– الەمدە ساقتاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك جانە قوعامدىق سىندى ءۇش ءتۇرلى جۇيەسى قالىپتاسقانىن بىلەمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز سونىڭ ىشىنەن قوعامدىق ساقتاندىرۋ ءجۇيەسىن تاڭداپ الدى. قوعامنىڭ ءاربىر ءمۇشەسىنە قاتىستى دۇنيە بولعاندىقتان ساۋالداردىڭ كوپ تۋىنداۋى زاڭدى. سوندىقتان بۇل ساقتاندىرۋدىڭ ارتىقشىلىعىنا قاتىستى پايىمىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– جالپى, ەكونوميكا قانشا دامىسا دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ پروبلەمالارىن بيۋدجەتتىڭ موينىنا ءىلىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە ىسىرىپ قويۋعا بولمايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەديتسيناعا عانا بايلانىستى ەمەس, ء ومىر ءسۇرۋ سالتىنا, جۇمىس ورنىنا (زياندى, زيانسىز ءوندىرىس) جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنە دە تاۋەلدى. بىرەۋ دەنساۋلىعىنا مۇقيات قاراسا, ەندى بىرەۋ ءجۇردىم-باردىم قارايدى. بۇل جۇيەنىڭ باستى ارتىقشىلىعى − بارشاعا تەڭدەي مۇمكىندىك بەرۋىندە. مۇندا جارنانى اركىم ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي تولەيدى. ال مەديتسينالىق كومەكتى قاجەتتىلىگىنە قاراي الادى. ءجۇيەگە قاتىسىپ, جارنا تولەيتىن ازاماتتار جوعارى تەحنولوگيالىق كومەك ءتۇرلەرىن تەگىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك الادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل جۇيەدە ساقتاندىرىلعان ازاماتتار كەز كەلگەن كلينيكانىڭ جاردەمىنە جۇگىنە الادى. مۇنداي جاعدايدا قور مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ پاكەتى شەڭبەرىندە كلينيكانىڭ قىزمەت كورسەتۋگە كەتكەن شىعىندارىن جاۋىپ بەرەدى. ەكىنشىدەن, ساقتاندىرىلعان ازامات كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پەن ءمامس پاكەتى شەڭبەرىندەگى مەديتسينالىق كومەك ءۇشىن قوسىمشا ءتولەمدەردىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتىلادى. ۇشىنشىدەن, قور تاراپىنان فارماتسەۆتيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىم رەتىندە تاڭدالعان كەز كەلگەن ءدارىحانادان كەڭەيتىلگەن ءتىزىم بويىنشا ءدارى-دارمەك الا الادى. تورتىنشىدەن, ساقتاندىرىلعان ازاماتتىڭ اي سايىن ءوز اتىنا اۋدارىلعان جارنالار مەن مەديتسينا مەكەمەلەرىندە كورسەتىلگەن كومەك جايلى مالىمەت الۋعا مۇمكىندىگى بار. بەسىنشىدەن, قور بولاشاقتا مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى تومەن نەمەسە مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىنىڭ قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا ساقتاندىرىلعان ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كوزدەپ وتىر. ەڭ باستى ارتىقشىلىعى, مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– نەگىزى, ساۋاتتى ءارى ىزگىلىكپەن ءجۇرەتىن باسەكەلەستىكتىڭ بەرەرى مول. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەر اراسىندا باسەكەلەستىك ورناسا پاتسيەنتتەر ءۇشىن قولايلى بولاتىن شىعار. بۇل ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە الىپ كەلىپ, ادامدار سارىلىپ كۇتكەن كەزەكتەردەن ارىلسا جاقسى بولار ەدى. وعان قالاي قول جەتكىزەسىزدەر؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جاقسارۋى ءتيىس. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا الەمدىك ستاندارتتاردى ەنگىزۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرى اراسىندا كونكۋرستار وتكىزۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتەردى اككرەديتاتسيالاۋ سىندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونىڭ ءناتيجەسىندە قورمەن كەلىسىمشارت بەكىتكەن ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن اقى تولەگەندە ساپانى, ازاماتتاردىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, قاراجاتتى سوعان سايكەس ءبولۋدى ءجۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال بۇل پاتسيەنتتەردىڭ كوڭىلىنەن شىققان مەكەمەلەردى ورگە سۇيرەيتىن ءجۇيە. سوندىقتان ءاربىر مەكەمە ءۇشىن ەمدەلۋشىنىڭ كورسەتىلگەن قىزمەتكە رازى بولۋى ماڭىزدى. وسىلايشا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى ارتىپ, جۇمىس ءناتيجەسى جاقسارادى. مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتادى. سونىمەن قاتار, باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. دارىگەرلەر سانى ارتىپ, جالاقىسى وسەدى, ءدارى-دارمەكپەن, امبۋلاتورلىق كومەكپەن قامتۋ كولەمى ارتادى.
