سايلاۋدىڭ اشىق ءارى ايقىن وتۋىنە مۇددەلىمىز

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى ب.س.مەلدەشوۆپەن اڭگىمە – باقىت سارسەنباي ۇلى, پارلامەنت سەناتى­نىڭ دەپۋتات­تا­رىن سايلاۋ بويىنشا سايلاۋ ناۋ­قانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوتىپ جا­تىر. قازىر سەناتورلىقتان ءۇمىت­كەر­لەردىڭ سانى قانشا؟ – پارلامەنت سەناتى دەپۋتات­تارىنىڭ سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن ءوت­كىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارا­لار­دىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بەكىتكەن كۇنتىزبەلىك جوسپارىنا سايكەس, كانديداتتاردى تىركەۋ نەگىزىنەن 29 شىلدەدە, ال اقتوبە وبلى­سىندا 5 تامىزدا اياقتالدى. 29 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى بار­لىعى 52 كانديداتتى تىركەگەن بو­لاتىن, 5 تامىز كۇنى اقتوبە وبلى­سىندا تاعى ءبىر ۇمىتكەر تىركەۋدەن ءوتتى. تىركەلۋ مەرزىمى اياقتالعان­نان كەيىن بىرقاتار ۇمىتكەر ءوز كاندي­دا­تۋرالارىن الىپ تاستادى. ءناتي­جە­سىندە, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىز بويىنشا 47 دەپۋتاتتىققا كانديدات ساي­لاۋال­دى ۇگىت جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن الىپ وتىر. ۇگىت كەزەڭى 17 تامىز كۇنگى ساعات 24.00-دە اياقتالادى, ويتكەنى, زاڭ بويىنشا داۋىس بەرۋ الدىنداعى كۇنى – «تىنىش­تىق كۇنى» – ۇگىت جۇرگىزۋگە بولمايدى. بۇل وسى 47 ۇمىتكەر مىندەتتى تۇردە 19 تامىز كۇنى داۋىسقا تۇسەدى دەگەن ءسوز ەمەس, سەبەبى, كانديدات­تار­دىڭ دوداعا قاتىسۋدان باس تار­تۋعا, ءوز كانديداتۋراسىن الىپ تاستاۋعا قۇقى بار. سونداي-اق, ءماسليحاتتار اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ءتيىستى ۇسىنىس جاساۋ ارقىلى كانديدات ۇسىنۋ تۋرالى ءوز شەشىمىنىڭ كۇشىن جويا الادى. الايدا, داۋىس بەرۋ كۇنىنە ەكى كۇن قالعاندا ۇمىتكەردى تىركەۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋعا زاڭ تىيىم سالادى. ايتا كەتەيىن, سايلاۋ تۋرالى كونس­­تيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, سايلاۋ بالامالى نەگىزدە عانا ءوتۋى ءتيىس, ياعني ءاربىر وبلىس پەن استانا جانە ال­ماتى قالالا­رىن­دا ءبىر دەپۋتات­تىق مانداتقا كەمىندە ەكى ۇمىتكەر بولۋى كەرەك. بىزدەگى مالىمەتتەر بويىنشا, قازىر بۇل تالاپ ساقتالىپ وتىر. – اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيا­لارىنىڭ وسى كەزەڭدەگى مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى قانداي؟ – سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشى­لار, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى, قازىرگى ۋا­قىت­تا ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر­لەسكەن وتىرىس­تارىن­دا داۋىس بەرۋدى ءوت­كىزۋ­گە قاتىستى ۇيىم­داس­تىرۋ ءما­سە­­لە­لەرىن شەشۋ ۇستىندە. بارلىق وب­لىس ور­تا­لىقتارىندا, سونداي-اق استانا مەن الماتى قالا­لارىندا 2011 جىل­عى 19 تامىزدا تاڭداۋشى­لار­دىڭ وتى­رىستارى وتەتىن ورىندار مەن ۋاقىتى انىق­تال­عان. سايلاۋ ناۋقا­نىن جان-جاقتى ۇيىمداس­تىرۋ­عا, سو­نىڭ ىشىندە, ونى ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق جاعى­نان قامتا­ماسىز ەتۋگە, داۋىس بەرۋ پۋنكتتەرىن جاب­دىق­تاۋعا قاتىستى شارالار قولعا الىندى. بۇعان قا­تىستى ماتەريال­دىق, قارجى­لىق ماسەلەلەر تولىق شەشىلگەن. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ 30 شىلدە كۇنگى وتىرىسىندا «2011 جىلعى 19 تامىزعا تاعايىن­دال­عان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتى دەپۋتاتتارى سايلاۋىن­داعى سايلاۋ بيۋللەتەندەرى تۋرا­لى» قاۋلى قابىلداندى. وسى قاۋ­لىعا سايكەس, قورعالۋ دەڭگەيلەرى بار سايلاۋ بيۋللەتەندەرى بلانكى­­لەرى­نىڭ قاجەتتى سانى ءبىر ورتا­لىق­تان دايىن­دالىپ, كەيىن وڭىرلەرگە زاڭمەن كوزدەلگەن مەرزىمدە جانە مولشەردە جەتكىزىلەتىن بولادى. سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرۋ ەركىندىگى مەن قۇپيا­لىعى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس. بۇل – سايلاۋدى ۇيىم­داستىرۋ­شىلاردىڭ ءارى ماقساتى, ءارى مىندەتى. – داۋىس بەرۋدى وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيا­لىق زاڭعا سايكەس, تيiسiنشە وب­لىس­تىق, استانا مەن الماتى قالا­لىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ءتور­اعا­لىق ەتەتىن ءماسلي­حات­تار دەپۋتاتتارى­نىڭ بiرلەسكەن وتىرىسىنا اۋماق­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعا­سى مەن مۇشەلەرى دە قاتىسادى جانە داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرىپ, ءوت­كىزەدى. داۋىستاردى ساناۋدى جانە داۋىس بەرۋ ناتيجە­لەرىن جاريا ەتۋدى اۋ­ماق­تىق سايلاۋ كوميسسيا­لارى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە – 19 تامىزدا ءجۇر­گىزۋى ءتيىس. داۋىس بەرۋ ءراسىمى اياق­تالعان سوڭ سايلاۋ كوميسسياسى سول داۋىس بەرۋ ور­نىن­دا ءوز ءماجى­لى­سىن وتكىزەدى. وندا داۋىس بەرۋ ناتيجەسى انىقتالىپ, ءتيىستى حاتتاما جاسالادى. بۇدان سوڭ سايلاۋ ءناتي­جەسىن سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ ءتور­اع­اسى جاريالايدى. وسى­دان كەيىن عانا بiرلەسكەن وتىرىس جا­بىق دەپ جاريالانادى. سايلاۋدىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەسىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ وتكىزىلگەن كۇننەن باستاپ جەتى كۇن­نەن, ياعني 2011 جىلعى 25 تامىز­دان كەشىكتىرمەي انىقتايتىن بولادى. – سەناتورلاردى جاناما سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى وزدەرىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا سايلايدى ەمەس پە. بۇل وتىرىستاردى وتكىزۋگە قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟ قايتا داۋىس بەرۋ, قايتا سايلاۋ وتكىزۋ ىقتيمالدىعى بار ما؟ – قازىرگى كەزدە وتانىمىز بو­يىن­شا تاڭداۋ­شى­لار تىزىمدەرى ناق­تىلانىپ جاتىر. ەلىمىزدە ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 213 ءماسليحات بار. ءماس­لي­حاتتارداعى 3335 دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ بۇگىنگى كۇنى 44-ءى – بوس. ءسويتىپ, 10 تامىزداعى جاعداي بويىنشا تاڭ­داۋ­شىلار تىزىمدەرىنە بارلىعى 3291 ادام ەنگىزىلگەن. