جاقىندا تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق ماقتانىشى, تاريحي تۇلعا قارابۋرا اۋليەنى ماڭگى ەستە قالدىرۋ مەن ۇرپاقتارعا ۇلاعات ەتۋ ماقساتىندا قىزىلوردا قالاسىندا وعان كوشە ەسىمى بەرىلدى. كوشەگە قارابۋرانىڭ ەسكەرتكىش تاقتاسى ورناتىلدى. وسى راسىمگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءيىن تىرەسە جينالعان قاۋىم قارابۋرا جايلى اڭىز بولىپ جۇرگەن اڭگىمەلەر ايتىپ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى تاريحي تۇلعالاردى قايتا ءتىرىلتۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ىستەرگە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ءسوز ورايى كەلگەندە تەكتى تۇلعا قارابۋرا ءاز اۋليە جايلى بىزگە تۇسكەن دەرەكتەرگە جۇگىنىپ, ءسال شەگىنىس جاسالىق. قارابۋرا 1104 جىلى نۇر اتا توڭىرەگىندەگى قىزىلشا دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. قارابۋرا ارىستان باپتىڭ دارىندى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ول قوجا احمەت ياساۋيمەن بىرگە بۇحاراداعى اتاقتى عۇلاما ءجۇسىپ ءحامادانيدىڭ ءدىني مەدرەسەسىندە ءبىلىم الادى. مەدرەسەنى بىتىرگەننەن كەيىن قارابۋرانى ەل باسقارۋ ىسىنە ۇيرەتۋ ماقساتىندا اكەسى شاقىرىپ الادى. اكەسى ولگەننەن كەيىن ول بوعىرا حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرادى. بىردە تاقتىڭ ۇستىندە وتىرعاندا ءۇيدىڭ توبەسىندە ادامنىڭ جۇرگەنىن بايقاپ: ء“ۇيدىڭ توبەسىندە نە ىستەپ جۇرسىڭ؟”–دەپ سۇراسا, توبەدەگى داۋىس: “تۇيە ىزدەپ ءجۇرمىن” –دەيدى. ء“ۇيدىڭ توبەسىنەن تۇيە ىزدەي مە؟”–دەسە, توبەدەگى: “سەنىڭ تاقتىڭ ۇستىندە تويىپ الىپ اللانى ىزدەگەنىڭ ءۇيدىڭ توبەسىنەن تۇيە ىزدەگەننەن دە ەسۋاستىق. ەگەر اللانى شىن ىزدەسەڭ, قارابۋراعا ءمىنىپ, اللا جولىنا ءتۇس, ماقساتىڭا جەتەسىڭ”, – دەپ عايىپ بولادى. قارابۋرا سودان كەيىن سوپىلىق جولدى تاڭدايدى. قوجا احمەت ياساۋي سياقتى سوپىلىق اعىمدى دامىتۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. ول كىسىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن ومىرلىك فيلوسوفياسى قوجا احمەت ياساۋيمەن ۇندەس شىعىپ, ولار ءبىرىن-ءبىرى قولداپ وتىرادى, قۇرمەتتەيدى. سوندىقتان بولار, قايتىس بولار الدىندا جانازاسىن شىعارۋدى قارابۋرا اۋليەگە سەنىپ تاپسىرادى. قوجا احمەت اۋليە كوز جۇمارىندا عۇلامالاردى, شاكىرتتەرىن قىلۋەتكە شاقىرىپ الىپ: “مەن ولەمىن, جانازا نامازىمدى قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتى, تاقاراتسىز جەر باسپاعان, ۇيىنە بالا-شاعاسىنىڭ ءبىر كۇنگە جەتەتىن ناپاقاسىنان ارتىق ەشنارسە اپارماعان, بار ءومىرىن مەشىتكە ارقالاپ وتىن تاسۋمەن وتكىزگەن تاما بۋرا شىعارادى”, –دەپ تاپسىرادى. “مەن سەنى اقىرەتتىك دۇنيەگە شىعارىپ سالارمىن, مەنى كىم اتتاندىرار ەكەن؟” –دەپ كۇبىرلەگەن ەكەن جارىقتىق قارابۋرا اۋليە. بۇل قارابۋرانىڭ ءوز زامانىنداعى ورنى مەن بەدەلىنە ايعاق. قارابۋرانىڭ اۋليە اتانۋى ءبىر عانا قازاق ەلى ەمەس, كۇللى تۇركى دۇنيەسى مويىندارلىق رۋحاني ءپىر سانالۋى, اتادان بالاعا وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتۋى, ونىڭ ۇلكەن قۇدىرەت يەسى ەكەنىن