ال يادرولىق قارۋ تەك سول ەكى ەلدە عانا ەمەس, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي دا يادرولىق دەرجاۆالار. ولاردىڭ قاتارىنا ءۇندىستان مەن پاكستان دا قوسىلدى. ءيزرايلدىڭ دە يادرولىق وقتۇمسىقتارى جەتەرلىك دەگەن ءسوز ايتىلادى. كحدر-داعى يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى اڭگىمەدەن جۇرت شارشاعان. ولاردىڭ وزدەرى قارۋىمىز بار دەپ قورقىتادى. كوپ ادام ونى جاي قورقىتۋ دەپ كۇدىك بىلدىرسە دە, ەگەر ول شىندىق بولسا, قايتەمىز دەگەن قاۋىپ تالايلاردىڭ ۇيقىسىن قاشىرادى. ال بۇل قارۋعا ازىرگە يە بولا قويماعان يراننىڭ يادرولىق داقپىرتى بارىنەن دە قورقىنىشتى. سويتسە دە وسىناۋ قارۋدى قىسقارتۋ, وعان توسقاۋىل قويۋ, جالپى يادرولىق ۇرەيدىڭ قىسپاعىنان قۇتىلۋ شىن مانىندە جوعارىداعى ەكى ەلدىڭ قولىندا دەگەن ءسوزدىڭ دە جانى بار. كەزىندە وسى ەكى ەل جاپپاي قارۋلانۋ جونىندە جارىسقا ءتۇسىپ, جەر شارىن توڭكەرىپ جىبەرەتىندەي قارۋ قورىن جاساعاندا, ولار ەشكىمگە سەندەر قويا تۇرىڭدار دەپ ايتا المادى. ءتىپتى وزدەرىنىڭ وداقتاستارىنىڭ دا سونداي قارۋعا يە بولعانىن ىشتەي قۇپتاعان دا بولار. ەندى سول قارۋدان قۇتىلۋدىڭ جولى دا وسى ەكى ەلگە بارىپ تىرەلەدى. ەڭ الدىمەن ولار ءبىز وسىلاي قارۋلارىمىزدى قىسقارتىپ جاتىرمىز, سەندەر دە سولاي ەتىڭدەر دەسە, ولاردىڭ سوزدەرى دە ءوتىمدى بولارى انىق. ءتىپتى قاجەت بولعان كەزدە وزدەرىنىڭ قارۋلى الەۋەتىن العا توسا وتىرىپ, باسقالارعا تالاپ تا قويۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. كەزىندە يادرولىق قارۋدى شەكتەۋگە ناقتى قادام دا جاسالعانى بەلگىلى. كسرو-نىڭ كۇيرەۋى قارساڭىندا سول ەلدىڭ سوڭعى باسشىسى ميحايل گورباچەۆ پەن اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۇلكەن دجوردج بۋش “ستارت-1” كەلىسىمىنە قول قويعان بولاتىن. ولار ءوز قارۋلارىن قىسقارتا وتىرىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى مۇنداي قارۋدى قولدانباۋعا كەلىسكەن. كەلىسىمگە قول قويعان ەكى قايراتكەر دە بيلىكتەن كەتتى. ونىڭ ۇستىنە كسرو-داي الپاۋىت دەرجاۆا دا كۇيرەدى. راس, ونىڭ مۇراگەرى رەتىندە رەسەي ۇلكەن قارۋ الەۋەتىنە يە بولىپ قالدى. يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋعا بايلانىستى وسى ەكى يادرولىق سۋپەر دەرجاۆانىڭ باستاماشىلىق قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىكتەرى مول. جاقسى ما, جامان با, سول “ستارت-1” كەلىسىمى بەلگىلى دارەجەدە ەكى ەل اراسىنداعى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋگە نەگىز قالادى. بىراق سول كەلىسىمنىڭ مەرزىمى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءبىتىپ وتىر. ەكى ەل باسشىلارى ونى ۇزارتۋعا ارەكەت جاساي قويمادى. راس, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ تە بۇل سالادا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى. جۇرت نازارى قازىر بيىلعى مامىردا نيۋ-يوركتە وتەتىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ پروبلەماسىنا ارنالعان NPT (Nuclear Non-ءProlىferatىon Treaty) كونفەرەنتسياسىنا اۋىپ وتىر. سوندا جان-جاقتى كەلىسىمگە دە جەتۋگە بولعانداي. بىراق 2005 جىلى وتكەن وسىنداي كونفەرەنتسيا تەك ايتىس-تارتىس, كىنالاسۋلارمەن عانا بىتكەن. ولاي بولماس ءۇشىن جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالار كۇنى بۇرىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەپ, سونىڭ توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاپ, ناقتى كەلىسىم جولىن ىزدەسە ەكەن دەيسىڭ. يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ, ونىڭ تاراۋىنا جول بەرمەۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى ايقىن. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن كەزدە-اق وزىمىزدە بولعان يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىمىز بەلگىلى. جانە ۇنەمى ونى شەكتەۋ, يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ جونىندە باستامالار جاساپ كەلەمىز. اسىرەسە, ءبىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن جىلدا ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىز دە سالماقتى بولماق. يادرولىق قارۋعا توسقاۋىل قويۋ جولىنداعى كۇرەستە ءبىزدىڭ ۇلكەن ورنىمىز بار. جۇرت بىزدەن سول ورنىمىزعا لايىق ارەكەت كۇتەدى.
قايراتكەر ادامزاتتىڭ قامىن ويلايدى جىل ايرىعىندا الەمدىك ماسەلەلەر كوڭىلگە ورالادى. وعان قانداي قايراتكەر قانداي ىقپال جاسادى دەگەن وي دا كەس-كەستەيدى. ءبىر مەملەكەتتىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن الەمدىك اۋقىمدا كورىنگەن تالاي تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى – فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي. فرانتسيانىڭ ءوزى دە اركەز تاريحتىڭ شيىرشىق اتقان كەزەڭدەرىندە ايتۋلى وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. سويتسە دە ونى باسقارعان تۇلعالاردىڭ ىشىندە ەستە قالاتىندارى دا بار, كەيبىرەۋلەرىن بىردەن ەسكە ءتۇسىرۋ قيىن. بۇگىنگى بەتالىسىنا قاراعاندا, ساركوزي الداعى ۋاقىتتا بىردەن ەسكە تۇسەتىندەر قاتارىنان ورىن الاتىن شىعار. جاڭا جىلدىڭ الدىندا ساركوزيدىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمىنىڭ جارتىسى ءوتتى. ارينە, بۇل – ءوز ىسىنە ەسەپ بەرەتىن دە, جۇرت پرەزيدەنتكە باعا بەرەتىن دە مەرزىم. ساركوزيدىڭ ءوزى ۇستانعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا سەنىمدى. ويىمداعىنى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىرمىن, ءتىپتى بولماعاندا سول ءۇشىن كۇرەسىپ كەلە جاتىرمىن دەيدى. ءسىرا, جۇرتتىڭ دا باعاسى سوعان سايادى. ساركوزي قاشان دا ناقتىلىقتى قالايدى. ايتقان ءسوزىن ەشقاشان دا جەلگە ۇشىرمايدى. سايلاناردا جۇرتقا 490 ءتۇرى ۋادە بەرگەن ەكەن. ورىندالعانى دا بار, ءبىرشاماسى جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. ەڭ باستىسى, ۇمىتىلعانى جوق. سايلانعاننان كەيىن دە 732 شاراعا باستاماشىلىق كورسەتىپتى. جۇرت ولاردىڭ دا