مۇراجاي مۇرالارىنىڭ مۇراتى

قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 11 اقپانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپ­ورىندارىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ «عالىمدار ءۇيى» مەن «ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا» رەسپۋبلي­كالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورىن­دارىن بىرىكتىرۋ جولىمەن قۇرىلعان «عىلىم ورداسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپور­نى قازاقستان عىلىمىن ناسيحاتتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن وزىندىك جاڭا ماڭىزى بار كاسىپورىن بولىپ تابىلادى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇ­ماعۇلوۆ بيىلعى جىلدىڭ باسىندا وتكىزىل­گەن مينيسترلىكتىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلى­سىندە سالاداعى مۇراجايلار مەن كىتاپحانالار الدىنا دا ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگيا­سى­نان تۋىندايتىن بىرنەشە مىندەت قويعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا كاسىپورنىمىزدىڭ ال­دىنداعى كەلەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەلىمىز­دىڭ عىلىمي مۇراسىن زەردەلەۋ, ساراپتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ, يننوۆاتسيالاندىرۋ. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تار عىلىمدى, عىلىمي-تەحنيكالىق ازىرلەمە­لەر­دى, ءوندىرىس پەن ءبىلىمدى ينتەگراتسيالاۋعا ادىستەمەلىك نەگىز بولىپ تابىلادى. عىلىمي ەڭبەكتەردى, مەرزىمدى جانە سەريالى باسىلىم­داردى شىعارۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق دەرەكتەر بانكىن قالىپتاستىرۋ, عىلىمي كونفەرەنتسيالار جانە باسقا دا عىلىمي ءىس-شارالار وتكىزۋگە جول اشادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتارالىق جانە حالىقارالىق عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالارعا قاتىسۋ, شەتەلدىك ۇيىمدارمەن كەلىسىم-شارتتار جاساۋعا مۇمكىن­دىكتەر تۋدىرادى. بۇگىنگى تاڭدا ادامزات قوعامى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسى – اقپاراتتىق داۋىرگە قادام باس­تى. بۇل رەتتە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قوعام دا­مۋىندا الاتىن ورنى مەن ماڭىزى بۇرىن­عىدان دا ارتا تۇسەدى. وسىعان وراي عىلىمي اقپاراتتىق رەسۋرستارعا دەگەن قاجەتتىلىك پەن سۇرانىستىڭ دا ارتاتىنى بەلگىلى. «عىلىم ورداسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورنى جالپى قوعام مەن عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ جوعارىدا اتال­عان اقپاراتتىق قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋدى كوزدەيدى. مۇنداي سەرپىندى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ عىلىم مەن ءبىلىم جۇيەسىن, اقپاراتتىق ينفراقۇ­رىلىمداردى دامىتۋ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ينتەللەك­تۋال­دىق قۋاتىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتى عىلىمي ىزدەنىستەرگە تارتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. سونىمەن بىرگە, الەمدىك عىلىم دامۋىنداعى جاڭا باعىتتاردى انىق­تاۋ, قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتىن سارالاۋ, عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن كوپشىلىككە تانىستىرۋ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق عىلى­مي اقپارات رىنوگىنا ەنۋى مەن ودان ءوز ورنىن يەلەنۋى باعىتىندا اتقاراتىن ىستەر مول. «عىلىم ورداسى» قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتا­رىنىڭ ءبىرى وسى مىندەتتەردى اتقارۋدان تۇرادى. سونداي-اق, «عىلىم ورداسى» ءوزىنىڭ ال­دىنا كاسىپورىندى ءححى عاسىر تالاپتارىنا ساي زاماناۋي اقپاراتتىق, ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني-اعارتۋشىلىق ىستەردى اتقارا­تىن ءبىرتۇتاس كەشەن رەتىندە دامىتا وتىرىپ, قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحى مەن جەتىستىكتەرىن عىلىم-ءبىلىم جانە مادەني-اعارتۋ قىزمەتى ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ جانە كوپشىلىككە كەڭىنەن تاراتۋ سەكىلدى اۋقىمدى ماقساتتار قويىپ وتىر. «عىلىم ورداسى» قازاقستاننىڭ عىلىم سالاسىنداعى ساياساتىن اقپاراتپەن قامتاما­سىز ەتۋگە, اقپاراتتىق-ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ ءبىرتۇ­تاستىعىن قالىپتاستىرۋعا, ەلدىڭ عىلىمي اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ۇلتتىڭ مادەني-ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن وسىرۋگە قىزمەت ەتەدى. قازىرگى كەزدە الەمگە تانىمال عىلىم مۇرا­جايلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا ماسكەۋدىڭ پوليتەحنيكالىق مۇراجايى, گوللانديانىڭ, فينليانديانىڭ, گەرمانيانىڭ, يتاليانىڭ, اقش-تىڭ عىلىمي مۇراجايلارى تۇر. اتالعان مۇراجايلاردىڭ ارقايسىسى وزىندىك دارالىعى­مەن ەرەكشەلەنەدى. الايدا ولاردىڭ بارىنە ورتاق ماقسات – ادامعا الەمدى تانۋدىڭ قۇپيا-سىرلارىن پاش ەتۋ, سونى تانۋداعى عىلىمنىڭ قول جەتكىزگەن ايرىقشا جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ. قازاقستان عىلىمىنىڭ مۇراجايى دا وسى ۇلگىنى بويىنا سىڭىرگەن وزىندىك تىڭ ەرەكشەلىكتەرى باسىم عىلىم ورتالىعىنا اينالۋعا ءتيىس. ارينە, ەسكى سۇرلەۋدى شيىرلاي بەرۋ ۇشپاق­قا شىعارمايدى. قانداي سالادا بولسىن, ءتيىمدى, ۇتىمدى جولداردى قاراستىرۋ, يننوۆاتسياعا يەك ارتۋ – ەلىمىز ۇستانعان باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا كورسەتىلگە­نىن­دەي, ەكونوميكا مەن عىلىمنىڭ بارلىق سالالارىندا جوعارى تەحنولوگيالار مەن ين­نوۆاتسيالاردى قولدانۋدىڭ, كادرلار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. عىلىمدى قارجى­لاندىرۋ كولەمىن 2012 جىلعا قاراي 2003 جىلعا قاراعاندا 25 ەسەگە كوتەرۋ جوسپارى دا كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان عىلىمىنىڭ تاري­حى ءار ءتۇرلى مۇراجايلاردا جەكە-جەكە بولىكتەر ارقىلى كورسەتىلگەن. ال ەلىمىزدىڭ عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحى ءالى كۇنگە تۇتاس كۇيىندە كوپشىلىك الدىنا تارتىلماي كەلەدى. سوندىقتان مۇنداي مۇراجاي ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءسوز ەتىپ جاتۋ ارتىق. مۇراجاي وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ كەزىندە تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. عىلىمدى ادامنىڭ تابيعات پەن قوعام جونىندەگى ءبىلىمىن تولىقتىرىپ قانا قويماي, ونى ءىس جۇزىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كۇش. قۇرىلعالى وتىرعان مۇراجايدىڭ باستى مىندەتى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە, ستۋدەنتتەر مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە, جالپى قازاقستاننىڭ قالىڭ جۇرتشىلىعىنا عىلىم جەتىستىكتەرىن, عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مەن وزىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ. مۇراجاي قۇندى ەكسپوناتتارمەن تارتىمدى ەتىلۋگە, كوپتەگەن پايدالى ءارى قىزىقتى اقپاراتتارمەن تولىقتىرىلۋعا باعىتتالىپ وتىر. قازاقستان عىلىمى تاريحىنىڭ مۇراجايى داۋىرلىك كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنەدى. ءاربىر كورمە زالى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالادى جانە ونداعى ەكسپوناتتار ماعىناسى مەن سيپاتى تۇرعىسىنان ءوزارا تىعىز بايلانىستا بولۋى قاجەت. تاقىرىپ تاڭداۋ بارىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – مۇراجايداعى ەكسپونات­تاردىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن دە, جالپى, بارلىق كورەرمەندەر ءۇشىن دە وزەكتىلىگى مەن قىزىقتىلىعىندا بولۋى ءتيىس. مۇنداي عىلىم تاريحىنىڭ مۇراجايى مەكتەپ وقۋشىلارىن, ستۋدەنت جاستاردى, ۇستازدار مەن عالىمداردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرادى. سون­داي-اق, مۇراجاي تەك تاريحي-مادەني ورتا­لىق بولىپ قانا