توقسان جىل. بۇل – ادامزات تاريحى ءۇشىن قاسىم-قاعىم ءسات بولعانىمەن, ەل شەجىرەسىندە, قوعامدىق سانا جادىندا قاتپار-قاتپار كەزەڭدەردىڭ توعىسى سانالاتىن تۇتاس ءبىر ءداۋىر. ال ءاربىر پاراعى تاريح مورىمەن كۋالاندىرىلاتىن باسىلىم ءۇشىن بۇل مەرزىم تولىسۋ, مارقايۋ بەلەسى, جاڭعىرۋ, جاڭارۋ باسپالداعى ىسپەتتى. دالا قوستارى مەن زاۋىت تسەحتارىندا قويىن داپتەرىنە ساراڭ تسيفرلاردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ, زامانداس بەينەسىن سومداعان گازەت پۋبليتسيستەرىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى جۋرناليستەردىڭ بۇگىنگى بۋىنى ءۇشىن دە ۇلگى-ونەگە بولىپ تابىلادى.
جالپىۇلتتىق باسىلىم – “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتى ءاردايىم حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, ەلدىڭ پىكىرىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. گازەت پەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرى, كوسەمسوزشى-جۋرناليستەر وت-جالىندى ازامات سوعىسىنىڭ قيىن-قىستاۋ جىلدارىندا دا, ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر-ازامات تولارساقتان ساز كەشكەن ۇلى وتان سوعىسى تۇسىندا دا, تۋسىراعان تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەر يگەرىلىپ, ەل يگىلىگىنە اينالعاندا دا, قازاقستان ماگنيتكاسىندا بالقىتىلعان بولات پەن شويىن قازىرگى زامانعى يندۋستريا قابىرعاسىن قالاعاندا دا ءوز وقىرماندارىمەن بىرگە بولىپ, قۋانىشى مەن قايعىسىن بولىسە ءبىلدى, سەنىمدى سەرىگىنە اينالدى. مىنە, سوندىقتان دا وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن زەردەلەپ جۇرگەن تاريحشى-عالىم رەتىندە مەن “كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ” قاز تۇرىپ, قالىپتاسۋىن, كەمەلدەنۋىن ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن تىكەلەي, تىعىز بايلانىستا قارايمىن.
“كازاحستانسكايا پراۆدا” – “ۇلتتار دوستىعى لابوراتورياسىنا” اينالعان ەلىمىزدىڭ كوپتىلدى جۋرناليستيكاسىنىڭ كوشباسشىسى, ورىس تىلىندەگى ءباسپاسوزدىڭ قارا شاڭىراعى بولىپ تابىلادى. گازەت “شينەلىنەن” قازاقستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق بۇكىل تمد كەڭىستىگىندە دە اسا تانىمال قالامگەرلەر شوعىرى تاربيەلەنىپ شىقتى. گازەت ەلمەن بىرگە ەسەيدى. ەگىزدىڭ سىڭارى ىسپەتتى “ەگەمەن قازاقستانمەن” بىرگە بەرەكە-بىرلىكتىڭ, دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ باستاۋى بولدى. شىعارماشىلىق ءۇردىسى, تالانت تابيعاتى ءبىر ارنادان باستاۋ الاتىن وسىناۋ ەكى باسىلىم دا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەردە قازاقستاننىڭ باس قالالارى – ورىنبوردا, قىزىلوردادا, الماتىدا شىعىپ كەلدى. ەندى, مىنە, جۇبى جازىلماي استانادا جارىق كورۋدە.
باسىلىمداردىڭ تاسقا باسىلعان گازەت جولدارى ارقىلى جازىلعان عاسىرعا جۋىق تاريحى زەيىندى زەرتتەۋشىلەردىڭ تالاي بۋىنىن قىزىقتىرارى ءسوزسىز. باسىلىم “كازاحستانسكايا پراۆدا” اتالعانعا دەيىن تاريحي كەزەڭدەردىڭ تابى باسىلعان بىرنەشە اتالىمدى يەلەندى. ەلىمىزدىڭ العاشقى استاناسى – ورىنبوردا “يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا” دەگەن اتپەن شىعا باستاعان ولكەلىك گازەت 1921 جىلى “ستەپنايا پراۆدا” بولىپ وزگەردى. 1923 جىلعى 20 قاراشادان گازەت “سوۆەتسكايا ستەپ”, ال 1932 جىلعى اقپاننان بەرى “كازاحستانسكايا پراۆدا” دەپ اتالىپ كەلەدى. وسى ورايدا مىناداي ءبىر شەگىنىس جاساۋ كەرەك سياقتى. 1918 جىلى قازاقستان ايماقتارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە وننان استام گازەت شىعىپ, ولار بۇگىنگى بىرقاتار وبلىستىق گازەتتەردىڭ نەگىزىن قالادى. الايدا, ورىنبوردا كيررەۆكوم قۇرىلعاننان كەيىن عانا رەسپۋبليكامىزدىڭ باستى باسىلىمدارىن قۇرۋعا قول جەتتى. ...
