تۇركىتانۋشى مۇرات ءادجي ويۋلار تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعىنا ورتاق ەكەنىن العا تارتادى. قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنەن «كرەست» پەن ءتورتبۇرىش, ءومىر شيىرشىقتارى انىق كورىنىس تاپقان. «كرەست» ۇعىمىنىڭ «قايقى قىلىشتان» تۋىنداعانىن ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇسىندىرگەن.
ۇلتتىق ارحەولوگيا مەكتەبiنiڭ نەگiزiن قالاۋشى الكەي مارعۇلان دا «قازاق حالقى كىلەڭ ويۋ-ورنەك ورتاسىندا ءومىر سۇرەدى» دەيدى.
راسىمەن دە, بالا كەزدەن تۇتىنعان بۇيىمداردان ويۋلاردى كورىپ وسسەك تە, ارقايسىسىنىڭ ءوز ماعىناسى مەن قولدانىلۋ ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن ويلامايتىنبىز. بۇگىندە زاماناۋي ستيلدەگى كيىمدەردەن ويۋدى بايقاعانىمىزبەن, كەيدە ورىنسىز قولدانىلعان, تەك ەستەتيكاعا ءمان بەرگەن ويۋلاردى كەزدەستىرەتىنىمىز دە بار.
بۇرىن جازۋ, كومپاس, ساعات قولدانىلمايتىن كەزدە ويۋ-ورنەك بولدى. سول ويۋ-ورنەك ارقىلى حالقىمىز ءوز تىنىس-تىرشىلىگىن, مادەنيەتىن, ونەرىن, مادەني قۇندىلىقتارىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزدى.
ەلىمىزگە بەلگىلى ەتنوگراف س.قاسيمانوۆ قازاق ويۋ-ورنەكتەرى ءۇش ءتۇرلى ۇعىمدى بىلدىرەدى دەيدى: بىرىنشىدەن, مال شارۋاشىلىعىن, اڭشىلىقتى; ەكىنشىدەن, جەر, سۋ, كوشىپ-قونۋ كورىنىستەرىن; ۇشىنشىدەن, كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن ءəرتۇرلى زاتتاردىڭ سىرتقى بەينەسىن.
ويۋلاردىڭ بوياۋىنىڭ دا ءوز سىرى بولادى. اشىق, انىق ەمەس تۇسپەن بويالعان بولسا, قۇپيا جازۋ ەكەنىن اڭعارا الاسىز. ويۋ كومپوزيتسياسىنا ساي كوك – اسپان ءتۇسى; اق – شىندىق سيمۆولى; سارى – دانالىق, ادامگەرشىلىك, مۇڭ بەلگىسى; جاسىل – جاستىق پەن كوكتەمنىڭ بەلگىسى. ويۋ-ورنەكتەردى سالعان كەزدە تۇستەردىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلۋى ءجىتى قاداعالانادى.
ويۋلار سيممەتريا زاڭىمەن قاتار, ءبىر نەمەسە بىرنەشە ەلەمەنتتىڭ قايتالاۋ ءريتمىن ساقتايدى. مىسالى, «قوشقار ءمۇيىز» ەلەمەنتىنەن قوشقار ءمۇيىزىنىڭ بىرنەشە رەت قايتالانعانىن كورەمىز. ەگەر, «قوشقار ءمۇيىز» بەستەن كوپ, شەكسىز قايتالانسا – «شەتوي» جيەكتى ويۋ-ورنەك دەپ اتالادى. ويۋ-ورنەك كەسەگە سالىناتىن بولسا, ول ۇلكەن دە, كىشى دە بولماي, اسقان دالدىكپەن جاراسىم تابادى.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قۇمىرالاردىڭ ءبىرازى گەومەتريالىق ويۋ-ورنەكپەن, دالىرەك ايتساق يرەكپەن ورنەكتەلگەن.