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەسكەن وتى­رى­سىنا تيiستi ءوڭىردىڭ ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتا­رى­نىڭ 50 پايىزىنان استامى قاتىسۋى شارت. ەگەر قاتىسۋشىلار سانى ودان كەم بولسا, بىرلەسكەن وتىرىس وتپەي قالعان بولىپ ەسەپتەلەدى. داۋىس بەرۋ, ەگەر وعان بىرلەسكەن وتىرىسقا كەلگەن تاڭداۋشىلاردىڭ 50 پايىزدان استامى قاتىسسا, ءوت­كى­زىلگەن بولىپ ەسەپتەلەدى. داۋىس بەرۋگە قاتىس­قان تاڭداۋشىلاردىڭ 50 پايىزىنان استامىنىڭ داۋى­سىن ال­عان كانديدات سايلانعان بولىپ سانالادى. ەگەر سايلاۋ بيۋللەتەنىنە ەكىدەن استام كانديدات ەنگىزىلگەن بولسا, ولاردىڭ بىردە-ءبىرى ءبىرىنشى داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە سايلانباۋى ءمۇم­كىن. مۇنداي جاعدايدا ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى ەڭ كوپ داۋىس العان ەكى كانديدات بويىنشا قايتا داۋىس بەرۋدى تاعايىندايدى. ەكىنشى تۋردا باسقا كانديداتپەن سالىستىرعاندا كوبىرەك داۋىس العان كانديدات جەڭ­گەن بولىپ تابىلادى, ياعني داۋىس­تار­دىڭ قاراپايىم اريفمەتيكالىق ارتىقشىلىعىن العان ۇمىتكەر جە­ڭەدى. ەگەر ەكىنشى تۋردا داۋىستار كانديداتتار اراسىندا تەڭ بولىنسە, قايتا سايلاۋ تاعايىندالادى. سونداي-اق, ءبىرىنشى تۋردا داۋىس بەرۋ ەكى كانديداتۋرا بويىنشا ءجۇر­گىزىلىپ, ولاردىڭ ەشقايسىسى تاڭداۋ­شىلاردىڭ 50 پايىزىنان استامىن الماسا, قايتا سايلاۋ تاعايىن­دا­لا­دى. قايتا داۋىس بەرۋ سول كۇنى, ياعني 19 تامىز كۇنى, زاڭمەن كوزدەلگەن تارتىپتە وتكىزىلەدى. ال, قاي­تا سايلاۋ باستاپقى سايلاۋدان كەيىن ەكى اي مەرزىمنەن كەشىكتىرمەي وتكىزىلەدى. بۇل – زاڭنامامەن رەتتەلگەن ماسە­لە­لەر. 19 تامىزداعى سايلاۋدان سوڭ قايتا داۋىس بەرۋ, قايتا سايلاۋ بولا ما, جوق پا, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. – سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ناۋقانىن بايقاۋعا حالىقارا­لىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى كوزدەلىپ وتىر ما؟ – 2005 جىلعى سايلاۋعا 52 حا­لىق­ارالىق باي­قاۋشى اككرەديتتەلگەن بولاتىن. 2008 جىلعى سايلاۋ كەزىندە دە بۇل كورسەتكىش وسى شامادا بولدى. بيىلعى جىلى دا شەت مەملەكەتتەر قازاقستانداعى سەنات ساي­لاۋىن نازاردان تىس قالدىرا قويماس دەپ ويلايمىن. قازىردىڭ ءوزىن­دە تمد ەلدەرى سايلاۋعا ايتار­لىق­تاي قىزىعۋ­شىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. 30 شىلدە كۇنى ءبىز حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پارلامەنتى سەناتى دە­پۋتات­تارى سايلاۋىنداعى قىزمەتىنە قاتىس­تى بىرقاتار شەشىمدەر قابىل­دادىق جانە سايلاۋدى بايقاۋعا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ميسسيا­سى­نىڭ قۇ­رامىندا قاتىسا­تىن تمد پارلامەنتارالىق اسسام­ب­لەياسىنىڭ 8 بايقاۋشىسىن تىركەدىك. جاقىن كۇن­دەرى تاعى ءبىر توپ حالىقارالىق باي­قاۋشىنى تىركەمەكپىز. ولاردىڭ ۇزىن سانى 70-كە تارتا بولاتىن شىعار. شەت مەملەكەتتەر