قىزىلوردا وبلىسىنداعى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ەكپىندى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جانداربەكتىڭ اكەسى تەمىرجولشى بولعان. پويىزداردىڭ جۇرىسىنە قاراپ ەلەگىزىپ وسكەن بالا اكە-شەشەسىنەن جاستايىنان جەتىم قالادى دا, اعايىندارىنىڭ وتباسىندا وسەدى. سوعىستان كەيىنگى بالالاردىڭ اۋىر ءومىرى جانداربەكتى دە اينالىپ وتپەگەن ەدى. قىم-قۋىت ءتىرشىلىكپەن وسكەن جاس ورەن اۋىل مەكتەبىن بىتىرەر تۇستا كوپ ويلانادى. نە كەرەك, اقىرى وقيمىن دەپ شەشىم قابىلداپ, الدىنا ساۋلەتشى بولامىن دەگەن ۇلكەن ءبىر ماقسات قويادى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە قابىرعا گازەتتەرىن شىعارىپ, سۋرەت سالىپ, قاتارلارىنىڭ اراسىندا كوزگە ءتۇسىپ, ساۋلەت ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءون بويىنان بايقاتا الادى.
1959 جىلى مەكتەپتى بىتىرەر تۇستا جانداربەك ءوز اۋىلىنىڭ ءبىر ادامىنا جالدانىپ ون مىڭ كەسەكتى ء(بىر كەسەك – ءبىر سوم) ءبىر ءوزى قۇيىپ, 10 مىڭ سوم اقشا تابادى. سونداعى بار ارمانى تاشكەنت قالاسىنداعى پ.بەنكوۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە وقۋ بولاتىن. ونداعى اعامىزدى قىزىقتىرعان ءنارسە سول وقۋ ورنىنىڭ تەگىن تاماعى مەن جاتاتىن جەرى ەدى. بىراق كەسەك قۇيامىن دەپ ءجۇرىپ قۇجات تاپسىرۋدان كەشىگىپ قالعان. قۇجات قابىلداۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن, بارار جەر, باسار تاۋى جوق جانداربەك ۇزاق ويلانادى. اۋىلعا قايتقانمەن وندا كۇتىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق. نە كەرەك, پويىزعا ارالدان ءمىنىپ تاشكەنتكە بارا جاتقان ستۋدەنت بالالاردىڭ ايتقان سوزدەرىنە توقتايدى. ول بالالار ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسە الماساڭ, تاشكەنت پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءساۋلەت ونەرى دەگەن فاكۋلتەتى بار, سوعان تاپسىرىپ كور. مۇمكىن, ءتۇسىپ كەتەرسىڭ, دەپ ايتقان بولاتىن. تاشكەنت قالاسىنان سۇراستىرىپ ءجۇرىپ وقۋ ورنىن دا تاۋىپ الادى. قۇجاتتارىن تاپسىرعان سوڭ جاتاقحاناسىنان ورىن الىپ جايعاسادى دا, پىسىق, ەڭبەكقور جاس جىگىت تاشكەنت بازارىندا جالدانىپ جۇمىس جاسايدى. تاۋەكەل دەپ ەمتيحانعا دايىندالىپ, جەتى ەمتيحاندى دا ءساتتى تاپسىرىپ, وقۋعا تۇسەدى. 1965 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن ويداعىداي اياقتاعاننان كەيىن ەڭبەك جولىن تاشكەنت قالاسىندا باستايدى.
1965 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى باس عىلىمي-ينجەنەرلىك قالا قۇرىلىسىن جوبالاۋ ينستيتۋتىندا قالا قۇرىلىسى شەبەرحاناسىنىڭ جەتەكشىسى, كەيىننەن باس ساۋلەتشى بولدى. 2001 جىلى ەلگە ورالعانعا دەيىن وزبەك اعايىنداردىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ءوز ۇلەسىن قوستى. حالىقارالىق كوپتەگەن كونكۋرستارعا قاتىسىپ جەڭىمپاز دا, جۇلدەگەر دە بولدى. قاراقالپاقستاننىڭ استاناسى نوكىس قالاسىنىڭ ورتالىعىن اباتتاندىرۋعا وراي 1982 جىلى ءوتكىزىلگەن كسرو اۋماعىنداعى بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىن الىپ, تۋىندىلارى قالانى بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا ەنگىزىلدى. 1980-1990-
جىلدارى كسرو بويىنشا وتكىزىلگەن بىرنەشە ساۋلەت-قۇرىلىس بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. نامانعان, سامارقاند, ءاندىجان, فەرعانا, تاشكەنت قالالارىنىڭ ورتالىقتارىن بەزەندىرۋ بويىنشا ءوتكىزىلگەن بايگەدە ەڭبەگى كوپتەگەن سىيلىقتاردى يەلەندى. ءاندىجان قالاسىنداعى اۋەجايدىڭ, تاشكەنتتەگى ۇكىمەت قوناق ءۇيىنىڭ, فەرعاناداعى وبلىستىق پوشتا-
نىڭ, سامارقاندتاعى وبلىستىق اكىمشىلىك ءۇيىنىڭ, تاشكەنتتەگى دراما تەاتر مەن ورتالىق كىتاپحانا عيماراتتارىن, انگرەن, فەرعانا ءجانە سامارقاند قالالارىنداعى ءبىرقاتار تۇرعىن ۇيلەر مەن اۋدانداردىڭ ساۋلەت-قۇرىلىسىن جوبالاۋعا بەلسەنە قاتىسادى.
