توراعالىق تابالدىرىعىندا

“تاعى ءبىر جەتىستىگىمىز – بيىل ەقىۇ-عا توراعا بولاتىنىمىز. قازاق قاي كەزدە وسىنداي تەڭدىككە جەتىپ, تورگە شىعىپ, باس ۇستاپ ەدى؟ تاۋبەسىنەن جاڭىلماعان, بارىن باعالاپ, جاقسىسىن جارقىراتىپ كورسەتەتىن ۇلتتىق رۋحىمىزعا قاراي مۇندايدا ايتىلار جۇرەكجاردى ءسوز – قايىرلى بولسىن! بارىس جىلى قاشاندا قازاققا جامان بولعان ەمەس. ەل ىرگەسى بەرىك بولىپ, جارقىراعان ماڭدايىمىز اشىلىپ, ءتىل-كوزدەن اۋلاق بولايىق دەيىك” – ەلدىڭ ەرەن پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەركەعالي راحماديەۆ گازەتىمىزدىڭ بيىلعى تۇڭعىش نومىرىندەگى جىلدىڭ جىلى سوزىندە وسىلاي ايتىپتى. ادەمى ايتقان. مىنە, سول كۇنگە دە جەتتىك. ەۋروپانىڭ تورىنە شىعىپ, باس ۇستايتىن كۇنگە جەتتىك. بۇل – جاسامپازدىق جۇمىسىمىزدىڭ جاڭا, جارقىن جەتىستىگى. بۇل – تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلباسىمىز جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سارابدال ساياساتتىڭ سالتاناتى. كەشە قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆتىڭ اۆستريا رەسپۋبليكاسىنا باستالعان ساپارىنىڭ باستى ءىس-شاراسى – ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا رەسمي كىرىسۋ راسىمىنە قاتىسۋ. بۇل وقيعا 14 قاڭتارعا بەلگىلەنگەن. ءبىز ۆەناعا استانادان كەشە تۇس­كە تاياۋ ۇشىپ شىققانبىز. ەكى ارا­دا­عى 4 مىڭعا جۋىق شاقىرىم قا­شىقتىقتى التى ساعاتتان استام ۋا­قىت­تا العان ۇشاق ۆەناعا جەتكەنشە ەۋروپانىڭ وزىندە كەش باتىپ, قاس قارايىپ قالدى. كەلگەن كۇننىڭ كەشىندە ەقىۇ جانىنداعى ەلىمىزدىڭ  تۇراقتى وكىلدىگىنە قا­تىس­تى ءىس-شارا ويلاس­تىرىلعان ەكەن. وندا تۇراقتى وكىلىمىز قايرات ءابدىراحمانوۆ قازاقستان توراعا­لى­عى­نىڭ باستالۋىنا وراي اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى, باسقا ەل­دەر­دەگى ارىپتەستەرىنىڭ قۇتتىق­تاۋ­لارى جونىندە ايتىپ بەردى. سوعان وراي بۇگىنگى القيسسا سيپا­تىن­دا­عى شاعىن ماقا­لا­دا ەقىۇ-عا ءىس با­سىنداعى تور­اعا­لىقتىڭ ورنى جو­نىندە ماعلۇمات بەرۋدى ءجون كوردىك. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تاريحى حەلسينكيدەگى قورىتىندى اكتىگە قول قويىلعان كۇننەن – 1975 جىل­عى 1 تامىزدان باستالاتىنى بەلگىلى. بۇل — شىن مانىندە تاريحي كۇن. مىنا دۇنيەنىڭ جيىرماسىنشى عا­سىرداعى تاريحىنىڭ ەڭ بەتبۇ­رىستى داتالارىنىڭ ءبىرى. ول قۇجاتتىڭ اسىرەسە كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن توتەنشە ماڭىزى بولعان ەدى. حەلسينكيدەگى 35 ەل باسشىلارى قول قويعان شەشىمگە قول قويىلاردا العا تارتىلعان ەكى شارت بار-دى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەۋروپادا قا­لىپتاسقان شەكارالاردى مويىنداۋ. بۇل شارتتى كسرو قويعان. ەكىن­شىسى – كەڭەس وداعىنىڭ ادام قۇقىن ساقتاۋ جونىندەگى تالاپتاردى ورىنداۋى. بۇل شارتتى باتىس ەل­دەرى قويعان. ەكى شارت تا قابىل الىن­عان. بىلاي قاراعاندا, حەل­سين­كيدە كەڭەس وداعىنىڭ ۇپايى تۇگەل شىققان سياقتى ەدى. حەلسين­كي اكتىسى ارقىلى گەرمانيا دەمو­كرا­تيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­رى­لۋى تولىق زاڭداستىرىلدى, وسى ارقىلى كالينينگراد (بۇرىنعى كەنيگسبەرگ) وبلىسى جەرىنىڭ كسرو-عا قاراتىلۋى زاڭداستى­رىل­دى, وسى ارقىلى ۋكراينانىڭ باتىس بولىگىنە قوسىپ الىنعان تەرري­تو­ريا­لار زاڭداستىرىلدى, ت.