– جاسىراتىنى جوق, كوپشىلىكتىڭ تۇرعىلىقتى جەرىندە تىركەلگەن ەمحانالاردىڭ, امبۋلاتوريالاردىڭ جۇمىستارىنا كوڭىلدەرى تولماي جاتادى. جەرگىلىكتى مەكەمەلەردە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ولقى تۇستارى قالاي جاقسارادى؟
– ونداي پروبلەمانىڭ بارى راس. تۇرعىندار ەمحانالارداعى كەزەك ءماسەلەسىن كوپ ايتادى, ال ول ءوز كەزەگىندە مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. البەتتە, ءمامس جۇيەسىنىڭ ەنۋى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ مەنەدجمەنتىن جەتىلدىرۋگە, پاتسيەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا پەيىلدى ەتەتىن جاعداي تۋدىرادى. كورسەتكەن قىزمەتى بارعان ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاسا مەكەمە اقشادان قاعىلادى. بۇل ءۇشىن جوسپارلى ەم قابىلدايتىن پاتسيەنتتەردى دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا الدىن الا جازۋ جۇزەگە اسىرىلادى. سونىڭ ەسەبىنەن پاتسيەنت بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا عانا كەلەتىن بولادى. ەكىنشىدەن, شۇعىل كومەك كورسەتۋدى قاجەت ەتەتىن پاتسيەنتتەردى بولەك قابىلداۋ (فيلتر-كابينەتتەر, دارىگەرگە دەيىنگى قابىلداۋ كابينەتتەرى) جۇمىسى جولعا قويىلماق. سوندا جەدەل كومەك قاجەت ەتەتىن ادام مەن جوسپارلى تۇردە ەم الاتىن ادامنىڭ جولدارى توعىسپايدى. بۇل قازىرگىدەي ساپىرىلىسىپ, ءبىرىنىڭ جولىن ءبىرى بوگەگەن كەزەكتى بولدىرمايدى. ۇشىنشىدەن, ءاربىر ەمحانادا كوپ ارنالى تەلەفون بايلانىسى بار ديسپەتچەرلىك قىزمەت جۇمىس اتقارىپ, وعان قوسا ەرەسەك پاتسيەنتتەرگە, بالالارعا, جۇكتى ايەلدەرگە جەكە تىركەۋ ورىندارى ۇيىمداستىرىلادى. تاعى ءبىر ماسەلە زەرتحاناعا قاتىستى. بۇل رەتتە قان الۋ پروتسەدۋرالارى جەكە-جەكە توپتارعا ءبولىپ ۇيىمداستىرۋ (مىسالى, بالالار, جۇكتى ايەلدەر, ەرەسەكتەر) بويىنشا اتقارىلماق. پروتسەدۋرا كابينەتىنە, دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا ەلەكتروندى كەزەك ۇيىمداستىرۋ (تابلولار), ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىن ناۋقاستارعا تەگىن ءدارى رەتسەپتىن 3 ايعا جازىپ بەرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇرىن اي سايىن ءدارى الۋ ءۇشىن ەمحانانىڭ ەسىگىن توزدىراتىن ادام ەندى 3 ايدا ءبىر رەت كەلەتىن بولادى.
