جيىندا العاشقى ءسوزدى بەلگىلى جۋرناليست, عالىم جارىلعاپ بەيسەنباي ۇلى الدى. ول ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسىنىڭ ءومىربايانىنا قىسقاشا توقتالىپ, قىرعىزدىڭ اتاقتى «ماناس» جىرىن قالاي جازىپ العانىن بايانداپ بەردى.
– بۇل كونتسەرتتى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن جوسپارلاعان ەدىك, ويتكەنى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ مول مۇراسىنىڭ ءبىر بولىگى – مۋزىكا باعىتىنداعى جازبالارى. شوقاننىڭ مۋزىكالىق ساۋاتى بولعانىن راستايتىن دەرەكتەر دە جوق ەمەس. سول كەزەڭدە رەسەيدە ءبىلىم العان ازاماتتار مىندەتتى تۇردە مۋزىكامەن اينالىسقان. كادەت كورپۋسىنا تۇسكەن كەزدە بۇل وقۋ ورنىنىڭ باعدارلاماسى تەك اسكەري پاندەرمەن عانا شەكتەلمەي, جان-جاقتى ءبىلىم بەرۋگە كوشكەن بولاتىن. مىنە, شوقان سول كەزگە تاپ بولادى. وسىنىڭ ءبارىن ويلاستىرا كەلە ونىڭ مۋزىكامەن بايلانىسى قانداي بولعانىن حالىققا جەتكىزەيىك دەپ كونتسەرت بەردىك, – دەدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, استانا فيلارمونياسىنا قاراستى قازاق وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى ايتقالي جايىموۆ ءوز سوزىندە.
شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز زامانىندا شىعىستانۋشى, تاريحشى, ەتنوگراف, فولكلورتانۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, پۋبليتسيست, ساياحاتشى رەتىندە تانىمال بولعانى بەلگىلى.
ايگىلى عالىمنىڭ قورقىتتى زەرتتەگەنى بەلگىلى. ونى ماداقتاپ «اعاشتان قوبىز جاساپ, ەڭ العاش كۇي تارتقان باقسى» دەپ اتاعان. وسى جازبالارىنىڭ ىزىمەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتە قازاق وركەسترى جانە حالىق ءانى ءبولىمىنىڭ ونەرپازدارى قورقىتتىڭ «سارىن», «قوڭىر», «ەلىم-اي, حالقىم-اي» كۇيلەرىن ورىندادى. شوقاننىڭ اتاسى – ابىلاي حاننىڭ «قايران, ەلىم», «شاڭدى جورىق», «قارا جورىق», تاتتىمبەتتىڭ «بەستورە», «سارجايلاۋ» كۇيلەرى دە كەش تورىنەن ورىن الدى. سونىمەن قاتار, جاقسىگەلدى ماياساروۆتىڭ ورىنداۋىندا جاياۋ مۇسانىڭ «اقسيساسى», تەلمان نۇرتايدىڭ شىرقاعان اقان سەرىنىڭ «جامال قىزى», دانيار مۇقان سالعان ءبىرجاننىڭ «اداسقاعى» كورەرمەن كوڭىلىن كونشىتتى.
كەش بارىسىندا جۇرگىزۋشىلەر شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۇلعالىق كەلبەتىن ايشىقتاي تۇسەتىن دەرەكتەرگە ءار قىرىنان توقتالدى. سولاردىڭ ءبىرى – ول تۋرالى ايتىلعان پىكىرلەر مەن جازىسقان حاتتارى. عالىمنىڭ زامانداسى ءارى سەرىكتەسى گريگوري پوتانين: «بىزدەن جاسى كىشى بولسا دا, وزىمىزبەن سالىستىرعاندا, ول ۇلكەن سىقىلدى ەدى. بىزدەر وعان قاراعاندا بالا ءتارىزدى ەدىك... جالپى جولداستارىنا, سونىڭ ىشىندە ماعان, ول ەرىكسىز, ەۋروپاعا اشقان تەرەزە سىقىلدى بولدى, – دەپ ونىڭ دارىندىلىعىن ەرىكسىز مويىندايتىنىن بىلدىرسە, سونىمەن قاتار قاراپايىمدىلىعىنان دا حابار بەرەدى. ال ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى فەدور دوستوەۆسكي ءوز حاتىندا شوقانمەن قوشتاسقان ساتتەگى كوڭىل كۇيىن بىلاي جەتكىزەدى: «...سىزبەن قوش ايتىسقان كەزدە ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى كۇنى بويى كوڭىلسىزدىك بيلەدى. ءبىز بۇكىل جول بويى ءسىزدى ەسكە الىپ, كىلەڭ ماقتاۋمەن بولدىق. بىزبەن بىرگە جول جۇرگەنىڭىزدە قانداي عاجاپ بولار ەدى». مۇندا شوقانعا دەگەن جوعارى قۇرمەت كورىنىپ تۇر. ۇلى تۇلعالاردى باۋراپ العان ونىڭ تەرەڭ بىلىمدىلىگى مەن بويىنداعى تاماشا ادامي قاسيەت بولسا كەرەك. كەش بارىسىندا حاتتار اۋەزدى ۇنمەن وقىلعاندا شوقان تۇلعاسى اسقاقتاي ءتۇستى.
شاراعا جينالعان قوناقتار رۋحاني سۋسىنداپ قايتتى. كەش قوناقتارىنىڭ باسىم بولىگى – ۇلان ۇلتتىق گۆاردياسىنىڭ ساربازدارى. شوقانمەن اراداعى تاريحي ساباقتاستىق سەكىلدى كورىندى. ءار سارباز شوقانداي بولۋعا ۇمتىلسا جامان با؟! كەش سوڭى وركەستردىڭ ورىنداۋىنداعى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ جازىلعان كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆتىڭ «كەربەزىم» شىعارماسىمەن قورىتىندىلاندى.
ايان ءابدۋالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
