇقىقتىق سانانىڭ قىسىمىن جەڭە وتىرىپ, وسى رەتتە كۇرت بەتبۇرىسقا قول جەتكىزە الۋىمىز دا سونداي عانيبەت. وسىنىڭ ارقاسىندا دەموكراتيا, ساياسي پليۋراليزم, قۇقىقتىق مەملەكەت, نارىقتىق ەكونوميكا, ازاماتتىق قوعام يدەيالارى قازاقستانداعى قوعامدىق رۋحاني سانا دامۋىنىڭ اسا قۇندى باعدارلارى بولعان ەدى.
وسى كەزەڭدە وكتەم اتەيزم تۇنشىقتىرىپ باسىپ تاستاعان ءدىني سانا دا جاندانا باستادى. كوپ كونفەسسيالىق قالىپتاسىپ, ءار الۋان دىندەر ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرماي, تەكەتىرەسپەي, رۋحاني قازىنالارىن كەڭىنەن اشا ءتۇستى. قوعامدىق سانانىڭ وسىناۋ جەدەلدەتىلگەن مازمۇندى قۇبىلىسى اياسىندا ونەر مەن عىلىم سالاسىنداعى وزگەرىستەر السىزدەۋ بايقالدى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا ەدى. ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى جانە ونى بولاشاقتا نە كۇتەتىنىن كوركەم ءارى عىلىمي تۇرعىدان سارالاپ پايىمداۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك-تۇعىن. بۇل ۋاقىت تەك وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنا قاراي عانا تۋدى. ونىڭ ۇستىنە توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قازاقستاننىڭ ماتەريالدىق جاعدايى دا عىلىم مەن ونەردىڭ دامۋى ءۇشىن سونشالىقتى مۇمكىندىك بەرە الماعانى انىق.
سوڭعى شيرەك عاسىردا الەم عالامات وزگەردى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق قوعام ءومىرىنىڭ جاعدايلارى دا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. سوعان وراي قوعامدىق سانا دا وزگەرىپ جاتىر. ستيحيالى تۇردەگى دامۋ بارىسىندا زاماناۋي قوعامدىق سانا ونىڭ دامۋ كەلەشەگىنەن قالىپ قوياتىندىعى بەلگىلى. ونى جوعارىدا ايتتىق. ءبىز باستان كەشىرىپ وتىرعان تەحنولوگيالىق دۇربەلەڭ جاعدايلارىندا بولاشاق جەدەلدەتىلگەن رەجىمدە وزگەرمەك. سوندىقتان قوعامدىق سانا دامۋىنىڭ ابدەن تەكسەرىلگەن, سىننان وتكەن عىلىمي نەگىزدى باعدارلارىنسىز قوعامنىڭ يگىلىگىنە, باقۋاتتىلىعىنا قول جەتكىزۋ وتە قيىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىنا ورالىپ سوعار بولساق, وندا كوپتەگەن ماڭىزدى باعدارلار وتە ايقىن تاڭبالانعانىن اتاپ كورسەتۋگە ءتيىسپىز. مۇنىڭ ءوزى قوعامدىق سانا ۇلگىلەرىندەگى كەمشىلىكتەرگە نازار اۋدارۋعا جانە رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا ولاردى دەر كەزىندە جويۋ جونىندەگى ماقساتتى يدەولوگيالىق جۇمىستى بارىنشا بەلسەندى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
وسى ارادا قازاقستاندى مەكەندەيتىن حالىقتار مادەنيەتىنىڭ ۇلتتىق كودىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ءسوزسىز. كوپ ۇلتتى ەلىمىز بۇدان تەك ۇتادى. ويتكەنى, ونىڭ قوعامدىق ساناسى عاسىرلار بويى تاتۋ كورشىلىكتىڭ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ, مادەنيەتتەردىڭ ءبىر-ءبىرىن بايىتۋىنىڭ, قيىن سىناقتار جىلدارىنداعى ءوزارا كومەكتىڭ تاريحي ەرەن ۇلگىلەرىن سانالارىنا ءسىڭىردى. بۇل ارادا, دەيدى پرەزيدەنت, بىرقاتار ادەتتەر مەن قاساڭ جاتتاندىلىقتاردان ارىلمايىنشا جاڭعىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن قاپەردە ۇستاۋ دا وتە ماڭىزدى. بۇل نۇسقاۋ تاريحي سانامەن قيۋلاسا ورىلگەن ساياسي جانە ءدىني سانامەن تىكەلەي بايلانىستى.
قوعامدىق كەلىسىم ۇلگىلەرى رەتىندەگى عىلىم مەن ونەردى جاڭعىرتۋ ادامنىڭ رۋحاني الەمىن ونىڭ كاسىبي ەڭبەك قىزمەتى سالاسىنداعى تانىم-بىلىگىن بايىتۋعا جانە وسى ارقىلى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كومەكتەسۋگە باعدارلانۋى ءتيىس. ولار ءبىلىمنىڭ نەگىزى بولا وتىرىپ, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەردى ءبىلۋ جانە مادەني اشىقتىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا شەشۋشى ىقپال جاساۋى كەرەك.
