قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ, ءانى مەن جىرىنىڭ دا ۇلكەن قۇيقالى قىرتىسى وسى سىرلى سۇلۋلىقتارمەن, ەل يەسى, جەر كيەسىمەن استاسىپ جاتىر. «سۇراساڭ ابىلايدىڭ تۇرعان جەرىن, قىرىق سەگىز جىل حان بولعان كوكشەتاۋدا» دەپ نەگە جىرلايدى دەيسىز جىراۋ بابالارىمىز. بۇكىل قازاق ءۇشىن ورتاق كيە قونعان, قاسيەت ورناعان جەر ەكەنىن ايتىپ تۇر عوي. وسى اقيقاتتى اقيىق اقىن ماعجاننان اسىرىپ ايتۋ قيىن-اۋ. ەرتەدە ابىلايعا قونىس بولعان بۋرابايدى «الاشتىڭ كەبەسىندەي ىزگى جاي» دەپ تەبىرەنۋى تەگىن ەمەس-اۋ, زارلىق ساۋەگەيدىڭ! «ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەسە, الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەيدى» دەپ تاعى ءبىر قياعا تارتىپ تولعايدى تولاعاي ماعجان. ءيا, ابىلاي مەن كەنەسارىنى ايتقاندا قازاقتىڭ ەلدىگى, تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى قاھارماندىق كۇرەستىڭ دە ءبىر بەسىگى كوكشەتاۋ بولعاندىعىن جۇرەككە تۇيمەسكە, سول ءۇشىن دە جەر ناۋانىنا باسىڭدى يمەسكە بولار ما؟
ال ەندى بۇدان ءارى قاناي ءبيدىڭ, ورىنباي اقىننىڭ, اقان سەرىنىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ, بالۋان شولاقتىڭ ەسىمدەرىن اتاساق, دانالىق سوزدەرىن تولعاپ, تولقىندى اندەرىن ايتساق – كوكشەتاۋ قاسيەتتەرى, وزىندىك دارالىعى تولىعا تۇسەدى, ەلى مەن جەرىنىڭ شوقتىعى بيىكتەي تۇسەدى. تولاسسىز مويىندالعان ءان مەن جىردىڭ بەسىگى دە كوكشەتاۋ, سالدار مەن سەرىلەر ەلى, تەكتىلىك پەن دەگدارلىق بەلى كوكشەتاۋ. ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, اڭىزدارمەن ايالانىپ, تاريح سىرىن شەرتۋگە كەلگەندە دە كوكشەتاۋ-بۋراباي ءوڭىرى كۇمبىرلەپ قويا بەرەدى. «حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەر» دە وسىندا. قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتار دا, كيەلى جەرلەر دە جەتەرلىك.
شىن مانىندە دە, جەر اتاۋلارىنىڭ توركىنىنە ۇڭىلەر بولساق, تاريحتىڭ قاتپارلى شەجىرەسىنە جولىعامىز. بۋراباي اڭىزدارىنىڭ, ءاپسانا اڭگىمەلەرىنىڭ, ونداعى جەر اتاۋلارىنىڭ ءبىرسىپىراسى ابىلاي حان ەسىمىمەن بايلانىستى. سابالاق-ءابىلمانسۇردىڭ باسىنا باق قونىپ, قالماقتارمەن قىرعىن سوعىستاعى جەكپە-جەكتە شارىش ءداۋدىڭ باسىن قاققان ەرلىگىمەن التى الاشقا ءماشھۇر بولىپ, ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى رەتىندە كوكشەتاۋعا كەلۋىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. وسى ارادا تاريح ساحناسىنا تاعى ءبىر الىپ تۇلعا – «تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن قامقورى قاراۋىلدىڭ قاناي شەشەن» شىعادى. قاناي بابا اۋەلى وسى كۇنگى قاراۇڭگىر كولىنىڭ جاعاسىندا ءتۇس كورىپ, قالعىپ كەتكەندە قولىنا قونعان الىپ قارا بۇركىت ارقىلى باسقا باق قونارىن, ەلگە قۇت ورالارىن, قازاققا ابىلايداي ارۋاقتى حان كەلەرىن اقىلگويلىكپەن بولجاپ بىلەدى. ابىلمامبەت حاننىڭ ىقىلاسىن, شاقشاق جانىبەكتىڭ باتاسىن, ورتا ءجۇزدى بيلەسىن دەگەن تولە ءبيدىڭ رازىلىعىن الىپ ابىلايداي سۇڭقاردى ۇلىتاۋدا اق كيىزگە كوتەرتىپ, كوكتورعىن كوكشەتاۋعا باستاپ اكەلگەن دە بي قاناي. كوكباي اقىننىڭ «سابالاق» اتتى قيسسا-داستانىنان وسىنداي سىرعا قانىعامىز. ءسويتىپ, «ەتەگى كەربەز كوكشە, شومبال تاسى, قاراعاي قالىڭ جىنىس, كولدىڭ باسى. اۋماعى اتشاپتىرىم الاڭقايعا ورنادى ابىلايدىڭ اق ورداسى. باسىنا بۋرابايدىڭ وردا قونعان, حان جايلاۋ قىزىلاعاش ول دا بولعان. قانايدىڭ تۇسىندەگى قارا بۇركىت, قىدىرلى ابىلاي بوپ سامعادى ارمان. اق وردا ءمالىم بولىپ تىگىلگەنى, اق تۋى ابىلايدىڭ جەلبىرەدى. قۇرمالدىق بولايىق دەپ حان جولىنا, ەسىلدەي اقتى قۇلداپ ەل تىلەگى. اسپاننان اي ساۋلەسى جالت ءۇزىلدى, اللامىز جارىلقادى حالقىمىزدى. جايناتىپ جاساۋىمەن تۇسىرگەن شاق اتىعاي-قاراۋىلدان التى قىزدى».
ءيا, «قاناي-ابىلاي» اتتى داستانىمىزدا ءبىز دە وسىلاي جىرلاعانبىز. وسىلاي بولعان. حان ورداسىن بۋرابايعا سالتاناتتاپ قوندىرۋدىڭ بيلىگى بي قانايدا بولعان. كوكشەگە حان قوندىرۋدىڭ سەردەبەسى دە ءبىر عاجاپ. اق شاڭقان حان اۋىلىن تىگىپ تاستاعان. جەلىگە ماما بيە بايلاتقىزعان, قوتانعا قورالى قوي ايداتقىزعان. قارا ۇيدە قارا سابا كۇرپىلدەتىپ, قىزمەتكە تولەڭگىتىن سايلاتقىزعان. كوكشەگە حان ابىلايدىڭ قۇتى سولاي قونىپ, ەلدىڭ بەتى ەرلىككە ەڭسەرىلگەن. كوكشە مەن تۇركىستاننىڭ اراسىندا كولبەپ ابىلايدىڭ قارا جولى تارتىلعان (شىركىن-اي, ابىلايدىڭ وسى جولىنىڭ مارشرۋتى انىقتالسا عوي دەگەن ارمان-تىلەك تە بار-اۋ. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە بەيىلدى تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا). وسىلايشا, كومەكەي بۇقار جىراۋشا قايىرعاندا, قازاعىنا قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان, قالىڭسىز جار قۇشتىرعان, قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان, شوقانشا پايىمداعاندا, ەرلىك پەن سەرىلىكتىڭ ءدارپىن اسىرىپ, داڭقىن ورلەتكەن ابىلاي زامانى ورناعان-دى. ول زاماندا حالىق ابىلاي اسپاس اسۋ جوق دەپ بىلگەن. اڭىز وسىلاي دەيدى. اقيقاتى دا سولاي بولعان.
