وتكەن كەزەڭدەردىڭ تاريحي وقيعالارىن ەلەپ-ەكشەيتىن بولساق, بۇگىندە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بىرىنە اينالعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) دۇنيەگە كەلۋى جەڭىل بولماعانى انىق بايقالادى. قورىتىندى قۇجاتقا قول قويىلماس بۇرىن, كەڭەستەر وداعى مەن باتىستاعى بىرقاتار ەلدەردىڭ اراسىندا بىرنەشە جىلعا سوزىلعان كوپجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ەقىۇ-نى قۇرۋمەن قاتار, ستراتەگيالىق قارۋ-جاراقتى شەكتەۋ تۋرالى جانە باسقا دا بىرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويۋ ۇيعارىلدى. ال قورىتىندى قۇجاتتى ازىرلەۋ بارىسىندا كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشىلار قۇرىلۋعا ءتيىس ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ سول كەزدەگى بار بلوكتىق قۇرىلىمداردان باستى ەرەكشەلىگىنە ايرىقشا ءمان بەردى. ول ەرەكشەلىكتەر مىنالار ەدى: ۇيىمنىڭ قىزمەتى سىرتقى قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, ۇيىم بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە, دالىرەك ايتقاندا, “قىرعي-قاباق سوعىس” جىلدارىندا يادرولىق ديپلوماتيا مەن ساياسي بلوكتىق قاراما-قارسى تۇرۋدىڭ اياسىنان شىعا الاتىن بىردەن-ءبىر ۇيىم بولۋى كەرەك. ويتكەنى, سول كەزەڭدەردە كەڭەستەر وداعى مەن باتىس اراسىندا “قىرعي-قاباق سوعىس” ءورشىپ تۇرعان بولاتىن. ەقىۇ-نىڭ قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاۋى وسى “قىرعي-قاباق سوعىستى” ەداۋىر باسەڭدەتۋگە ەرەكشە زور ىقپال ەتتى. حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلار الدىندا ەۋروپاداعى (البانيادان باسقاسى) بارلىق ەلدەردىڭ جانە اقش پەن كانادانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزگەن بولاتىن. ونىڭ ناتيجەسىندە مينيسترلەر ورتاق ۇيعارىمعا كەلىپ, ءوز ەلدەرىنىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى جونىندەگى كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى مازمۇندالعان “كوگىلدىر كىتاپتى” بەكىتتى. ونداعى ۇسىنىستار جيناقتالا كەلىپ, حەلسينكي قورىتىندى قۇجاتىنىڭ 1-پۋنكتىندە: “كەڭەسكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى وعان ەگەمەن جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە تولىق تەڭدىك جاعدايىندا قاتىسادى. كەڭەس اسكەري وداقتاردان تىس وتكىزىلەدى”, – دەپ كورسەتىلدى. بۇعان قوسا, قۇجاتتا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە شەشىمدەر تەك كونسەنسۋس بويىنشا قابىلداناتىنى ناقتىلانعان. باستاپقىدا قورىتىندى اكتىدە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە ءۇش “قورجىنعا” جاتاتىن ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ كورسەتىلگەن ەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اسكەري-ساياسي قاۋىپسىزدىك پەن قارۋ-جاراققا باقىلاۋ ورناتۋ, ەكىنشىسى – ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىق, ال ءۇشىنشىسى – گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق پەن ادام قۇقىعى ماسەلەلەرى. سول جىلدارى ەكى ساياسي يدەولوگيانىڭ ءوزارا تەكەتىرەسى اسقىنىپ, ناعىز شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ تۇرعان ەدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, باتىس مەملەكەتتەرى ۇيىمداعى نەگىزگى جۇمىس باعىتتارىن ءۇشىنشى “قورجىنمەن”, ال كەڭەستەر وداعى باستاعان سوتسياليستىك ەلدەر ەكىنشى “قورجىنمەن” بايلانىستىرۋدى ماقسات ەتتى. ويتكەنى, سوتسياليستىك ەلدەر ءۇشىن باتىستاعى مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور بولاتىن. وسىنىڭ سالدارىنان قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كوپ جاعدايدا ەكىنشى قاتاردا قالىپ ءجۇردى. ارادا ونداعان جىلدار وتكەندە بۇل ولقىلىقتاردىڭ ورنى تولتىرىلىپ, ەكىنشى قاتاردا قالىپ قويعان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءبىرىنشى قاتارعا قويىلدى. بۇعان وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا جەر شارىنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى تىكەلەي اسەر ەتكەنى انىق. تانىمال ساياساتكەرلەر بۇل جىلداردى ەقىۇ-نىڭ جاڭا تىنىسى اشىلعان كەزەڭ دەپ باعالايدى. ونىڭ ۇستىنە ەقىۇ 1992 جىلعى حەلسينكي