قوعامدىق سانانىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى بارىسىندا ونىڭ قۇقىقتىق سانا ءپىشىنى دە ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. ادامداردىڭ قولدانىستاعى ءارى قالاۋلى قۇقىققا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سوتتاردىڭ قىزمەتىنە قارىم-قاتىناسىن بىلدىرە وتىرىپ قۇقىقتىق سانا, سايىپ كەلگەندە, قوعامنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىندايدى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا 1995 جىلعى ەل كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ جونىندەگى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم قۇقىقتىق سانا بەلسەندىلىگىنىڭ ەرەكشە كورىنىسى بولىپ تابىلدى. جاقىندا عانا پرەزيدەنت وكىلەتتىلىگىن بيلىك تارماقتارى اراسىندا قايتا ءبولىسۋ بويىنشا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلمەك تۇزەتۋلەردى قازاقستاندىق قوعامنىڭ اسا مۇددەلىلىكپەن تالقىلاۋى قۇقىقتىق سانا بەلسەندىلىگىن تاعى دا تانىتتى. التى مىڭنان استام ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ءتۇسىرىلۋى – ايتا قالارلىقتاي كورسەتكىش.
بىراق قازاقستاندىق قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساناسى ءوز تاريحىندا ارقاشان ناق وسىلايشا جاسامپاز بولا بەرگەن ەمەس. كەڭەستىك بيلىك جىلدارىندا قۇقىقتىق نيگيليزم دەگەن كەلەڭسىز قۇبىلىس كەڭ ءورىس الدى. قۇقىقتى ادامدار گۋمانيتارلىق قۇندىلىق دەپ قارامادى. قۇقىقتىق سانا كەڭەستىك زاڭداردىڭ جاداعاي ۇرانشىل, جاساندى سيپاتىن بايقاپ قالدى. ول زاڭدار, اسىرەسە, كونستيتۋتسيالىق نورمالار تۇرعىسىنان كەلگەندە ناقتى ومىردەن تىم الشاق جاتتى. سوندىقتان, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ماسكەۋ مەن الماتىدا جۇرگىزىلگەن حالىق ساۋالناماسى كەزىندە رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن, كەڭەستىك كونستيتۋتسيا تالاپ ەتكەندەي, سوتقا جانە باسقا قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنا ەمەس, پارتيا ورگاندارىنا ارىزدانۋعا تىلەك ءبىلدىرۋى تەگىن ەمەس.
سونىمەن قاتار, ورتا عاسىرلارداعى قازاقتاردىڭ وسى ورايداعى قۇقىقتىق ساناسى الدەقايدا بيىك بولعان دەپ ايتا الامىز. ولار بيلەر سوتىنا جۇگىنگەن. ال بيلەر شەشىمى ەرىكتى تۇردە, مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي ماجبۇرلەۋسىز ورىندالىپ وتىرعان. «الاش» پارتياسى دا قۇقىقتىق سانانىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ باعدارلاماسىندا, اسىرەسە, سوتتار قىزمەتى ورايىنداعى كوپتەگەن ساياسي ءھام قۇقىقتىق پروبلەمالار ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇندەر تالابىنىڭ رۋحىندا ايشىقتالعان.
قالىپتاسقان قۇقىقتىق جۇيەمەن ۇيلەسىم تاپقان بۇگىنگى قازاقستاندىقتاردىڭ زاماناۋي قۇقىقتىق ساناسى زاڭدارعا, سوت, قۇقىق قورعاۋ جانە باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنە سىني قاتىناستىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باق-تارعا ءتۇسىپ جاتقان كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار مەن وتىنىشتەر وسىنى ايعاقتايدى. ازاماتتاردىڭ مۇنداي بەلسەندىلىگى ولاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان دا زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنىڭ ءالى جويىلماي كەلە جاتقانىن اڭداتادى. سوندىقتان قۇقىقتىق سانانىڭ جوعارى دەڭگەيىن قولداپ وتىرۋ ورتاق يگىلىك ءۇشىن قاجەت دەمەكپىز.
قوعامدىق سانانىڭ ءارالۋان ۇلگىلەرىن جاڭعىرتۋ جەدەلدىگى مەن پارمەندىلىگى ءارتۇرلى بولماعى دا زاڭدى. سەبەبى, ولار كورىنىس تاباتىن نىسانداردىڭ ەرەكشەلىكتەرى دە ءارتۇرلى. مىسالى, تابيعي جانە قوعامدىق قۇبىلىستار دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن عىلىمدى جاڭعىرتۋ ءبىر بولەك تە, قاسيەتتى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ءدىني سانانى جاڭعىرتۋ ەكىنشى بولەك دۇنيە. بىراق, سونىمەن بىرگە, رۋحاني جاڭعىرۋ بارىسىندا قوعامدىق سانانىڭ بارلىق تۇرلەرى ءبىر-بىرىمەن بىرلەسە ارەكەت ەتىپ, تۇتاستاي العاندا مازمۇنى باي تۇسەدى, ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قىزمەت ەتەدى. ەلباسىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ورايىندا العا تارتقان مىندەتتەرى دە ناق وسىنى كوزدەيدى.
ەركەش نۇرپەيىسوۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