ب. بىراق ءبىزدىڭ “سياقتى ەدى” دەپ سوي­لەۋى­مىزدىڭ دە ءمانى بار. حەلسينكي اك­تىسى ارقىلى كسرو-دا دەموكرا­تيا­لىق ۇدەرىستەر باياۋ بولسا دا دامي باستادى. ونىڭ اياعى “قايتا قۇرۋعا” سوق­تىردى, “قايتا قۇرۋدىڭ” اياعى ەلدى ىدىراتۋعا الىپ كەلدى. “قايتا قۇرۋدىڭ” بەلورتا تۇسىندا ەكى گەر­مانيا امان-ەسەن قوسىلىپ تىندى. ونىڭ اياعىندا بۇكىل سوتسياليستىك جۇيە تاراپ تىندى. سوندا ءتۇپتىڭ تۇبىندە كىمنىڭ ۇتقانىن, كىمنىڭ ۇتىلعانىن ءوزىڭىز-اق كورىپ وتىرسىز. بىراق كسرو-نىڭ ۇتىلۋى ءبىزدىڭ ۇتىلۋىمىز دەپ كىم ايتىپتى؟ قايتا سول ارقىلى ءبىز اتا-بابا­لا­رى­مىز اڭساعان باقىتقا قول جەت­كىزگەن جوقپىز با؟ مىنە, ەقىۇ ادامزات تاريحىن­دا وسىنداي دا ورىن الا الادى. مىنە, ءبىز سونداي ۇيىمعا توراعا­لىق ەتۋگە كىرىسپەكپىز. نەگىزىندە, ءبىز بۇل ىسكە كىرىسىپ تە كەتتىك. كۇنتىزبە بويىنشا 2010 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى ەۋرو­پا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى – قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى. ال توراعالىقتىڭ ناقتى مىن­دەت­تە­رىن اتقارۋ ودان دا بۇرىن باستالعان. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا ۆەنادا ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ارنايى وتىرىسىندا ۇيىمنىڭ 2010 جىلعا ارنالعان جيىنتىق بيۋدجەتىن قابىلداۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. 2009 جىلعى 1 قازاننان ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ باسقارۋ جانە قارجى جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتە­تىندە توراعالىق ەتۋشى قازاقستان بارلىق 56 مەملەكەتپەن الدىن-الا كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى قاتىسۋشى ەلدەر پىكىرىن ءبىر تۇيىنگە كەلتىرە الدى. ۇيىمداعى بارلىق شەشىمدەر تەك كونسەنسۋستىق نەگىزدە قابىل­دا­نا­تىنىن, ياعني ءبىر مەملەكەت قار­سى بولسا دا كەز كەلگەن شەشىم قا­بىلدانباي قالاتىنىن ەسكەرسەڭىز, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. مىسالى, وتكەن جىلعى بيۋدجەتتىڭ بەكىتىلۋى ساۋىرگە دەيىن سوزىلعان ەكەن. ايتسە دە, كەز كەلگەن ىسكە كىرى­سۋ­دىڭ وزىندىك رەسمي ءراسىمى بولادى. 