حان اسكەرى وقجەتپەستىڭ ەتەگىندەگى قازىرگى ابىلاي الاڭىندا ساپ تۇزەگەن. «بۇل تابيعي قامالدى, – دەپ جازادى كەلىسسوزگە جىبەرىلگەن پاتشا وفيتسەرى, – ابىلاي جاۋدان قورعانۋ ءۇشىن پايدالاندى. ول كەزدە جاۋ ادەتتە جازدا عانا شابۋىلداعان جانە بارلىق جاز ايلارىندا حان ورداسى ورمان ىشىندەگى, وقجەتپەس شىڭىنىڭ جانىنداعى الاڭدا بولعان. شىڭنىڭ ۇستىندە شابۋىل وقىستان بولماۋى ءۇشىن كۇندىز دە, تۇندە دە باقىلاۋشى كۇزەت قويىلعان. قازاقتار الاڭدى ابىلاي الاڭى اتاپ كەتكەن». بۇل ماعلۇماتتى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «اققان جۇلدىز» رومانىندا كەلتىرەدى.
سونىمەن بىرگە, بۋرابايدى اينالا قونعان اتىعايدىڭ باعىس اتاسى شەتتەن كەلگەن ەلشىلەردى قارسى الىپ كۇتىپ, تاماقتاندىرىپ, حان الدىنا اپارىپ, شىعارىپ سالۋ قىزمەتىندە بولىپتى, ياعني مامىلەگەرلىك راسىمدەردى اتقارۋعا كومەكتەسىپتى. حان ورداسىنا, بۋرابايدىڭ ىشىنە بەيساۋات ەشكىم ەنبەگەن. نەگىزگى ستاۆكادان بولەك, حان اۋىلدارىنىڭ ءوزى بۋرابايدىڭ سىرتىنداعى حاننىڭ قىزىلاعاشىن قىستاعان. بۇل جەرلەردەن حان جايلاۋى دا الىس ەمەس. وسى اراداعى فرۋنزە اۋىلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ابىلاي حان اتىن الۋى دا سوندىقتان.
ابىلاي الاڭىنان بۇيىرلەپ كەتەتىن جالعىز اياق جولمەن كوكشەنىڭ بيىگىنە قاراي بەت الساق, الدىمىزدان شەبەر تابيعاتتىڭ قۇدىرەتىمەن قۇيىلىپ تۇسكەندەي, ايتپەسە ادەيى قاشاپ جاسالعانداي ارقالى تاقتى كورەمىز. بۇل عاجاپ تاس حان تاعى دەپ اتالادى. كوزى تىرىسىندە «كوركىڭنەن اينالايىن, كوكشەتاۋىم» البوم-كىتابىن قۇراستىرىپ ءارى نەگىزگى اۆتورى بولعان اياۋلى جازۋشى اعامىز ەستاي مىرزاحمەتوۆ حان تاعى تاسىنا بايلانىستى ەل اۋزىنداعى ءبىر اڭگىمەنى بىلاي وربىتەدى: «قىس ءوتىپ, كوكتەم تۋعاندا ابىلاي قىزىلاعاشتىڭ قويناۋىنداعى قىستاۋىنان كوشىپ, وسى الاڭقايدا كوكتەۋدە وتىرار ەدى. سوندا ول ازانعى جۇپار اۋادا, كەشكى جانعا جايلى جىبەك سامالدا وردادان شىعىپ, وسى تاسقا كەلىپ دەمالىپ, تابيعات تاماشاسىنا تۇشىنىپ وتىرۋدى اينىماس داعدىسى ەتكەن ەمەس پە. سودان تابيعات شەبەر جاساعان بۇل تاس ورىندىق حان تاعى اتانعان. كيەلى ورىنعا اينالعان. ادەيىلەپ تاماشالاۋعا بارعان مۇسىلمان بالاسى اقتىق بايلايدى».
ۇلىلى-كىشىلى جورىقتارعا شىعار الدىندا وردا قوندىرعان بۋرابايىنا حان ابىلاي قالىڭ اسكەرىن ساۋىن ايتىپ جيناپ وتىرعانىن بايقايمىز. تاعى دا, شوقاندى ءسۇزىپ وقىعان, ەل اۋزىنداعى تاريحتى ىجداعاتتاپ تەرگەن ماعجانعا جۇگىنسەك: «كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە حان ابىلاي قالماققا – (ويىنا الدى) – ويران سالماق. حانىنان: «اتتان!» دەگەن ءسوز شىققان سوڭ, ورداعا باتىر, بيلەر كەلدى اڭداپ». وسىلاي وڭشەڭ ءبورى بۋرابايعا جينالىپتى دەيدى. بۇل اتاقتى شاڭدى جورىققا شىعاتىن جولى. «كوكشەنىڭ باۋىرىندا وڭشەڭ كوكجال كۇڭىرەنىپ كۇتىپ جاتتى كۇندەر تالاي» دەپ رۋحتانا سۋرەتتەيدى ماعجان. ەل قورعانى باتىر, بيلەردى جيناپ, باۋىرىندا ابىلايداي داناسى تۇڭعيىق ويعا باتقان, ءتامام الاش قىزىلاعاشتاعى حان ورداسىندا مەككەدەي تاۋەپ قىلعان بۋرابايدىڭ قاسيەت-كيەسىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى, بۇكىل قازاق ءۇشىن قاستەرلى مەكەن ەكەندىگى وسىدان-اق كورىنىس تاپقانداي.
مىنە, وسى بۋرابايدىڭ ءوزىنىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى, بۋراباي دەپ قالاي اتالعاندىعى تۋرالى اڭىزدار, جىرلار نە سان. ءارتۇرلى جەلىدە باياندالسا دا ءبارىنىڭ تۇپقازىق مازمۇنى – ءبىر. كوكشەنىڭ تاۋى مەن ورمان-كولىن ءبىر ەرەكشە جاراتىلعان اق بۋرا مەكەن ەتكەن ەكەن دەيدى. ونى جۇرت جەردىڭ كيەسىنە بالايدى, ەلدىڭ قىدىر-قۇتى دەپ سانايدى. اقبۋرا جاسانعان جاۋدى, جاقىنداعان جامانشىلىقتى جاسقاپ ەل قوريدى. سول ءۇشىن دە ول مەكەن ەتكەن اتىراپتى بۋراباي دەپ, سۋ ىشەتىن كۇمىس كولدى بۋراباي كولى دەپ اتاپ كەتىپتى. جىلدار وتكەندە قاسيەتتى اقبۋرا وزىنە وشىككەن قانىپەزەر قاراقشىنىڭ قاندى وعىنان مەرت بولىپ, قۇبىلاعا باسىن بەرە شوگىپ, ۇلكەن تاۋعا اينالادى. كوكشەنىڭ كوگىلدىر تاۋلار شوعىرىنىڭ ءبىر سىلەمى وسى بۋراباي. كوكشەتاۋدىڭ ءبىر بالاماسى دا, اتىراپ پەن اۋدانعا بەرىلگەن ات تا – بۋراباي. جىر ارقاۋى, سىر پەرنەسى دە – بۋراباي. بۋراباي-كوكشەنى جىرلاپ, انگە قوسقاندار كوشىن ءبىرجان سال, بالۋان شولاق, ۇكىلى ىبىراي, ساكەن سەيفۋللين, ەركەش يبراھيم, كاكىمبەك سالىقوۆ, قادىر مىرزا-ءالى سىندى ارداگەر ارداقتىلارىمىز باستاعان.