بىلدىرەدى. قارابۋرانىڭ اۋليەلىلىگى تۋرالى اڭىز بولىپ كەتكەن اڭگىمەلەر وتە كوپ. باقتيار سمانوۆ ءوزىنىڭ “قارابۋرا اۋليە” دەگەن ەڭبەگىندە تۇركياعا ساپارى كەزىندە ول ەلدىڭ زيالىلار قوعامىنىڭ توراعاسى اتاقتى عالىم نەفزات يالشىنتاشپەن كەزدەسىپ, اڭگىمە ۇستىندە قازاق توپىراعىندا جاتقان بارشا ءيىسى مۇسىلمان قاۋىمنىڭ, قالا بەردى بۇكىل زيالى ادامزات بالاسىنىڭ وركەندەپ دامۋىندا كورنەكتى ورىن الاتىن قاستەرلى تۇلعالار: ۇلى بابالارىمىز قورقىت اتا, ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, ىسقاق باب, بابا تۇكتى شاشتى ءازىز, قارابۋرا سەكىلدى اۋليەلەردىڭ ەسىمدەرىن اتاعاندا ول ورنىنان تۇرىپ قولىمىزدى الىپ: –بۇل ايتقاندارىڭنىڭ بارلىعى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ اۋليەلەرى, ءبىزدىڭ ۇلى ارۋاقتارىمىز, رۋحاني بايلىقتارىمىز ەمەس پە؟–دەگەن ەدى دەيدى. مىنە, قارابۋرا اۋليەنى بۇكىل تۇركى دۇنيەسى مويىنداعان دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. دەمەك, قارابۋرا اۋليە تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ورتالىق ازيا يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, ءارى اۋليەلىگىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇرپاقتارى, بارشا قازاق حالقى ءپىر تۇتقان تۇلعا دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. قارابۋرا اۋليە سوزاق جەرىندە ماڭگىلىك دامىلداپ جاتىر. وعان 1997 جىلى سارىارقا اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى قۇرال ەرجانوۆتىڭ قامقورلىعىمەن, كورنەكتى عالىم ءابدىراحمان ومباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءزاۋلىم كەسەنە سالىندى. قازىرگى كۇندە قارابۋرا اۋليە كەسەنەسى حالقىمىزدى يماندىلىققا, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ ورتالىعىنا اينالۋدا. ونىڭ زيراتىنا كەلىپ, اللاعا جالبارىنىپ, تىلەگەن تىلەكتەرىنىڭ قابىل بولۋىنا دەن قويۋشىلار قاتارى كۇن وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. قورىتا ايتار بولساق, ورتالىق ازيادا يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتكەن قارابۋرا اۋليە بۋراحان اتانىڭ تاريحىمىزدا الار ورنى ەرەكشە. قازاق دالاسىندا قاراحان مەملەكەتىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, ىرگە بەكىتىپ نىعايۋىنا قارابۋرا بەلسەندىلىكپەن اتسالىسقان. اسىرەسە, ساحارادا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ ورنىقتىرۋدا قوجا احمەت ياساۋي مەن قارابۋرا تىزە قوسىپ, قاجىر-قايرات, ماقسات-مۇددەلەرىن ورتاقتاستىرعان. قارابۋرا اۋليە ۇرپاقتارى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ايتا كەتكەن دۇرىس شىعار. قارابۋرا اۋليە مەن باتىمادان تارايتىن بىزگە بەلگىلى ۇرپاقتارى: قوزى-تەگىن, ءامبار ءبيبى مەن بەگىم انا. “تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى” دەمەكشى, بۇلاردىڭ بارلىعى دا قازاق حالقى قۇرمەتتەگەن, اۋليە تۇتقان اسىل جاندار. قوزى-تەگىننەن ازىرگە دەرەك جوق. ءامبار ءبيبى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شاكىرتى سۇلەيمەن حاكىم اتا باقىرعانيعا تۇرمىسقا شىققان. ءامبار ءبيبىنىڭ سۇلۋلىعىمەن قاتار, اقىلدىلىعى كورىپكەل اۋليەلىلىگى دە بولعان. حاكىم اتا مەن ءامبار بيبىدەن مۇحاممەد قوجا, اسقار قوجا, حۋببي قوجا مەن ايشا ءبيبى تۋادى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا اتاقتى ادامدار ەكەنى بەلگىلى. قازاق حالقىنىڭ ارۋاق تۇتقان انالارىنىڭ ءبىرى – قارابۋرانىڭ تۋعان جيەنى, “قىز اۋليە” اتانىپ كەتكەن ايشا ءبيبى. ال ءامبار ءبيبى حاكىم اتا باقىرعانيدى دۇنيە سالعاننان كەيىن ءتۇبى اراب زەڭگى اتاعا ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىققان. قارابۋرا ءاز اۋليەنىڭ ەكىنشى قىزى – بەگىم سۇلۋ اقىلىنا كوركى ساي, پاراساتى مول قىز بولىپتى. وسىنداي قاسيەتتەرىنىڭ اقىلدىلىعى, ادال, تازا, قاسيەتتى دارىندىلىعى ارقاسىندا بەگىم انا اتالادى. ءامبار ءبيبى تاشكەنتكە جاقىن جەردەگى زەڭگى اتا قىستاعىندا جەرلەنگەن. ساعاناسى سوندا سالىنعان. ال بەگىم انا ساعاناسى قازالى اۋدانىنىڭ جەرىندە. ...سونىمەن, قىزىلوردا قالاسىندا قارابۋرا كوشەسى مەن ەسكەرتكىش تاقتاسى اشىلىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلاعات ەتىپ تابىستالدى. كوشە اشىلۋ راسىمىنەن سوڭ قارابۋرا ءاز اۋليە رۋحىنا باعىشتالىپ قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.
ونەر “جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن ادام عانا جەڭىسكە جەتەدى” دەيدى ديريجەر الان بورىباەۆ كوپتەن كۇتكەن 2010 جىلعا دا قادام باسقالى ونشاقتى كۇننىڭ ءجۇزى بولدى. جاۋاپكەرشىلىگى مول 2010 جىلدان قازاق ەلىنىڭ كۇتەرى كوپ. الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنان جەر كولەمى بويىنشا العاشقى توعىزدىقتىڭ قاتارىنداعى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن سىن بولاتىن, الايدا جەمىسى مول, ءوزىنىڭ الەم الدىنداعى ساياسي بەدەلىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەتىن جىلدى قازاق ەلىنىڭ دە, قازاقستاندى ىشتەي دە, سىرتتاي دا باقىلاپ وتىرعان باسقا مەملەكەتتەردىڭ دە تاعاتسىزدانا كۇتكەنى راس. ءيا, قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىن عانا ەمەس ەكەندىگىن, سونداي-اق زور ابىروي, ۇلكەن جەتىستىك ەكەندىگىن ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز. ارينە, مۇنداي قۋانىش قازاق ەلىنىڭ پاك كوڭىلى, اق پەيىلىنە اللانىڭ بەرىپ وتىرعان ىزگى نەسىبەسى, ىرىزدىعى دەسەك, ساياسي ءمانى جوعارى, ەل مارتەبەسى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان شارالار ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەپ تىلەيمىز. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەتىن ءبىر جىل كولەمىندە ەۋروپا حالقى قازاقستاننىڭ تەك قانا ساياسي باسقارۋشىلىق قابىلەتىمەن عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ تاريحى, ونەرى, مادەنيەتى, سالت-داستۇرىمەن دە ەتەنە تانىس بولاتىنى حاق. ارينە, وسىعان دەيىن دە ءبىزدىڭ رۋحاني الەمىمىز وزگەلەرگە كەڭىنەن تانىمال بولاتىن. عىلىم, ونەر, مادەنيەت, سپورت سالالارىنداعى مايتالمانداردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا كوپ ەلدەر قازاقستاندى تانىدى, ءبىلدى. ەندىگى كەزەكتەگى ماقساتىمىز – ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن ءساتتى دۇرىس پايدالانىپ, الەم تاريحىنا, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن كۇندەردىڭ سانىن كوبەيتۋ. قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى 13 قاڭتار كۇنى اۆستريا استاناسى ۆەنادا ەلىمىزدىڭ ءبىر توپ ونەر شەبەرلەرى كونتسەرت بەرەدى. ءبىز ۆەناعا اتتانعالى وتىرعان وسى ونەر ۇجىمدارىن ەلورداداعى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا سوڭعى دايىندىقتارىن پىسىقتاپ جاتقان تۇستا جولىقتىردىق. قازاق ونەر شەبەرلەرى اۆستريا استاناسى ۆەناداعى حوۆبۋرگ پەن گابسبۋرگ يمپەراتور سارايىندا كونتسەرتتىك قويىلىمدى ەۋروپا جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنباق. ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتارىندا قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى مەن پرەزيدەنت وركەسترى, سونداي-اق تالانتتى, جاس ديريجەر الان بورىباەۆ باستاعان ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, الىبەك دىنىشەۆ, مايرا مۇحامەدقىزى, ايگۇل قوسانوۆا سىندى ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىمال انشىلەر مەن مۋزىكانتتار دا بار كورىنەدى. قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان دايىندىقتىڭ اراسىنداعى ءۇزىلىس ۋاقىتىن پايدالانىپ, جاستىعىنا قاراماي الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىلىپ ۇلگەرگەن تالانتتى مۋزىكانت الان بورىباەۆتى اڭگىمەگە تارتقانبىز. – ارينە, ءدال قازىر ءسىز ءۇشىن ءاربىر ءساتتىڭ قىمبات ەكەنىن بىلەمىز. دەگەنمەن, ءسال تىنىس العان ۇزىلىستەگى ءساتىڭىزدى پايدالانىپ, بىرەر سۇراققا جاۋاپ بەرۋىڭىزدى وتىنسەك دەپ ەدىك. ولاي بولسا, ەڭ الدىمەن جۇرتشىلىقتى ۆەنادا وتەتىن كونتسەرتتىڭ باعدارلاماسىمەن قىسقاشا تانىستىرا كەتسەڭىز. – قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك دەپ بىلەمىن. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمىز ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ساياسي سالماعىن كورسەتسە, الداعى كونتسەرتتى دە ساياسي شارا دەپ بىلەمىن. سوندىقتان بار ەرىك-جىگەرىمىزدى سالىپ, كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسامىز. وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن الدىمەن الەمدىك كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارى ورىندالادى. تاڭداۋ – موتسارتتىڭ قىرقىنشى سيمفونياسىنا ءتۇستى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. زالتسبۋرگتە كىندىك قانى تامعان ۇلى مۋزىكانت, قايتالانباس تۇلعانى اۆستريا حالقى ءپىر تۇتادى. وتاندىق ۇجىمنىڭ دۋناي ساحناسىنا اپارار باستى كادەسى – ۇلت ماقتانىشى ۇلى جۇبانوۆتىڭ تۋىندىلارى. بۇل قازاق اۋەنىن تورتكۇل الەم تانىپ, ۇلت مادەنيەتى تۋرالى ەستىپ-ءبىلسىن دەگەن نيەتتەن تۋىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى قازاق مادەنيەتىن دە الەمگە پاش ەتۋگە تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. كونتسەرتتە حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ, سونىمەن قاتار, احمەت جۇبانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, لاتيف ءحاميديدىڭ شىعارمالارىن ورىندايمىز. ارينە, كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ ايتىپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا نەگىزگىلەرى وسىلار. جالپى, كونتسەرت ارقىلى جات جۇرت ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى تاني تۇسەدى. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, بۇل ساپارعا ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى ورىنداۋشىلارى عانا بارادى. ونىڭ ىشىندە وپەرا جانە بالەت تە نازاردان تىس قالعان جوق. ەلىمىزدە تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۆەناعا بارا جاتقان ءبىزدىڭ توپتاعى ءانشى, ارتىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاستار. بۇل دا ۇلكەن ماقتانىش قوي! – الگىندە دايىندىق زالىنا كىرگەن بەتتە بۇل جەر بىزگە تىم سالقىن سياقتى كورىنىپ ەدى. الايدا, سىزدەردىڭ ونەرلەرىڭىزدى تاماشالاي كەلە زال ءىشى بەينە جىلىنىپ سالا بەرگەندەي. – ارينە, ءوز شىعارماشىلىعىمدى ماقتاۋدان اۋلاقپىن. الايدا ءبىزدىڭ ونەرىمىز سىزدەرگە وسىنداي اسەر ەتىپ جاتسا, بۇعان قۋاناتىنىمىز انىق قوي! ونەر قۇدىرەتى دەگەنىمىز دە وسى (ك ۇلىپ). ۆەنا مەن ءۇشىن, جالپى ونەر ادامى ءۇشىن تاڭسىق قالا بولماۋى كەرەك. ونەردىڭ تەرەڭ تاريحى دا وسى ۆەنا قالاسىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇعان ۆەنا ۋنيۆەرسيتەتىندە تاجىريبەدەن وتكەن كەزىمدە كوزىم انىق جەتتى. ۆەناعا بارا جاتقان وسى جولعى ساپارىمدى, ءبىر جاعىنان, ۆەناعا, ونەردى تەرەڭگە بويلاتقان ۇلى قالاعا بەرىپ جاتقان شىعارماشىلىق جەتىستىگىمنىڭ باستاۋى دەپ تە تۇسىنەمىن. جالپى, الداعى كونتسەرتتەن بارلىعىمىزدىڭ كۇتەرىمىز كوپ. ونەر شەبەرلەرىنىڭ بارلىعى دا ءوز موينىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى دەگەن ويدامىن. ويتكەنى, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن ادام عانا جەڭىسكە جەتەدى. بۇل – ءومىردىڭ بىزگە ۇيرەتكەن ەڭ باستى ساباعى. – بۇل ساپار ءسىز ءۇشىن نەسىمەن قىمبات؟ – ءوز وتانىمنىڭ ازاماتى بولعاندىقتان, ارينە, بىرىنشىدەن, ەلىم ءۇشىن قۋانامىن ءارى ماقتانامىن. ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا قاراپ, شىنى كەرەك, كادىمگىدەي شاتتانادى ەكەنسىڭ. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان, ۇلتتىق بوياۋى اڭقىپ تۇرعان ونەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلى كلاسسيكتەردىڭ تۋىندىلارىنا دا كوڭىل بولسە, ونەردىڭ تارازىسىن تەڭ ۇستاسا, الار اسۋى ءالى الدا دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار دا ءدال وسى زاڭدىلىقتى باسشىلىققا الارى ءسوزسىز. ونەر شەبەرىمەن بىرەر ءسات ىشىندە وسىلايشا عانا تىلدەسىپ ۇلگەردىك. اڭگىمە بارىسىندا الاننىڭ ماڭدايىنان تەپشىپ شىققان تەردى دە بايقاپ قالدىق. ونەر شەبەرلەرىنە ءسات ساپار تىلەگەن ءبىز تالانتتى ديريجەرمەن بولاشاقتا دا جۇزدەسىپ, اڭگىمەنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, كوكەيدە جۇرگەن ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الارمىز دەگەن ويدامىز.
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.