14 قاڭتار كۇنى سول ءراسىم اتقا­رى­لادى. ال ەندى ءىس باسىنداعى توراعا­لىق­تىڭ مانىنە كەلەيىك. ودان بۇ­رىن وسى ء“ىس باسىنداعى توراعا­لىق” دەگەندى تاعى ءبىر تۇسىندىرە كەت­كەن ارتىق بولماس. ەقىۇ ءتار­تىبى بويىنشا ونداعى توراعالىق – ۇشتىكتىڭ توراعالىعى. بۇل ۇيىمدا ءىس باسىنداعى, بۇرىنعى جانە بو­لا­شاق توراعا ەلدەر ءۇش جىل بوي­ىن­دا باسشىلىق جاسايدى. مى­سالى, قازاقستان 2009 جىلى بولا­شاق توراعا ەل رەتىندە ەقىۇ جۇ­مىسىنا ەتەنە ارالاسىپ, مول تاجى­ريبە جيناقتادى. ءبىز 2011 جىلى ۇيىم باسشىلىعىنا بۇرىنعى توراعا رەتىندە قاتىساتىن بولامىز. ءىس باسىنداعى توراعالىق قىز­مەتى ەقىۇ-دا 1991 جىلى ەنگى­زىلگەن. قازاقستان – ءىس باسىنداعى تور­اعالىقتى اتقارۋشى جيىرما­سىن­شى ەل. ءتيىستى مانداتقا سايكەس توراعا ەل ۇيىمنىڭ باستى جەتەكشى ور­گاندارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردى (سامميتتەر), مينيسترلەر كەڭە­سى­نىڭ جىل سايىنعى كەزدەسۋلەرىن, تۇراقتى كەڭەستىڭ اپتا سايىنعى ماجىلىستەرىن ۇيىمداستىرادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2010 جىلعى ءسامميتىن شاقىرۋ يدەيا­سى­نىڭ باستاماشىلىعىن كوتەرە وتى­رىپ, قازاقستان جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا كىرىستى. ەقىۇ-نىڭ بيىلعى ءىرى ءىس-شا­رالارىنىڭ اراسىنان پارلامەنت­تىك اسسامبلەيانىڭ ماجىلىستەرىن, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماسەلە­لەر­گە شولۋ جاساۋ جونىندەگى جىل سايىنعى كونفەرەنتسيانى, ەكونو­مي­كالىق-ەكولوگيالىق فورۋم ءما­جىلىسىن, ادام ولشەمى سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ بويىنشا كەڭەستى, تولەرانتتىلىق جانە كەم­سىتپەۋ بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانى, لاڭكەستىكتىڭ ال­دىن الۋ جونىندەگى كونفەرەن­تسيا­نى, سونداي-اق كوپەنگاگەن قۇجا­تى­نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيانى, باسقا دا جيىن­دار­دى بولە ايتۋعا بولادى. قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى جىلىنا كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار الماسۋدىڭ كەستە­سىن جاساپتى, ول ەقىۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ بارلىعىن دا قام­تي­دى ەكەن. ۇيىمنىڭ كۇن تارتى­بىندە تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەر بويىنشا سان ءتۇرلى كوزقاراستاردى جاقىنداستىرۋ, ءىس-قيمىلدى ۇي­لەس­تىرۋ جانە جۇمىستاعى قوسامجار­لا­نۋ­دى بولدىرماۋ ءۇشىن مۇنداي ۇس­تا­نىم وتە-موتە قاجەت دەپ بىلەمىز. ءبىز ماقالانىڭ باس جاعىندا ۇيىم ۇشتىگى جونىندە ايتتىق. وعان وت­كەن جىلعى توراعا گرەكيا, ءىس با­سىن­داعى توراعا قازاقستان جانە كەلەسى جىلعى توراعا ليتۆا كىرەدى. ەلىمىز ۇشتىكتىڭ جۇمىسىن اپتا سايىن ۇيلەستىرىپ وتىرۋعا تىرىس­پاقشى. توراعا ەل رەتىندە قازاقستان جىل بويىنشا ەقىۇ-نىڭ اتىنان سان ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس-شارا­لار­دا سويلەيتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بيىل كارى قۇرلىق اتىنان بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە, ەۋروپا كەڭەسىندە جانە ناتو-دا ءسوز سويلەۋ قۇرمەتى بىزگە تيمەك. جىل بويىندا ەكى رەت ەقىۇ ۇشتىگىنىڭ, سونداي-اق ەۋرو­وداقتىڭ مينيسترلەر جانە ەلشىلەر دەڭگەيىندە كونسۋلتاتسيالار الما­سۋى وتكىزىلمەك. قازاقستان توراعا ەل رەتىندە ەقىۇ حاتشىلىعىنىڭ ساراپشى­لىق, كونسۋلتاتسيالىق, ماتەريال­دىق, تەحنيكالىق جانە باسقا دا سيپاتتاعى قولداۋىنا سۇيەنەتىنى تۇ­سىنىكتى. ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ ۆەنا­داعى ءتىلشىسى (ەقىۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان وسى قالادا ار­نايى ءتىلشى ۇستاپ وتىرعان ەلىمىز­دەگى قازىرشە جالعىز گازەت “ەگەمەن قازاقستان” ەكەنىن ءسوز اراسىندا بولسا دا ەسكە سالا كەتەيىك) تالعات جۇماعۇلوۆ بۇگىندە ۇيىمدا 3300 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىنىن ايت­تى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى (2800 ادام) جەرگىلىكتى ميسسيالاردا جۇرەدى دەگەننىڭ وزىندە, شتاب-پاتەردەگى بەس جۇزدەي قىزمەتكەر دە از ادام ەمەس. ءىس باسىنداعى توراعا قانات ساۋداباەۆتىڭ بىزگە ايتقان اڭگى­مە­سىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك حات­شى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى وسى جىلدىڭ ىشىندە وڭتۇستىك كاۆكازعا, بالقان ەلدەرىنە, شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازياعا ساپارلارمەن بارماق كورىنەدى. ول ساپارلاردىڭ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. داعدا­رىس­تى جاعدايلاردى نەمەسە قاقتى­عىس­تاردى (ارينە, بەتىن ءارى قىلسىن, بىراق ونداي اتىمەن بولمايدى دەپ ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايدى عوي) رەتتەۋ بارىسىندا نەمەسە مەملەكەتتەردىڭ ناقتى سالالارداعى كۇش-جىگەرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ماقساتىمەن ءىس باسىنداعى توراعا ەل, قالىپتاسقان تاجىريبەگە ساي­كەس, ءوزىنىڭ جەكە وكىلدەرىن تا­عايىن­داپ, ولارعا ماندات بەرەدى. ءتيىستى كەڭەسۋ-اقىلداسۋلاردان كەيىن قازاقستان جەكە وكىلدەردى ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستار مەن داعدارىستاردى رەتتەۋ, ەكولوگيا, كولىك, توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋ­شى­لىك, سايلاۋلاردى بايقاستاۋ (قازاق باسپاسوزىندە “نابليۋدەنيە زا ۆىبورامي” تىركەسى “سايلاۋدى با­قى­لاۋ” دەپ ونشا ءدال الىنباي ءجۇر) جانە سايلاۋ پروبلەماتيكاسى جونىندە تاعايىنداۋلار تۋرالى كادرلىق شەشىمدەردى قازىردىڭ وزىن­دە قابىلداپ ۇلگەرىپتى. قانات بەك­مىرزا ۇلى بىزگە ۇشاقتاعى اڭگىمە­سىن­دە ەقىۇ-نىڭ ءۇش كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى قازىردىڭ وزىندە تاعايىندالىپ قويعانىن ايتتى. گەرمانيانىڭ تۇراقتى وكىلىنە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميتەت, بە­لارۋستىڭ تۇراقتى وكىلىنە ەكو­نو­ميكا جانە ەكولوگيا جونىندەگى كوميتەت, پورتۋگاليانىڭ تۇراقتى وكىلىنە گۋمانيتارلىق كوميتەتكە جەتەكشىلىك ەتۋ ءتيىپتى. ءسويتىپ, ءبىز, ماقالا باسىندا كەلتىرگەن ەراعاڭ­نىڭ سوزىمەن ايتساق, باس ۇستاپ قانا قويماي, ەندى مۇشە تاراتۋعا دا كىرىسكەن ەكەنبىز. تاۋبە. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – ۆەنادان.