ءيا, ماعجان اقىن ايتسا ايتقانداي, بۋراباي – ارقانىڭ ارالى, جەر ەركەسى. بۋرابايدىڭ التىن شاراداي اياسىندا انادايدان باۋىرىمداپ بولەكتاۋ, مىنا جاعىنان نايزا قيا وقجەتپەس اسقاقتايدى. وسىلاردىڭ ورتاسىندا مولدىرەپ ءدوپ-دوڭگەلەك ايعا ۇقساعان بۋراباي كولىن كوزگە قالاي اسەم ەلەستەتەدى دەسەڭىزشى ماعجان؟! ادامشا كولدەنەڭدەپ كولبەپ جاتقان جەكەباتىر شە؟ ساڭلاق اقىن ساكەن دە وسى تۋعان جەر تاماشالارىن «ارقانىڭ كەربەز سۇلۋ كوكشەتاۋى» دەپ تۇرىپ, شىركىن-اي, كەلىستىرە سۋرەتتەگەن عوي. ساكەن داستانى بۋرابايدىڭ سان اڭىزىن تىرىلتەدى, ونىڭ جىرلاۋىندا وتكەن كۇندەردىڭ سۋرەتتى شەجىرەسى مەن ەرتەگىسى سىلەكەي اعىزىپ, تاۋ مەن كۇن ەركەلەسىپ سۇيىسكەندەي بولادى. ءيا, كوكشەتاۋ عاجابى وسىنداي. «بولىپتى باياعىدا جەكە باتىر, تاۋ باعىپ جاتادى ەكەن تىگىپ شاتىر. ءبىر كۇنى قاراۋىلدا قالعىپ كەتىپ, سول باتىر بۇگىنگىشە ۇيىقتاپ جاتىر. سول باتىر وسى كۇنى ءبىر ۇلكەن تاۋ, كوز جۇمعان كوككە قاراپ سىرى ۇلكەن تاۋ... باتىردىڭ قىرىققا تاياۋ كەلگەن جاسى, دەنەسى بيىك جوتا, تاۋداي باسى. ساقالى ءتوسىن جاپقان, قىر مۇرىندى, كيۋلى باستا جاتىر دۋلىعاسى». كوكشەتاۋدى وتان قىلىپ جۇرگەن اقباس بۋرا, «باسىنا اتساڭ-داعى وعىڭ جەتپەس, ءيىلىپ ەشبىر تاۋعا ءتاجىم ەتپەس» وقجەتپەس, قالماقتىڭ تۇتقىن قىزىنىڭ جۇمباعى ايتىلعان قۇزتاس جۇمباقتاس جايلى اڭىزداردى ساكەن اقىننىڭ شىرايلاندىرىپ ايتۋى قانداي! اداق باتىرعا تامساندىرىپ, قالماقتىڭ تەكتى سۇلۋىنا ءسۇيسىندىرىپ, بۋراباي اڭىزدارىنىڭ ادەمى الەمىنە جەتەلەپ كىرگىزىپ جىبەرمەي مە؟
ايتقانداي, وسى ساڭلاق ساكەن 1927 جىلى وقجەتپەستىڭ ەتەگىندە كيىز ءۇي تىكتىرىپ, قىمىز ءىشىپ جاتقان عوي. ۇكىلى ىبىرايدى الدىرىپ, ەكى جاقسى ءماجىلىستى قىزدىرىپ, كوكشەنىڭ كەۋدەسىندە ءان-جىردى اۋەلەتكەن. «ارقانىڭ اساۋ تۋعان ارداگەرى, كىم سۇيمەس, كىم جىرلاماس كوكشە, سەنى. سۋىڭ بال, قويىنىڭ ىرىس, ءشوبىڭ شۇيگىن, دۇنيەدە باعاڭ قىمبات سەن ءبىر سەرى» دەپ «گاككۋ», «قالدىرعانىمەن» قوسا تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرعان ۇكىلى بابا اتى بۋرابايدىڭ ەن ىشىندە بۇل كۇندە ىبىراي سوقپاعى بولىپ قالعانىنا مىڭ شۇكىر.
ساۋدا كەرۋەندەرى حان ورداسىنا اقىلباي اسۋى ارقىلى كەلگەن. بۇل جەردەن بۇكىل بۋراباي الاقانداعىداي كورىنەدى. اقىلباي ومىردە بولعان ادام, ابىلايدىڭ زامانداسى, اتىعاي رۋىنىڭ باتىر, باعلان, ىقپالدى كىسىسى. حالىققا دا, حانعا دا جاقسىلىق, شاراپاتى مول بولعان. سودان دا بولار, وسى اسۋمەن بىرگە بۋرابايدىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىنعى دوروفەەۆكا قازىر اقىلباي اۋىلى دەپ اتالادى.