گازەت تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرعان زەردەلى زەرتتەۋشى ءبىر ءسات تاريح تىلسىمدارىنا بويلاپ, زامانا دەم الىسىن سەزىنگەندەي بولادى. “سوۆەتسكايا ستەپتىڭ” ۋاقىت تابى سىڭگەن سارعايعان بەتتەرىنەن ءسىز ماتە زالكانىڭ (بەلا فرانكل, گەنەرال پاۋل لۋكاچ – ءبارى دە وسى كىسى), ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قورشاۋداعى لەنينگرادتىڭ سيمۆولىنا اينالعان ولگا بەرگگولتستىڭ, ۇلى جامبىل جىرلارىن ورىس تىلىنە اۋدارعان مايتالمان ءتارجىماشى, “پراۆدانىڭ” ارناۋلى ءتىلشىسى, پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ “زا رودينۋ” گازەتىنىڭ رەداكتورى پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ, بەلگىلى كەڭەس پۋبليتسيستەرى پاۆەل روگوزينسكي مەن سەرگەي كرۋشينسكيدىڭ قولتاڭبالارىن كورە الاسىز. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا سامۋيل مارشاك, ميحايل زوششەنكو, كۋكرىنيكسى, سەرگەەۆ-تسەنسكي, ولگا فورش, كونستانتين سيمونوۆ, الەكسەي تولستوي جانە باسقا اتاقتى كەڭەس اقىن-جازۋشىلارى مەن سۋرەتشىلەرى گازەتپەن تىعىز بايلانىس جاساپ تۇردى.
سونداي-اق, قازاقستاندىق قالامگەرلەر دە باسىلىممەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى. ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ, قۇرمانبەك ساعىندىقوۆتىڭ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, دميتري سنەگيننىڭ, مالىك عابدۋليننىڭ, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ, ءتاشىباي الماعامبەتوۆتىڭ, عازەز ابىشەۆتىڭ, جۇماعالي سايىننىڭ, ساعىنعالي سەيىتوۆتىڭ, جۇبان مولداعاليەۆتىڭ اسكەري اڭگىمەلەرى, وچەركتەرى, ولەڭ-جىرلارى گازەت تورىنەن ورىن الدى. باسىلىم وتانشىلدىق رۋحتى, ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋگە زور ماڭىز بەردى. جامبىل جاباەۆتىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, قانىش ساتپاەۆتىڭ, سەرگەي ميحالكوۆتىڭ, كونستانتين پاۋستوۆسكيدىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, قاينەكەي جارماعانبەتوۆتىڭ جالىندى كوسەمسوزدەرى مايدان مەن تىل قاھارماندارىنا جىگەر بەرىپ, ەرلىككە ۇندەدى. بەيبىت كەزەڭدە ەڭبەك كورىگىن قىزدىرعان “كازپراۆدالىقتار” جاسامپاز ەڭبەكتىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىنە ءبىلدى. بەلگىلى قالامگەرلەر ف.بويارسكي, ف.ميحايلوۆ, پ.كوسەنكو, ن.انوۆ, و.ماتسكەۆيچ, ف.يگناتوۆ, ن.شەۆتسوۆ, ي.دەرجيەۆ, ك.كيم, م.پولتورانين, يۋ.كۋكۋشكين, م.بارمانقۇلوۆ, ب.عابدۋللين, س.ياگمۋروۆا جانە ەسىمدەرى وسى تىزىمگە ەنبەي قالعان وزگە دە تالانتتى قالامگەرلەر شىعارماشىلىق ىزدەنىس كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ءداۋىردىڭ پۋبليتسيستىك بەتبەينەسىن قالىپتاستىردى.
باسىلىمنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي 1999 جىلى “ەتو ناشەي يستوري ستروكي” اتتى كىتاپ ومىرگە كەلدى. ونىڭ العىسوزىندە “ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر جالپىۇلتتىق باسىلىمنىڭ تولىق شەجىرەسى ءالى كۇنگە دەيىن جاسالعان جوق, ءتىپتى جۇقا كىتاپشا دا جازىلمادى” دەلىنگەن بولاتىن. راسىندا دا, “كازاحستانسكايا پراۆدا” جونىندە كوپ ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرسە دە, باسىلىم تاريحى زەردەلەنەتىن تولىققاندى ەڭبەكتىڭ ءالى دە ومىرگە كەلمەگەنى شىندىق. دەگەنمەن... وتكەن جىلعى قاراشادا قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسى “التىن سامۇرىق” اتتى جالپىۇلتتىق جۋرناليستيكا سىيلىعىن “كازپراۆدالىقتاردىڭ” قانجىعاسىنا بۇتىندەي بايلادى (بۇدان ءسال ەرتەرەك ول گازەتتىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى فەدور پروكوپەۆيچ ميحايلوۆقا بۇيىرعان ەدى).
جۇزدەگەن باسىلىمنان تۇراتىن ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات نارىعىندا باعىت-باعدارىن ناقتى ايقىنداپ, وقىرمان ىقىلاسىنا بولەنۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ال رەسپۋبليكا بيلىك ورگاندارىنىڭ ءۇنى بولۋ گازەتكە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. اقيقاتتىڭ اق جولىنان تابىلا وتىرىپ, كەرى تارتقاندى بەرى تارتۋعا تۋرا كەلەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. باسىلىمنىڭ باستى باعدارى جاسامپازدىق وركەندەۋ, تاتۋلىق پەن دوستىق, ىنتىماقتاستىق باعىتى بولىپ تابىلادى. توقسان جىلدىق شىعارماشىلىق مۇراتىنا بەرىك “كازاحستانسكايا پراۆدا”, مىنە, سوندىقتان دا وتانىمىز بەن شەتەلدەردەگى ميلليونداعان وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى گازەتىنە اينالىپ وتىر. مەرەيلى مەرەكەلەرىنە زور شىعارماشىلىق تابىستارمەن, تارالعىلى تارتۋلارمەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىزگە “جازار كوبەيسىن!” دەگىمىز كەلەدى.
ساعىمباي قوزىباەۆ,
قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
