ديدارى اجارلى, ءومىرى بازارلى

قانداي قوعام بولسىن ەڭ الدىمەن ىنتىماق پەن بىرلىكتى تۋ كوتەرىپ, ۇلى مۇراتتارىن دا وسى ۇعىمدارمەن بايلانىستىرعان. وسى قاعيدادان اۋىتقىماعان قىزىل كوممۋنيستەر دە وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا جاڭادان قۇرعان ۇجىمدارعا “ىنتىماق”, “بىرلىك”, “ۇلگىلى”, “قوعامشىل”, “جاڭا قۇرىلىس” دەگەن اتاۋلار بەرىپتى. جامبىل اۋدانىندا شاعىن ۇجىمشار رەتىندە ۇيىسقان اۋىلدار بۇگىندە ءوسىپ-ءونىپ, ىرگەلەنگەن. دە­گەن­مەن, ءالى دە سولاي اتالادى. ءويت­كەنى, ىنتىماق پەن بىرلىكسىز دۇنيە تىرلىگىنىڭ تىزگىنى تەڭ بولماي­تىنىن اۋىل ادامدارى جاقسى تۇسىنەدى, ونى ومىرلەرىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعان. الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ىنتىماق اۋىلىنا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, قارلىعاشتىڭ ۇياسىن­داي قاسيەتتى مەكەننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تا­نىس­­تىق. ونداعى ادامداردىڭ شى­نايى سىيلاس­تىعىنىڭ كۋاسى بول­دىق. جادىراي قارسى العان ۇزىن­اعاش اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جان­عالي بازارباەۆ, ىنتىماق ورتا مەك­تەبى­نىڭ ديرەك­تورى گۇلناش جى­لان­كوزوۆا اۋىلدىڭ قۇرمەتتى قا­ريا­لارىن, قارىمدى شارۋا يە­لەرىنىڭ باسىن قوسىپ, تانىستىردى. ىن­تىماقتاعى اعايىندار اراسىندا العاشقى اڭگى­مە­گە ارالاسقان ياشا كارسليەۆ اڭگى­مە­سىن ارىدەن باستادى. قازاق تىلىندە شەشىلە سويلەپ, ءبۇ­گىنگى ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىر­عان سايا­سا­تى­نا دەگەن ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى. – مەسحەتتىك تۇرىكتەردىڭ ءبىر بولىگى 1944 جىلى قاراشا ايىندا گرۋ­زيادان جەر اۋدارى­لىپتى. ستا­ليندىك ساياساتتىڭ قاتالدى­عىنان قا­عاجۋ كورگەن از ۇلتتاردىڭ قا­تا­رىن­دا ارىپ-اشىپ قازاقستانعا زور­عا جەتكەن شەشەمىز وسى اۋىلدان تۇ­راق تابادى. اكەمىز اپۋ 1938 جىلى ءاس­كەرگە الىنىپ, سودان سوعىس سۇرا­پى­لىن تۇگەل باسىنان وتكەرىپ, 1946 جىلى وتباسىمەن وسى اۋىلدا قاۋى­شا­دى. قازاقشا وقىدىم,– دەدى ول. يا.كارسليەۆ اڭگىمەسىن بىلايشا ساباقتادى: – قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداس­تۇرى تۇلا بويىمىزعا ەتەنە ءسىڭىستى. تويىمىز دا, اسىمىز دا ور­تاق. بىلاي العاندا, قازاق بولىپ كەتتىك دەسە دە بولادى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ارقاسىندا ەلباسىنىڭ سىن­دار­لى ساياساتىمەن تالاي دۇنيەگە قولىمىز جەتتى. دەربەس شارۋا قوجالىعىن قۇردىق. قازىر 8 گەكتار سۋارمالى, 3 گەكتار ءتالىمى جەرىمىزگە ارپا, جوڭىشقا ەگەمىز. الماتىعا جاقىن ورنالاس­قان­دىق­تان, بۇل – ۇلكەن بايلىق. سونىمەن بىرگە, جەكە مال ۇستايمىز. بۇرىن دا “ۇزىن­اعاش” ۇجىمشارىندا مە­حانيزاتور, ءجۇر­گىزۋشى بولىپ ىستەگەن ماعان تەح­نيكانىڭ ءتىلى تانىس. تراك­تو­رىمىز, سوقامىز, باسقا قاجەتتى قۇرال-سايماندارىمىز جەتكىلىكتى. ايەلىم ۆايدا ەكەۋمىز التى