ال نەوليت جانە قولا داۋىرىنەن بەلگىلى "ۇلۋ" ورنەگى قوعام تاپتىق قۇرىلىسقا بولىنە باستاعان كەزدە بەدەرلەنگەن. كەيىننەن كيىزگە, تەكەمەتكە, كىلەمگە تاڭبالاردى بەينەلەگەن.
قولمەن توقىلعان كىلەم, شىمشيدا نەمەسە الاشادا تابيعاتتىڭ ءتورت مەزگىلىن كورۋىمىزگە بولادى. وسىلايشا قورشاعان ورتا كورىنىستەرىن تۇسپالداپ, ۇتىمدى جەتكىزگەن. تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىستارىن ويۋ ارقىلى تۇسىندىرە بىلگەن.
قازاقتىڭ ءتورت قۇلاق ورنەگى بەسىنشى پازىرىق قورعانىنان تابىلعان كىلەمدە كەزدەسەدى. ال لاشىن قانات ورنەگى كوبىنەسە تۇس كيىزدەردە كەزدەسەدى.
سونىمەن قاتار توسەنىشتە قولدانىلاتىن ويۋلار باس كيىمدەردە قولدانىلمايدى. سەبەبى, وندا تەك زوومورفتىق كەسكىندەر («قوشقارمۇيىز», «قوسمۇيىز», «ارقارمۇيىز», «ءسىڭارمۇيىز», «قىرىمۇيىز» ت.ب.) پايدالانىلادى. وسى ويۋلاردى ءۇي جيھازدارىندا, ەر-تۇرمان, قارۋ-جاراقتاردا كەڭىنەن پايدالانۋعا بولادى.
«يت قۇيرىق» اتالاتىن ورنەك ەشقاشان باس كيىمدەرگە قولدانىلماعان. مۇنىڭ استارىندا «دۇشپانىڭ كەۋدەڭنەن جوعارى ورلەمەسىن» دەگەن ىرىم جاتىر. ول ورنەك «دۇشپانىڭ تومەن بولسىن» دەگەن نيەتپەن كوبىنەسە ەر ادامدار شالبارىنىڭ جىرىق بالاعىنا ورنەكتەلگەن.
كىلەمنىڭ ورتاسىنا قولدانىلاتىن ويۋ-ورنەكتەر
كەيدە ۇيگە كەلگەن قوناق الاشا مەن باسقۇر, تەكەمەت پەن سىرماق ويۋلارىنا قاراپ, سول وتباسىنىڭ قاي رۋدان, قانداي اۋلەتتەن شىققاندىعىن سۇراماي-اق بىلەدى. كانىگى شەبەرلەر توسەلە كەلە, ويۋعا ءوز بەتىمەن جاڭا تۇرلەر ەنگىزگەن. ءاربىر ەلدە, ءاربىر رۋدا ەسىمى ءماشھۇر ويۋشىلار ءوز ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تاراتىپ وتىرعان. ونەر زەرتتەۋشىسى سەيسەن مۇحتار ۇلى "ويۋدى وقۋعا بولا ما؟" اتتى ماقالاسىندا: "دۋلاتتىڭ ء"بۇتىن اي", جالايىردىڭ "تاراق", قوڭىراتتىڭ "بوساعا", قىپشاقتىڭ "قوس ءالىپ", نايمان رۋىنىڭ ءبىر شاقاسى باعانالىنىڭ ء"ۇش ايرىق الاۋ" تاڭباسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى" دەيدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بوزبالا قىزدىڭ قولىنداعى بىلەزىكتە بەدەرلەنگەن ورنەگىنە قاراپ, وعان قۇدا تۇسكەن-تۇسپەگەنىن ۇعىنعان. جاس كەلىنشەك تۇرمىس قۇرعاننان كەيىنگى احۋالىن ويۋ-ورنەكپەن بەينەلەپ جىبەرگەن. «قۇسمۇرىن» سالەمدەمەسى جىبەرىلسە, قۇستاي ەرىكتى ەكەنىن ۇعىنىپ, ۋايىمدامايتىن بولعان. ال بويى ۇزىن, تالدىرماش جان بەدەرلەنىپ, جانىندا ءدوپ-دوڭگەلەك ادامنىڭ بەينەسى جاعدايىنىڭ مۇشكىل ەكەنىن ءسوزسىز-اق ۇعىنىپتى.
ءۇشبۇرىش ىشىندە بەينەلەنگەن «قوشقارمۇيىز» ورنەگى جانعا جىلۋ, قۋات بەرەتىن وت ۇعىمىن, مولشىلىق پەن بايلىقتى بىلدىرسە, رومب تەكتەس ورنەگى ەر مەن ايەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن بىلدىرەدى. «شەڭبەر» ويۋى – جارىق ءومىر جولىن ۇعىندىرسا, «اققۋ قاناتى» – ورنەگى باقىتتىڭ, سۇلۋلىقتىڭ, تازالىقتىڭ, ادالدىقتى ناسيحاتتايدى.
الىس جولعا شىققان جولاۋشىنىڭ كيىمىنە «تۇيەتابان», «تۇيەمويىن», «بوتاكوز» ويۋلارىن سالعان. «سۋ», «يرەك», «ارىق», «تاسقىن», «توعىز توبە», «ارپا گۇل» ورنەكتەرى توقشىلىق پەن مولشىلىقتىڭ نىشانى رەتىندە قولدانىلعان. ادامنىڭ ءومىر جولىنىڭ بۇرالاڭنان تۇراتىنىن نىشانمەن جەتكىزگەن.
بەلگىلى زەرگەر بولات اتىراۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, زەرگەرلىك بۇيىمدارعا كوبىنەسە قوشقار ءمۇيىز, شاڭىراق, كەرەگە بەلگىسىن, وسىمدىك ويۋ-ورنەكتەرىن پايدالانۋعا بولادى. گەومەتريالىق ورنەكتەردەن ءۇشبۇرىش اسپان, جەر, ادامدى بىلدىرسە, ءتورتبۇرىش «ءتورت قۇبىلاڭ تەڭ بولسىن» دەگەندى بىلدىرەدى.
كەي ماماندار بويجەتكەن مەن ەرلەردىڭ كيىمدەرىنە ەكى بولەك ويۋلار بەدەرلەنەتىنىن ايتادى. مىسالى, قىز بالالاردىڭ بەشپەتىنە, كويلەگىنە گۇل ءتارىزدى نەمەسە قاناتتى قارلىعاش سەكىلدى ورنەكتەر بەينەلەنگەن. ال ەر بالانىڭ كيمىنە نايزانىڭ ۇشى, بۇركىت, قوشقار ءمۇيىز سەكىلدى ورنەكتەر باتىر, العىر بولسىن دەگەن ىرىممەن سالعان.
بىراق بۇل تۇجىرىممەن كەلىسپەيتىندەر دە بار. ولار ويۋ كەڭىستىك ارقىلى تۇرلەنەدى جانە كولەمگە عانا باعىنادى دەيدى.
كيىم ۇلگىلەرىن تىنىمسىز زەرتتەگەن اتاقتى شەبەر سابىركۇل اسانوۆا: «كەي ۋاقىتتا پوديۋمنان انىق كورىنۋ ءۇشىن سانگەرلەرىمىزگە ويۋلاردىڭ ايشىقتارىن ۇلكەندەۋ, تۇرلەرىن وتە جارقىن ەتىپ جاساۋ كەرەك بولادى. ويۋدىڭ كولەمى كىشى بولىپ قالسا, مىنبەدەن كورىنبەي قالۋى مۇمكىن. بىراق ءدال قازىر ماڭىزدىسى, ويۋ-ورنەكتىڭ ورنالاسۋ رەتىندە ەمەس, ونىڭ كەڭ كولەمدە ناسيحاتتالۋىندا» دەيدى.
سالتانات سۇگىر,
جۋرناليست