– حالىق ساقتاندىرۋ جارناسى – تولەنگەنىن قالاي بىلەدى؟
– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە ساقتاندىرۋ پوليسى بەرىلمەيدى. ازاماتتار ءمامس جۇيەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا تولەگەن جارناسىن ەلەكتروندى ءمالىمەتتەر بازاسى ارقىلى جسن كومەگىمەن انىقتاي الادى. مۇنىڭ ءبارىن تەكسەرىپ وتىراتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر بار. قازىر مينيسترلىك ونى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر. ال مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كوشۋ حالىققا اۋىر بولماس ءۇشىن جانە مەديتسينالىق كومەكتىڭ دەر كەزىندە كورسەتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ازاماتتاردى ەمحاناعا تىركەۋ ناۋقانى باستالعان بولاتىن. «ەمحاناعا تىركەل دە, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى مارتەبەڭدى انىقتا!» دەگەن تاقىرىپتا ءوتىپ جاتقان شارا 2017 جىلدىڭ 31 ماۋسىمىنا دەيىن جالعاسادى. ناۋقان بارىسىندا حالىققا جاڭا ءجۇيەنى جان-جاقتى تانىستىرۋ, جارنانى قاشان, قالاي تولەيتىنىن, قانداي مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەتىنى تۇسىندىرىلەدى.
جەرگىلىكتى جەرلەردە ۋچاسكەلىك جەلى قىزمەتكەرلەرى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, ەمحاناعا تىركەلمەگەن, ۋاقىتشا جانە تۇراقتى تىركەۋى جوق تۇرعىنداردى انىقتاۋمەن اينالىسىپ جاتىر. ياعني, ناۋقان شەڭبەرىندە تىركەلگەن تۇرعىنداردى قايتا ەسەپكە الىپ, تىركەۋى جوقتاردى تۇرعىلىقتى ايماعى بويىنشا ەمحاناعا ءتىركەۋ باعىتىندا قىرۋار شارۋا اتقارىلۋدا.
− الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى اياسىندا قانداي قىزمەتتەر كورسەتىلمەك؟ وعان ءدارى-ءدارمەك قۇنى كىرە مە؟
– ءمامس شەڭبەرىندە بارلىق ازاماتتار ءۇشىن بىركەلكى پاكەت ۇسىنىلماق. بۇل پاكەتتى ساقتاندىرىلعان ازاماتتاردىڭ ءبارى پايدالانىپ, پاتسيەنت ەمحانالىق-امبۋلاتورلىق كومەك شەڭبەرىندە دارىگەرلىك قابىلداۋ جانە كەڭەس بەرۋ, پروفيلاكتيكا, دياگنوستيكا, ەمدەۋ, ال ستاتسيونارلىق كومەك بويىنشا ەمدەۋ ءجانە وڭالتۋ, ءپاللياتيۆتى كومەك جانە مەدبيكە كۇتىمى, جوعارى تەحنولوگيالىق قىزمەت تۇرلەرى, ءدارى-دارمەكتىڭ كەيبىر ءتۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قولدارى جەتەدى. ءمامس پاكەتى شەڭبەرىندە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر مەن ءدارى-ءدارمەك ءتىزىمى كەيىنىرەك ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلىلارى ارقىلى بەكىتىلەدى.
– ازامات ءمامس جۇيەسىنە كىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟
− الداعى ۋاقىتتا ءمامس پاكەتتەرىن پايدالانعىڭىز كەلسە الدىمەن ەمحانا تاڭداڭىز. ەمحانانى تۇرعىلىقتى جەرىڭىز بويىنشا تاڭداۋعا بولادى. سودان كەيىن تىركەۋدە بارسىز با, جوقسىز با, وسىنى تەكسەرىڭىز. ونى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى (egov.kz) ارقىلى تەكسەرۋگە بولادى. بۇرىن-سوڭدى ەش جەرگە تىركەلمەگەن ازاماتتار وسى پورتال ارقىلى كەز كەلگەن ەمحاناعا تىركەلە الادى. ال, عالامتوردى پايدالانۋعا ءمۇمكىندىگى جوق تۇرعىندار ونى جاقىن ماڭداعى ەمحانا ارقىلى تەكسەرەدى جانە تىركەلەدى. تىركەلۋ ءۇشىن 2-اق قۇجات تالاپ ەتىلەدى. ءبىرىنشىسى – ەركىن فورمادا جازىلعان ءوتىنىشى, ەكىنشىسى – جەكە كۋالىگى.