ايگىلى بالۋان شولاق تا بۋراباي اڭىزدارىنىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الادى. ايتپەگەندە شە؟! وسى قاسيەتتى ولكەنىڭ اسا دارىندى, ونەرپاز تۋماسى. ستانيتسا اتامانىنىڭ قىزى ناستاسيا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات تاريحى كوكشەنىڭ تاۋ-تاسىنا قاشالىپ جازىلعانداي حالىق جادىندا ساقتالعان. ول جايلى ءوزىنىڭ «بالۋان شولاق» رومانىندا ءسابيت مۇقانوۆ تا, سونىڭ جەلىسىمەن «جاۋجۇرەك» دراماسىندا دۋلات يسابەكوۆ اعامىز دا جازدى. بالۋان مەن ناستاسيا اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسى سول سپەكتاكل ارقىلى قازىر الەمگە ءمالىم. ال بالۋاننىڭ قىزدى الىپ قاشىپ داۋرەن سۇرگەن بۋراباي قويناۋىنداعى جەرلەر بۇل كۇندە ماحاببات ۇڭگىرى, ناستاسيا تاۋى دەپ اتالادى. بۇل تۋرالى ولكەتانۋشى, گيدروگەولوگ عالىم ايتقاجى قازبەكوۆ تە ءوزىنىڭ بۋرابايعا ارنالعان قوماقتى كىتابىندا مول ماعلۇمات بەرگەن.
بۋراباي-كوكشە تۋرالى اڭگىمەدە كەنەسارى حان تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن بە؟! سەبەبى, بۇل ەڭ اۋەلى كوكجال كەنەسارىنىڭ كوكشەسى. «كوكشەم مەنىڭ ساعىنار حان كەنەنى, ەلىن, جەرىن ارۋاعى جەبەدى. ايتار كوكشە: پەرزەنتىم دەپ ەڭ ۇلى كەكىلىك تاۋدا ۇشىپ تۇسكەن جەبەنى». ءبىز دە وسىلاي دەپ جىرلاپپىز. حان كەنە بۋرابايدا تۋعان. وسىندا ەرلىكتى قۋعان. بۋراباي ىشىندەگى ۇڭگىردى جاقسى كورىپ, شەرگە باتقان كەزدەرىندە سايالاپ, وي تۇڭعيىعىنا بويلاعان. وسى ۇڭگىردى حالىق كەيىن كەنەسارى ۇڭگىرى دەپ اتاپ كەتكەن. سول ۇڭگىردىڭ اۋزىنداعى تاقتادان ۇلى ماعجاننىڭ مىنا ءبىر شۋماعىن وقيسىز:
سول ءتۇنى سوناۋ ۇڭگىر تاۋ ىشىندە,
قاباعىن قارس جازىپ كەنە ويلايدى.
قامالعان قازاعىنا جول تاپپاققا,
جۇرەگىن ءتىلىم-ءتىلىم تىلە ويلايدى.
ءيا, وسى ۇڭگىردە كەنەكەم ەلىم دەپ كۇڭىرەنگەن ەدى. وقجەتپەستىڭ قياسىنا قادام باسقان ەدى. حان كەنەنىڭ قاسيەتتى ۇڭگىرى, كەنەسارى توبەسى بۇل كۇندە حالقىنىڭ قاستەرلى ورىندارىنىڭ ءبىرى. وسى ارادان كەنەسارى اۋىلى دا الىس ەمەس.
بۋرابايدىڭ جەر اتاۋلارىندا اڭىز تولعاپ, اقيقاتتى جەلبىرەتكەن بابا تاريحىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ءيا, كوكشەتاۋدىڭ ۇمىتپايىق يەسىن, بۋرابايدىڭ قاستەرلەيىك كيەسىن!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