بالا ءوسىرىپ تاربيەلەدىك. ەلمەن ارالاسىمىز, ىنتىماعىمىز جاقسى, ەرتەڭىمىزگە ەش الاڭدامايمىز. مەنىڭ ءبىر ۇققانىم, جەردى كۇتىپ ماپەلەگەن ادامدى جەر-انا جەرگە قاراتپايدى ەكەن. سونى ءتۇسىنۋ كەرەك. ال, اۋىل­دىقتار اراسىنداعى ىنتىماق – باعا جەتپەس بايلىعىمىز. اۋىلداسىنىڭ ءسوزىن جالعاعان گا­لينا گيركينا دا اڭگىمەگە ور­تاق­تاستى: – جۇبايىم نيكولاي ەكەۋمىز 1985 جىلى اتىراۋدان كوشىپ كەلىپ, ىنتىماق اۋىلىنا قونىستاندىق. سودان بەرى دە شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ءوتىپتى. اۋىلدىڭ تىرشىلىگى, تابيعاتى, ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قارىم-قاتىناسى كەرەمەت. شىن مانىندە, ىنتىماق دەسە ىنتىماقتى اۋىلمىز. ءبولىنۋ, جىكتەلۋ, بوتەنسۋ اتىمەن جوق. كور­شىلەر ءتىپتى تۋعان باۋى­رىمىزداي. ءبىر-ءبىرىمىزسىز اس باتپاي تۇرادى. مەرەكە داستارقانىنان, قۇدايى تاماق راسىمىنەن قالدىرمايدى. ال, ورازا كەزىندە ءوزىمىز دە ارنايى اۋ­ى­زاشار بەرەتىنىمىز بار. بارى­مىز­دى ءبولىسىپ ءىشىپ, سىيلاسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ءبىر عانيبەت. ءوز باسىم بۇل اۋىلدان ەشقايدا كەت­پەي­مىن. شاعىن شارۋا قوجا­ل­ى­عى­مىز كەنجە ۇلدىڭ اتىمەن “ۆوۆا” دەپ اتالادى. سۋارمالى جەرگە ماي­بۇرشاق, 4,5 گەكتار ءتالىمى ەگىستىككە ارپا-بيداي ەگىپ, بۇيىرعان ءونىمىن الىپ ءجۇرمىز. جۇبايىم – “رەال-ۆەي كونتراكشن” فيرماسىنىڭ باس ين­جەنەرى. استانا – اتىراۋ – اق­تاۋ جولىن سالىپ جاتىر. ۇلكەن ۇلى­مىز الەكساندر “بوران” ارنايى ءبو­لىمشەسىندە قىزمەتتە, قىزىمىز نا­تاليا الماتىدا تۇرادى, دارىگەر. كەنجەمىز ۆلاديمير وسى ىنتىماق مەكتەبىندە قازاقشا وقيدى. قازىر قازاق كولىك-كوممۋنيكاتسيا اكا­دە­مياسىنىڭ ستۋدەنتى. ءوزىم ما­مان­دىعىم بويىنشا اگرونوم ەدىم, جەر­دىڭ بابىن ءبىراز بىلەمىن. شارۋا قو­جالىعىن قولعا العانىم دا سودان. گ.گيرحينا ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ايت­قاندا, ولاردى وتە ءبىر نازىك ماسەلەلەر عوي, دەيدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا ەڭ باستىسى, ادامدار قۇقىعىنىڭ بارلىق تۇرعىدان ساقتالۋى, الەۋ­مەتتىك تەڭدىگى. ەلباسى باستاعان دەموكراتيالىق قوعامنىڭ قۇندى­لىعىن تۇسىنە وتىرىپ, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن ەرەكشە باعالاۋ قاجەت. ال, ءتۇرلى ەتنوستار اراسىنداعى دوس­تىق پەن ىنتىماق – مەملەكەتتىك سايا­ساتتىڭ جەمىسى. لايىم وسى ساياسات باياندى بولسىن. وسى “ىنتىماق” ۇجىمشارىندا تالاي جىل زۆەنو جەتەكشىسى بولعان بوپاتاي بارلىباەۆا­نىڭ قىزى كۇلعايشا مالاەۆانىڭ پىكىرى دە كوڭىلگە قونىمدى: – ءوزىم قازاقتىڭ قىزىمىن, كۇيەۋىم ابباس مالاەۆتىڭ ۇلتى – ۇيعىر. ول قىتايدان بەرى وتكەن سوڭ, 1963 جىلى تاعدىر بۇيرى­عى­مەن جاراسىپ قوسىلعانبىز. توعىز بالا وسىردىك, ءتورت قىز, بەس ۇلىم, شۇكىر, ەرجەتتى. ەكەۋمىز ۇزاق جىل ۇجىمشاردىڭ قويىن باعىپ, وزات شوپان دەگەن قۇرمەتتى دە كوردىك. كەيىن ساۋىنشى بولدىم. قازىر جاسىم 70-كە