– جۇمىس بەرۋشى كىم ءۇشىن جانە قاشان جارنا تولەي باستاۋى ءتيىس؟
– جۇمىس بەرۋشىلەر الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ تومەندەگى مولشەردە جارنا تولەي باستايدى. اتاپ ايتار بولساق, جۇمىس بەرۋشىلەر قورعا 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ءار جۇمىسكەردىڭ تابىسىنىڭ 1%-ى, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ – 1,5%-ى, 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ – 2%-ى, ال 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ – 3%-ى كولەمىندە اقشا اۋدارىپ وتىرۋى ءتيىس. جۇمىس بەرۋشى 2018 جىلى ءار جۇمىسشى ءۇشىن ايىنا ورتا ەسەپپەن 2281 تەڭگە كولەمىندە جارنا تولەيدى.
– بۇل ءتارتىپ جالدامالى جۇمىسكەرلەرگە قاتىستى ما؟
– جالدامالى جۇمىسكەرلەر ساقتاندىرۋ جارناسىن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تولەيدى. جارنانى جالاقىسىنان جۇمىس بەرۋشى ۇستاپ, بۋحگالتەريا ارقىلى قورعا اۋدارىپ وتىرادى. 2019 جىلى ءار جۇمىسكەردىڭ ايلىق جالاقىسىنان 1%, 2020 جىلدان باستاپ 2% جارنا ۇستايدى. جۇمىس بەرۋشى ءار ايدىڭ 15-ىندە سىزگە الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارىلعان اۋدارىمدار تۋرالى حابارلاۋى ءتيىس. ناقتى اقشا تۇرىندە ەسەپتەپ كورسەتەر بولساق, جۇمىسكەرلەر 2019 جىلى اي سايىن ورتا ەسەپپەن 1529 تەڭگە جارنا تولەيدى.
– ال جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن جارنا تولەۋ قاي كەزدەن باستاپ جۇرەدى؟
– ەگەر ءسىز جەكە كاسىپكەر بولساڭىز, اي سايىن 2 ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 5 پايىزى كولەمىندە جارنا تولەيسىز. جەكە كاسىپكەردىڭ اي سايىن تولەيتىن جارناسى 2828 تەڭگەنى قۇراماق. كاسىپكەرلەر جارنانى 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەز كەلگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانك نەمەسە قازپوشتا بولىمشەلەرى ارقىلى تولەي الادى.
– ال ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەر شە؟
– ەگەر حالىقتىڭ تۇراقتى تابىسى از, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن بولىگىنە جاتاتىن بولساڭىز, اي سايىن جارنا تولەۋگە مىندەتتىسىز. بۇل توپقا بەلگىلەنگەن اي سايىنعى جارنا كولەمى ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 5 پايىزى نەمەسە 1414 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل توپتاعى ازاماتتار جارنانى 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, كەز كەلگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانك نەمەسە قازپوشتا ءبولىمشەلەرى ارقىلى تولەي الادى. جارنانى اي سايىن نەمەسە بىردەن بارلىق 12 اي ءۇشىن تولەپ تاستاۋعا بولادى.
ءارتۇرلى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن تۇرعىندار سانى 1,5 ملن ادامنان اسىپ جىعىلادى. بۇل ساناتتاعى ازاماتتار 2020 جىلعا دەيىن ەمحانالىق-امبۋلاتورلىق كومەكتىڭ جوسپارلى گوسپيتاليزاتسيادان باسقا تۇرلەرىن پايدالانا الادى. جانە ولار الدىمەن ءوز مارتەبەسىن انىقتاپ العانى ءجون. بىرىنشىدەن, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىعىنا حابارلاسىپ, بىلىكتىلىگىنە قاراي جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. ەگەر ونىڭ رەتى كەلمەسە جۇمىسسىز مارتەبەسىن الادى. سودان كەيىن ول ءۇشىن جارنانى مەملەكەت تولەيدى. ەكىنشىدەن, سالىق ورگاندارىنا بارىپ, جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلەدى جانە جارنانى ءوزى ءتولەيدى. جارنا تولەۋ مەرزىمى 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستالادى, جارنا كولەمى 2 ەڭ تومەنگى ايلىقتىڭ 5 پايىزى مولشەرىندە. ءۇشىنشىدەن, ەگەر بۇل نۇسقالاردىڭ ەكەۋى دە كوڭىلىنەن شىقپاسا, حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن ءبولىگىنىڭ وكىلى رەتىندە جارنا تولەيدى. بۇل توپتاعى ازاماتتار جارنانى 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر نەمەسە قازپوشتا ارقىلى تولەيدى. اي سايىنعى جارنا كولەمى – تومەنگى ايلىق جالاقىنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