جانداربەك مالىبەك ۇلىنىڭ ءساۋلەت-قۇرىلىس سالاسىنداعى تاعى ءبىر ەرەن ەڭبەگى تاشكەنتتەگى قازاقستاننىڭ ءتورت قاباتتى ەلشىلىك عيماراتىنىڭ جوباسىن جاساپ شىققانى ەدى. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارنايى بارىپ اشقانىن ول ماقتان تۇتادى. تاشكەنتتەگى كورىكتى عيماراتتاردىڭ ءبىرى قىرعىزستان ەلشىلىگىنىڭ دە جوباسىن جاساعان. استاناداعى «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ نەگىزى جانداربەك اعامىزدىڭ سىزبالارى بويىنشا دايىندالعان.
جانداربەك مالىبەكوۆتىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – تاشكەنتتەگى تولە ءبيدىڭ (قارلىعاش بي) باسىنا ورناتىلعان مەشىتتىڭ ساۋلەتتىك جوباسى مەن قۇرىلىسىن جاساعانى ەدى. تولە بي بابامىزدىڭ اتىن العاش مرامور تاسقا شەيح حوۆاندى تاحۋر – تولە بي (قارلىعاش بي) ماحپاراسى دەپ جازىپ قالدىرعان وسى جانداربەك اعامىز-تۇعىن. كەزىندە وزبەكستان مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى ەسكەرتكىشتى قورعاۋ كوميتەتى تولە بيدىڭ كەسەنەسى ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرگەن كەزدە, جانداربەك اعامىز ز.زاحيدوۆ, گ.پۋگاچەنكوۆا سياقتى ارحەولوگتارمەن جۇزدەسىپ, تولە بي كەسەنەسىنىڭ كۇمبەزدى-شاتىرلى بولىپ كەلگەنىن ارحيتەكتۋرا تۇسىنىگى بويىنشا تاريحي تۇرعىدان دالەلدەپ بەرگەن.
بۇگىندە بارشا قازاقستاندىق جانداربەك مالىبەكوۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورى ەكەنىن جاقسى بىلەرى انىق. جانداربەك اعامىز 1992 جىلى مەملەكەتتىك ءرامىزدەرگە جاريالانعان كونكۋرس تۋرالى حابارلاندىرۋدى كورگەننەن كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسىن جاساۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە كىرىسەدى. بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ەلتاڭبالارىن (گەربتەرىن) قاراپ شىعىپ, قازاقتىڭ ءومىر ءتىرشىلىگى مەن سالت-ءداستۇرىن ءاسپەتتەيتىن جاقسى دۇنيە جاساپ شىعاردى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبا 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن تۇساۋكەسەرى ءوتىپ, قابىلدانعان بولاتىن.
جانداربەك اعامىزدىڭ وسىنشاما جەتىستىككە جەتۋىنە ول كىسىنىڭ ۇيىندەگى اقشايى اپامىزدىڭ دا ۇلەسى بار. جانداربەك اعا اپامىزبەن قىزىلوردا قالاسىنداعى ن.گوگول اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن اعىلشىن ءتىلى ماماندىعىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە تانىسقان ەكەن. جامبىل جاباەۆ اتىنداعى اۋىل
مەكتەبىندە پراكتيكادان ءوتىپ ءجۇرگەن كەزىندە ءسوز سالعان. تاشكەنتتە جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەن جاس مامان جانداربەك تاشكەنت – موسكۆا پويىزىمەن ءبىر جىل قاتىناپ تۇرعان كورىنەدى. جۇما كۇنى كەشكە قىزىلورداعا قاراي جولعا شىعىپ, دەمالىس كۇنى كەشكە تاشكەنتكە قاراي قايتادى. ءار اپتانىڭ باسىندا دۇيسەنبى كۇنى تاشكەنتكە جۇمىسىنا كەشىگىپ بارادى دا, باستىعىنان ءسوز ەستيدى. باستىعى: «سودان باسقا قىز قۇرىپ قالدى ما, وسى جەردە دە قازاق قىزدارى كوپ قوي, نەگە بىرەۋىن المايسىڭ», دەپ سوگەتىن كورىنەدى. اقشايى اپامىزعا اڭسارى اۋعان جانداربەك اعامىز ىشىنەن ۋاقىت كورسەتەدى دەپ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتەدى ەكەن. كوپ ۇزاماي ەكى جاس وتاۋ تىگىپ, بۇگىندە ەلۋ جىلعا جۋىق وتاسقان مەرەيلى وتباسىعا اينالدى.
قازىرگى تاڭدا جانداربەك اعامىز – استانا قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. جۇبايى اقشايى ەكەۋىنىڭ سەرىك, نۇرلان, دوسجان اتتى ءۇش ۇلىنان ون شاقتى نەمەرەسى بار. سەرىك پەن دوسجان اكەلەرىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
جانداربەك مالىبەكوۆتىڭ ءساۋلەت-قۇرىلىس سالاسىنداعى كوپ جىلعى ەرەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, مەملەكەت تاراپىنان «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان جانە وزبەكستان ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, وزبەكستان مەملەكەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءساۋلەتشىسى.
سۇندەت كاريموۆ