ورىندالاتىنىنا سەنەدى. الەمدىك داعدارىس ساركوزيگە دە سىن بولدى. فرانتسيا ەكونوميكالىق قىسپاققا تۇسسە دە, ەسەڭگىرەگەن جوق. بانكتەر بانكروتقا ۇشىرامادى. باسقا ءبىراز ەلدە جەتەكشى كاسىپورىندار تۇرالاپ قالعاندا, جۇرت بىلەتىن فرانتسۋزداردىڭ “رەنو”, “پەجو”, “سيتروەن” اۆتوكولىكتەرى ساتىلىپ جاتىر, جۇمىس ورىندارى قىسقارعان جوق. ولارعا مەملەكەت كومەككە كەلدى. جالپى, بۇل ەلدە ەكونوميكا جەكە مەنشىكتىڭ عانا قولىندا ەمەس, جارتىسى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسىندە. ساركوزيدى الەم جۇرتشىلىعى ەڭ الدىمەن حالىقارالىق ماسەلەلەردەگى بەلسەندىلىگىمەن تانىپ وتىر. قانداي دا حالىقارالىق شيەلەنىسكە ءالىپتىڭ اياعىن كۇتپەي بىردەن ارالاسىپ كەتەدى. سونىسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. كاۆكازدا كەنەتتەن بۇرق ەتە قالعان گرۋزيا مەن رەسەي اراسىنداعى سوعىستىڭ شارپۋى باسىلماي جاتىپ, ساركوزي توقتاۋ ايتىپ, اراعا ءجۇردى. ەۋروپانىڭ بىرىككەنى كەرەك. ونىڭ وزىنە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە كەرەك. قارت قۇرلىقتا جەتەكشى, الەۋەتتى ەلدەر شوعىرلانعان, ولار ىنتىماققا باستاماشى بولسا, الەمدىك تىنىشتىققا نەگىز قالانادى. كەزىندە الدەبىر سۋبەكتىلىك سەزىم اۋانىمەن فرانتسيا ناتو-دان ءبولىنىپ قالسا, ساركوزيدىڭ بەلسەندى باستاماشىلىعىمەن ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى سانالاتىن اسكەري وداققا ول قايتا قوسىلدى. ەۋروپانىڭ ەكونوميكالىق كىرىگۋى ءۇشىن دە ساركوزي جانىن سالدى. ول ليسسابون شارتىنىڭ ماقۇلدانۋى ءۇشىن ءبىراز تەر توكتى, ەۋروپالىق وداق جاڭا سيپاتقا كوشتى – ونىڭ پرەزيدەنتى سايلانىپ, ەكونوميكالىق كىرىگۋى بۇرىنعىدان دا ناقتىلانا ءتۇستى. سوڭعى كەزدە فرانتسيانىڭ جەكە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى دا بۇرىنعىدان الدەقايدا ورىستەي تۇسكەنىنە جۇرت كۋا. پرەزيدەنت ساركوزي الەمنىڭ ءار تۇسىنان ءجيى كورىنەدى. افريكاعا بارسا, ول ءوز ەلىنىڭ بۇرىنعى وتارشىلدىق ساياساتىن كوكسەمەيتىنى دە انىق. قارا قۇرلىقتاعى تاۋەلسىز ەلدەرمەن جاڭا قارىم-قاتىناس جاساعىسى كەلەتىنىن دە ءار ساپارىنان اڭعاراسىڭ. ازيادا دا شارۋاسى كوپ ەكەن. ساركوزيدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارى كەزىندە دە جۇرت ءبىراز جايدى ۇققانداي بولدى. ول ءوز ولشەمدەرىن تىقپالاي كەلگەن جوق, ەكى جاققا ءتيىمدى ۇسىنىستاردى العا توستى. فرانتسيا پرەزيدەنتى جايىندا بايىپتى دا پاراساتتى قايراتكەر رەتىندە اسەردە قالدىق. اسىرەسە, مىناۋ تەلەارنا دەگەندەر الەم قايراتكەرلەرىن حالىققا جاقىنداتىپ جىبەردى عوي. ولاردىڭ كەزدەسۋلەرىن, باسقوسۋلارىن كورسەتكەندە, كوپشىلىگىن جۇرت جازباي تانيدى. سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – نيكوليا ساركوزي. ىرىلىگىنەن ەمەس-اۋ, شاپ-شاعىن دەنەسىمەن دە جۇرتتىڭ ورتاسىندا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى ونىڭ الەمدىك اۋقىمداعى سالماعىنان دەپ قابىلداعان ءجون بولار.
ماماديار جاقىپ.