كەلدى. ءوز اعايىن­دا­رىم­مەن دە, ۇيعىر تۋىستارىمىزبەن دە جاقسى ارالاسامىز. تۇسىنگەنىم – ادامنىڭ كوڭىلى كەڭ بولسا, جەت­پەي­تىن ەشتەڭە جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە نە كيەم, نە ىشەمىن دەسەڭ دە ءبارى بار. سوڭعى جىلدارى اۋىلىمىز ءتىپتى كوركەيە ءتۇستى. ۇيلەر سالىندى, تازا اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلدى, اعىن سۋ ءار اۋلانىڭ باۋ-باقشاسىنا ەركىن جەتەدى. شەت ەلدەردەن قانداستا­رى­مىز كوشىپ كەلىپ, ىرگەمىز كەڭەيىپ جاتىر. ءبارى جاقسىلىقتىڭ, ەل ءىش­ىندەگى ىرىس-بەرەكەنىڭ, اۋىز­بىر­لىكتىڭ ارقاسى. ءبىز سياقتى انالار وسى باقىتىمىز باياندى بولعانىن قالايمىز. بۇگىنگى ەلدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعىپ جاتسا, ودان ارتىق نە كەرەك. ءبىر كەزدەرى وسى ەلدى مەكەندە چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇراقتاعان ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى قۋدۋز داداەۆ قاريا دا وتكەن ءومىرى مەن بۇگىنى جايلى ايتقاندى ۇناتادى ەكەن: – اۋىلداعى چەشەن وتباسىنىڭ ءبىرىمىز. اتا-انامىز وسى ىنتى­ماققا كوشىپ كەلگەن سوڭ قازاق­تار­دىڭ بالالارىمەن, تاي-ق ۇلىنداي اسىر ساپ بىرگە وستىك. 1970 جىلدان بەرگى ارالىقتا مەن قوي دا باقتىم, زووتەحنيك تە بولدىم. شارۋانىڭ ءبارىن ىستەدىم. قازىر 51 گەكتار جەرىم بار. ونىڭ 6,3 گەكتارى سۋارمالى, 12 گەكتارى ءتالىمى ەگىستىك. جىل سا­يىن مايبۇرشاق ەگەمىن. وتكەن جىلى ءار گەكتارىنان 18 تسەنتنەردەن ءونىم الدىق. جاعدايىمىز جامان ەمەس. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن ءبىر ادامداي بىلەمىز. بەس بالامىز بار. ۇشەۋى ۇيلەنىپ, شاڭىراق كوتەردى. زايىبىم روزا مۇساەۆا ەكەۋمىز مال باققان جىلدارى ول ۇنەمى اعا شوپان بولىپ, ابىرويعا بولەندى. داستارقانىمىزدان قوناق ءۇزىلىپ كورگەن ەمەس. ءبارى سىيلاستىقتىڭ ارقاسى عوي. وسى ارادا اڭگىمەگە قۋدۋزدىڭ زايىبى روزا ارالاستى: – –“چەشەندەر سۇرگىنگە ۇشىراعان جىلدارى قازاقتاردىڭ ارقاسىندا امان قالعانىن ءبىزدىڭ اتا-انامىز بالالارىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وتى­راتىن. ەگەر اللا شىنايى راقى­مى­مەن پەيىشتەن ورىن سايلاسا, وعان بارار حالىقتىڭ بىردەن-ءبىرى وسى قازاق”, دەيتىن. ءبىز سونى ەستىپ وستىك. ءوزىمىز دە قازاقتارمەن ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي بىتە قايناسىپ, ەسەيدىك. دارحاندىعىنا باس يەمىز, راحمەتىمىز شەكسىز. قازىرگى باقىتتى, بەيبىت ومىرىمىزگە, ەل تاۋەلسىزدىگىنە شىن ريزا وتباسىنىڭ ءبىرى ءبىزبىز. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى كوبەتاي سوزاقباەۆ زەڭبىرەكشىلەر بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولعان ەكەن: –تانكىگە قارسى سنارياد اتاتىن زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرىپ جاتقان ۆولوكولامسك تۇبىندەگى ۇرىستا جاراقات الدىم. الايدا, جازىلعان سوڭ ساپقا قايتا تۇرىپ, 1950 جىلعا دەيىن اسكەر قاتارىندا ءجۇردىم. ەلگە ورالعان سوڭ ءبىراز جىل ورتا مەكتەپ­تەر­دە ديرەكتور بولدىم. زارە­چ­نىي­داعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ باس­تىعى قىز­مەتىنەن زەينەتكە شىقتىم. بىزدىكى ەندى جاستار­دىڭ جەتىستىگىنە ءسۇيىنۋ. ال, بارىنەن قىمباتى ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن ءبىر­لىك. كەمپىرىم نۇركە ەكەۋمىز سەگىز بالانىڭ اتا-اناسىمىز. – راسىندا, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اتى­نا زاتى ساي,– دەپ باستادى اڭگىمەسىن نۇرلان احمەتجانوۆ. –بىرلىگى بەكەم. ىنتىماق – وزىندىك دوستىق تاعىلىمى بار, ونىسى وزگە­لەرگە ۇلگى بولارلىق قۇتتى مەكەن. سوندىقتان دا سوناۋ 2001 جىلى 14-17 شاعىن شارۋا قو­جا­لىق­­تارىن بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ جە­كەمەنشىك جەرلەرىن جالعا الدىق تا “ىنتى­ماق” شارۋاشىلى­عىن قۇر­دىق. بۇگىن­دە جۇزدەگەن سۋارمالى القاپ­تى, ءتالىمى ەگىستىكتى يگەرۋدەمىز. 300 گەكتار جايىلىمدىق, شۇرايلى ءورىس ءوز الدىنا. وتكەن جىلى كوكونىس, مايبۇرشاق, تەمەكى, استىق سەپتىك. 30-40 ادامدى جۇمىس­پەن قامتىدىق. ەگىن شارۋاشى­لى­عىنا قوسىمشا مال وسىرۋمەن دە اي­نا­لى­سامىز. ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, جۇيرىك باپتاپ, جىلقى تۇقىمىن اسىل­دان­دىرۋعا دەن قويا باستادىق. اۋىلدا بىزدەن باسقا ازامات سۇلۋ­بەكوۆ, گۇلنار كەلگەن­باەۆا, مۇقا­مەت­قالي جۇرىنوۆ سىندى ىسكەر ازاماتتار شارۋاشى­لىق جۇرگىزۋدى جولعا قويىپ وتىر. “ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەدى” دەگەن ەمەس پە, الىنعان ءونىم­نىڭ ءمول­شەرى­نە قاراي جەر يەلەرىنە تابىس ۇلەسىن تەڭ بولەمىز. ودان تىس وسى ورتا مەكتەپتىڭ ءتۇرلى شارا­لا­رىنا ءجار­دەم­دەسەمىز. جاع­دايى كەل­مەيتىن وتباسىلارىنا جەم-ءشوبىن جە­تكىزىپ بەرەمىز. شاما كەلسە, اۋىلداستىڭ العىسىن العانعا نە جەتسىن. كەزدەسۋدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­با­سارى جان­دار­بەك دالاباەۆ قو­رىتىندىلاپ, ەلباسىنىڭ باس­تا­ما­سىمەن جۇزەگە اسقان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ وتكەن جىلى اۋداندا ويداعىداي ورىندالعانىن, وسىعان وراي بيىلعى جىلدىڭ جوسپارى بويىنشا ىنتىماقتاعى ورتالىق كوشەگە دە اسفالت توسە­لەتى­نىن ايتىپ, جينالعانداردى قۋانتتى. تۇرعىنداردى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلگەنى ورتاعا سالىندى. ءيا, 2018 ادام تۇراتىن 300-گە جۋىق اۋلاسى بار ىنتىماق اۋىلى وسىنداي. ونىڭ ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن شاكىرتتەر وتكەن وقۋ جى­لىن­دا ۇبت ناتيجەسى بويىنشا اۋ­دان­دا الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ­تى. وزاتتار مەن ەكپىندىلەر سانى جەتكىلىكتى. جىل سايىن ىرگەلەنىپ, كۇن سايىن كوركەيگەن ىنتىماق اۋى­لى­نىڭ بولاشاعى زور. ونداعى ازا­مات­تاردىڭ ديدارى اجارلى, تابىسى بازارلى. ءاردايىم ىنتىماعى جاراسىپ, قۋانىشى مولايا بەرسە دەگەن تىلەك كوكەيدە تۇردى. كۇمىسجان بايجان, اماتى وبلىسى.