قويماي, بولاشاقتا عىلىمي-تانىمدىق ءبىلىم ورتالىعىنا اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وسىلايشا قازاقستان عىلى­مى تاريحىنىڭ مۇراجايىن قۇرۋ كەلۋشىلەردىڭ عىلىمي-كاسىبي ماماندىقتارعا دەگەن قىزى­عۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ىرعاقتى وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىرگى كەزدە قازاقستاندا تاريحي, ولكەتانۋ, مەمو­ريالدىق جانە تاعى باسقا مۇراجايلار سانى 150-دەن اسادى. مۇنداي مۇراجاي رەسپۋبلي­كامىزدا بۇرىن بولعان ەمەس. العاش رەت قۇرىلعالى وتىرعان قازاقستان عىلىمى تاري­حىنىڭ مۇراجايى ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋ تاريحىن ايشىقتى تۇردە جانە يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا حالىققا پاش ەتۋگە ءتيىس. وسى ماق­ساتتاردى كوزدەگەن بۇل مۇراجايدى بارىنشا سوڭعى تەحنولوگيالىق-يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرمەن تولىقتىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ وتىر. قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحى مەن قازىرگى جاعدايىن كورسەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداس­تىرى­لاتىن عىلىم مۇراجايىنىڭ قورى كەلىسىم بويىنشا سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­تارى ەسەبىنەن جانە كاسىپورىننىڭ ءوز مامان­دارى جۇرگىزەتىن ەكسپەديتسيالار ارقىلى جىل سايىن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. اسىرەسە, قازاق جازۋىنىڭ ءتۇپ باستاۋى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشى – ورحون-ەنيسەي بويىنداعى كۇلتەگىن مەن تونىكوك بىتىگەنىڭ كوشىرمەسىن ازىرلەپ, «عىلىم ورداسى» عيماراتىنا قويۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقتىڭ عىلىم-ءبىلىمىنىڭ تا­مىرى تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەتىن بۇل ءجا­دىگەردىڭ مۇراجايدان ورىن الۋى ءبىر جاعىنان, جاستاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, وتانشىلدىق سەزىمدەرىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, «عىلىم ورداسىنا» كەلەتىن شەتەلدىك دەلەگاتتاردىڭ قازاق عىلىمىنىڭ تاريحى­مەن تەرەڭ تانىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىن دايىن­داۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىن قولدانۋمەن بىرگە, كەلۋشىلەردىڭ مول ماعلۇمات الىپ شىعۋى ءۇشىن جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جەتىستىكتەرىنە دە باسا ءمان بەرۋ كوزدەلگەن. وسىعان وراي عىلىم مۇراجايى اياسىنا توپتاسقان ءاربىر مۇراجايدىڭ وزىنە ارناپ جەكە مۋلتيمە­ديالىق زالدارىن دا قوسا جابدىقتاۋ قولعا الىنۋدا. بۇل كەلۋشىلەردىڭ تولىققاندى اق­پارات الۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە, مۇرا­جايدىڭ قامتۋ اۋقىمىن بارىنشا كەڭەيتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە «عىلىم ورداسىنىڭ» عيماراتىندا ورنالاساتىن «عىلىم مۇرا­جايىنىڭ» قۇرامىنا «ارحەولوگيا مۇرا­جايى», «تابيعات مۇراجايى», «گەولوگيا مۇراجايى», «اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ مەموريالدىق مۇراجايى», «سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مۇراجايى», «قازاقستان عىلىمى تاريحىنىڭ مۇراجايى» كىرەدى. ونىڭ ىشىندە سوڭعى 2 مۇراجاي العاش رەت قۇرىلىپ وتىر. بارلىق مۇراجايلار جادىگەرلەرىنىڭ قورى بۇگىنگى كۇنى 400 000 داناعا جۋىق. سونداي-اق, «عىلىم ورداسىنىڭ» قۇرامىنا «ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا» كىرەدى. كىتاپحانا قورىنىڭ سانى – 5,5 ملن. كىتاپ. وسىلايشا, عىلىمي-اقپاراتتىق رەسۋرس­تاردى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرا وتىرىپ, «عىلىم ورداسى» ەلىمىزدىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن لايىقتى دەڭگەيدە جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تاراتۋدى كوزدەيدى. بوراش شەنسىزباەۆ, «عىلىم ورداسى» رمك باس ديرەكتورى.