سامميتىندە بۇۇ جارعىسىنا سايكەس ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ەۋرواتلانتيكالىق كەڭىستىكتە اسكەري-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جاۋاپتى وڭىرلىك ۇيىم دەپ تانىلدى. وسىلايشا, ۇيىمنىڭ تۇراقتى قۇرىلىمدارى قۇرىلىپ, جەر-جەرلەردە, اسىرەسە, “ىستىق نۇكتەلەردە” ميسسيالارى جۇمىس ىستەي باستادى. حەلسينكي قورىتىندى قۇجاتىندا وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا باسشىلىققا الىناتىن نەگىزگى ون قاعيدا بەكىتىلگەن بولاتىن. ولار – ەگەمەندىك تەڭدىك جانە ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ, كۇش قولدانباۋ جانە قوقان-لوقى جاساماۋ, مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى, مەملەكەتتەر جەرىنىڭ تۇتاستىعى, داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت تۇردە رەتتەۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاۋ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋ, حالىقتاردىڭ تەڭدىگى مەن ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قۇقىعى, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن ادال ورىنداۋ. وسىدان 35 جىلداي بۇرىن ناقتىلانعان بۇل قاعيدالار ءالى كۇنگە ساقتالىپ كەلەدى. سونداي-اق سول جىلدارى بەلگىلەنگەن ەقىۇ قىزمەتىنىڭ ءۇش “قورجىنىنداعى” ماسەلەلەر دە ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىراعان جوق. مىنە, بۇل – ۇيىمنىڭ باستاپقى كەزدە-اق ءوز قىزمەتى مەن باعىت-باعدارىن تياناقتاپ العانىن كورسەتەدى. كەزىندە, ناقتىراق ايتقاندا, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەقىۇ-نى “ەۋروپالىق بۇۇ-عا” اينالدىرۋ ءۇردىسى كۇشەيگەنى جاسىرىن ەمەس. قاي جاعىنان العاندا دا, بۇل ۇلكەن قاتەلىك ەدى. ويتكەنى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مارتەبەسى دە, اتقارار مىندەتى دە اسا اۋقىمدى جانە ونىڭ شەشىمدەرى ورىندالۋى ءتيىس. ال ەقىۇ بولسا, زاڭدىق سيپاتتاعى ەمەس, ساياسي سيپاتتاعى شەشىمدەر قابىلدايتىن قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. 2000 جىلدان باستاپ ەقىۇ قىزمەتىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى, قىزمەت اياسى ەداۋىر كەڭەيە ءتۇستى. ساياساتكەر-ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, بۇعان 2001 جىلعى قىركۇيەكتە اقش-تا بولعان لاڭكەستىك وقيعالار سەبەپ بولدى. ءسويتىپ, ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىنە جوعارىدا اتالعان ءۇش ولشەممەن قاتار, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە قويىلدى. سودان بەرگى جىلداردا ەقىۇ تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالار كورسەتكەنىندەي, ۇيىم قىزمەتى جەرگىلىكتى جەرلەردە دە جاندانىپ, بالاماسى جوق قۇرىلىمعا اينالدى. بۇعان قازىرگى كەزدە ۇيىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپاداعى, شىعىس ەۋروپاداعى, كاۆكاز بەن ورتالىق ازياداعى ەلدەردە 18 ميسسيا بويىنشا جەمىستى جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقانى ناقتى دالەل بولادى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, كەزىندە يۋگوسلاۆياداعى, ماكەدونياداعى, تاۋلى قاراباقتاعى ورىن العان قاقتىعىستاردى اۋىزدىقتاۋعا وسى ەقىۇ ىقپال ەتكەن بولاتىن. سونىمەن, ەقىۇ ءوزىنىڭ 35 جىلدىق تاريحىندا ساياسي ۇنقاتىسۋدى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋشى ماڭىزدى فورۋم بولىپ تابىلاتىندىعىن كورسەتىپ بەردى. ويتكەنى, ۇيىم قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋدى, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, سايلاۋلاردى باقىلاۋدى قوسا العاندا, اسا اۋقىمدى ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ كەلەدى. ال ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 35 جىل تولۋىنىڭ قازاقستان توراعالىعىنا تۇسپا-تۇس كەلۋى ەلىمىزگە قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى بەلگىلى. وتانىمىزدىڭ توراعالىقتى دا, ۇيىم مەرەيتويىن دا ويداعىداي اتقاراتىنىنا سەنىم مول. وعان قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى دە, ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتى دە جەتەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