مەن حالىق­ارا­لىق ۇيىمدار­دىڭ بايقاۋ­شى­لارىن اككرەديتتەۋ 2011 جىلعى 13 تا­مىزعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. ءوز تارا­پىمىزدان ءبىز حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋ بارىسىن بايقاۋعا قاتىسۋ نيەتىن تەك قۇپ كورەمىز, ويتكەنى, بۇل, بىرىنشىدەن, سايلاۋ تۋرالى زاڭنامامەن كوزدەلگەن, ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ اشىق ءارى ايقىن وتۋىنە, ولارعا دەگەن حالىقتىڭ دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا سەنىمى جوعارى بولۋىنا ءبىز وتە-موتە مۇددەلىمىز. – ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سىنىڭ سايلاۋ ناۋ­قا­نىنداعى ءمىن­دەتتەرىن تاعى ءبىر ناقتىلاپ وتسەڭىز. – 1995 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىمەن التىنشى رەت پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ ساي­لاۋى وتكىزىلىپ وتىر. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ الەمدىك دەموكراتيالىق ستاندارت­تار­عا سايكەس جۇيەسى قالىپتاسىپ, ءبىراز تاجىريبە جيناق­تال­دى. سونىڭ ىشىندە بيىلعى سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ دا سۇبەلى ۇلەسى بار. ال سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءبىر­تۇ­تاس جۇيەسىنە باسشىلىق ەتەتىن ورگان رەتىندە ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى­نىڭ سايلاۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋ­داعى جۇمىسىنا كوپ­شى­لىك قاۋىم بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قانىق بولار دەپ ويلايمىن. سايلاۋ تاعايىندالعاننان بەرگى ۋاقىتتا ءبىز قا­جەت­تى سايلاۋ قۇجات­تا­رىن, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, سونداي-اق ادىستەمەلىك ماتە­ريال­داردى دايىن­داپ, وب­لىستىق, اس­تانا جانە الماتى قالالىق اۋ­ماق­تىق ساي­ل­اۋ كوميسسيالارىنا جول­دادىق. مىسال­عا, سايلاۋ ۇدە­رىسىنە قاتىسۋ­شى­لارعا, سونىڭ ىشىندە ساي­لاۋ كو­ميس­سيال­ارىنىڭ مۇشەلەرىنە, سەنات دەپۋت­تى­عىنا كاندايداتتار مەن ولار­دىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى­نا, سونداي-اق سايلاۋدى بايقاۋشىلارعا ارنالعان جادنا­ما­­لاردى, سايلاۋ تۋ­رالى زاڭنامانى بۇزۋ فاكتىلەرى ورىن العان جاعدايدا ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگان­دار­­عا شاعىنۋ ءتار­تىبى تۋرالى اقپاراتتىق ماتە­ريال­دار­دى دايىنداپ, بارلىق ءوڭىر­لەرگە جىبەردىك. بۇل – ساي­لاۋ­دى ۇيىم­داستىرۋشىلار ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق ساي­لاۋ­عا قاتىسۋ­شى­لار ءۇشىن دە ۇلكەن ادىستەمەلىك كومەك. ونىڭ سىرتىندا پارلامەنت سە­ناتى دەپۋتات­تارى­نىڭ سايلاۋىن ۇيىم­داستىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ كۇن­تىزبەلىك جوسپارىنا سايكەس, ورتساي­لاۋكومنىڭ كۇندە­لىكتى اعىمداعى قىز­مەتى بار. ال, رەسپۋبليكا حال­قىن سايلاۋ ناۋقانى بارىسى تۋرالى كۇندەلىكتى حاباردار ەتۋگە قاتىستى اقپاراتتىق جۇمىس ءوز الدىنا. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا.