وتىرىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ «بىرلىك پەن كەلىسىم» باعىتىنىڭ كۋراتورى ءماۋلەن اشىمباەۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. شاراعا اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى د.اباەۆ, مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, رۋحانيات سالاسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى, عىلىم مەن شىعارماشىلىق وكىلدەرى قاتىستى. وتىرىس بەينەكونفەرەنتسيا ارقىلى بارلىق وڭىرلەردەگى وسى ىسكە قاتىستى ازاماتتارعا كورسەتىلىپ وتىردى.
ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە م.ءاشىمباەۆ ەلباسىنىڭ اتالعان ماقالاسىندا قوعامىمىز كوپتەن كۇتكەن ماسەلەلەر ايتىلعانىن جەتكىزدى. ماقالادا پرەزيدەنت تۇتاس قوعامنىڭ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى باعىتتارىنا توقتالعان. ءبىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز بەلگىلى. ول – الەمدەگى ەڭ جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. سول ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭگىلىك ەتۋ جانە جاھاندانۋ زامانىنىڭ ءتۇرلى سىناقتارىنا قارسى تۇرىپ, ۇلتىمىزدى امان ساقتاپ قالۋ. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن سانانى جاڭعىرتۋ– ۇلتتى جانە تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ دەگەن ءسوز. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋمەن قاتار, رۋحاني جاڭعىرۋ قاجەت. رۋحاني جاڭعىرۋسىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ قيىن بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ەلباسى وسى باعىتتا ءبىراز باستامالاردى كوتەرىپ وتىر, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە.
كەڭەستە العاشقى ءسوزدى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الىپ, قارالىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى ءوزىنىڭ مازمۇندى ويلارىن ورتاعا سالدى. ول پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى رۋحانيات سالاسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ءبارىن ۇلكەن قۋانىشقا, ماقتانىش سەزىمگە بولەگەن ماقالا بولعانىن ايتتى. ماقالا تۇجىرىمى ۇلكەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى تەرەڭ, دەدى م.جولداسبەكوۆ. ودان ءارى شەشەن قازاق دالاسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن تالاي مەملەكەتتەر ورناتقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ءوزىنىڭ ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى سونىڭ ءبارىن ايتىپ, ءبىز – سول مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرىمىز. قازاق حالقىنىڭ ەشكىمنەن ۇيالمايتىن تاريحى بار جانە ول تۇتاستانۋ, بىرىگۋ تاريحى دەگەن ەدى. شىنىندا دا ءدال سولاي, دەي كەلىپ, م.جولداسبەكوۆ كەيىنگى قورلىقپەن وتكەن زامانداردى دا اۋىزعا الدى.
تاپتىق كوزقاراس دەيتىن ءداۋىردە تاريحىمىز ساياساتتىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ كەتتى. دۇنيە جۇزىندە ەپوس تۋدىرعان حالىق بەسەۋ عانا بولسا, سونىڭ ءبىرى – قازاق. سول بايتاق ەپوستىڭ ىشىنەن بىزگە كەدەي بولعانى ءۇشىن «قامبار باتىردى» عانا وقىتتى. بارلىق تاريحىمىزدى وزگەلەر جازدى... قازىر ءوز ماماندارىمىز تاريحىمىزدى جاڭعىرتىپ, قايتا جازىپ جاتىر, دەدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى تۋرالى ايتقاندا شەشەن وعان ەلباسىنىڭ بىردەن كەلمەي, ءىشىندە ءپىسىرىپ, ابدەن قايناۋى جەتكەن ۋاقىتتا عانا شىعارعانىن مالىمدەدى. پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى – بولاشاققا تۇتاسىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى بەرىك ساقتاعان ۇلت رەتىندە جەتۋىمىزدى ماقسات ەتكەن باعدارلاما. وسى جۇكتى كوتەرۋگە ءبارىمىز بەلسەنە اتسالىسىپ, تەك ونى ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماۋىمىز كەرەك, دەدى ول.
وسىدان كەيىن اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا بۇگىنگى تاڭعا دەيىن باق بەتتەرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى قىسقاشا اقپارات بەرىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە مىڭداعان ماقالا مەن بەينەماتەريالداردىڭ جارىق كورگەنىن ايتتى. تۇتاس ۇلتتىق جاڭعىرۋدى كوزدەگەن باعدارلاما جالاڭ ناسيحاتپەن جۇرگىزىلمەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مينيسترلىك ارنايى جوسپارمەن اقپاراتتىق قولداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتى توپتارى مەن اقپاراتتىق جۇيەلەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ ۇستىندە, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مينيستر كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ كەيبىر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
ءسوز كەزەگى تيگەندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىن وقىعاندا ءوزىنىڭ ەسىنە قىسقى توڭدى ءجىبىتىپ, جىل اكەلەتىن «التىن كۇرەك» جەلى تۇسكەنىن ايتتى. «ءساۋىر بولماي, ءتاۋىر بولماس» دەمەكشى, ناق وسى ءساۋىر ايىندا «التىن كۇرەكتەي» بولعان بۇل ماقالا – ىرگەلى ەڭبەك, ارعى-بەرگىنى قوپارىپ قوزعاعان زەرتتەۋ دەۋگە بولاتىن تۇجىرىم. ەكونوميكالىق جانە ساياسي مودەرنيزاتسيالار شەشىلىپ بولعان كەزدە سولاردىڭ وزەگىنە اينالاتىن وسىناۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قولعا الىنۋى ءبىزدىڭ جان-جۇرەگىمىزدى تەبىرەنتتى. ادام وزگەرمەي, قوعام وزگەرمەيدى, قوعام وزگەرمەي زامان وزگەرمەيدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ماقالا وتە ۇلكەن ماسەلەلەردى كوتەرىپ, الدىمىزعا ۇلكەن ءمىندەتتەر قويىپ وتىر, دەدى ول.
ودان ءارى ماقالا كوتەرگەن كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى ءوزىنىڭ ويلارىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىنە ەرتە كىرىسپەي, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىنە اسىعىستىقپەن كوشكەن وزبەكستاننىڭ بۇل سالادا ءالى كۇنگە كوزدەگەن تابىسقا جەتە الماعانىنان ناقتى مىسالدار كەلتىردى.
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى «ءتىل ءبىلىمى» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك ءوزىنىڭ سوزىندە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە ەڭ باستى ماسەلە – ۇلتتىق ماسەلە ەكەنىن اتادى. ودان ءارى ءتىل مامانى رەتىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى ءوزىنىڭ مازمۇندى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشپەيمىز, وعان ورالامىز, ويتكەنى, ءبىز ونى بۇرىن قولدانعانبىز. بۇل ىستە قيىنى تەك ەملە عانا بولادى. ءبىزدىڭ لاتىن ءالىپبيىنە كوشۋىمىزدىڭ ماڭىزدى ءماندەرىنىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ تۇركى الەمىندەگى گەوساياسي ورنى. ءيسى تۇركى الەمىندەگى ەڭ ىرگەلى تاريح, ەڭ باي ءتىل, ەڭ تەرەڭ مادەنيەت قازاق حالقىندا. ءبارى دە قازاقتان شىعىپ, وزگە جۇرت بولىپ كەتتى. سوندىقتان, ماعجان ايتقان قاراشاڭىراقتىڭ تۇركى حالىقتارىن تۇتاستىراتىن لاتىن ءالىپبيىندە بولۋىنىڭ وسىنداي دا ماڭىزى بار. جىلدىڭ اياعىنا تامان عىلىمي نەگىزدەلگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ نۇسقاسىن دايىن ەتەمىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
ە.قاجىبەك ءسوزىن اياقتاعاندا وعان بىرنەشە سۇراق قويىلدى. سونىڭ ىشىندە جازۋشى الدان سمايىل لاتىن الىپبيىنە قازاق ءتىلى عانا كوشەتىنى قالاي, ورىس تىلىندە شىعاتىن دۇنيەلەردىڭ ءبارى سوندا كيريلليتسادا قالا بەرە مە؟ – دەگەن سۇراق قويدى. وعان قازاق تىلىندە وقىلاتىن باسپا دۇنيەنىڭ ءبارى لاتىن الىپبيىندە, ال ورىس تىلىندە شىعاتىندار كيريلليتسادا قالىپ, وقىتىلا بەرەتىندىگى ايتىلدى. ءسويتىپ, قازىر اعىلشىن ءتىلى لاتىن الىپبيىمەن وقىلاتىنى سياقتى ورىس ءتىلى كيريلليتسامەن قالا بەرەتىندىگى جەتكىزىلدى. سوندىقتان مۇنىڭ ەشقانداي قاراما-قايشىلىعى جوق ەكەندىگى ءتۇسىندىرىلدى.
ال, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ماقالانى ەلباسىنىڭ ءوزى ايتقان: «تارلان تاريحتىڭ جاسامپاز بۇگىنى مەن جارقىن بولاشاعىنىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى» دەپ اتاۋعا بولاتىن سياقتى دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. راسىندا, ماقالا سانانى سىلكىندىرەدى, ويدى وتارسىزداندىرادى, جادىنى جاڭعىرتادى, ۇلىستى ۇيىستىرىپ, ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋعا شاقىرادى, دەدى ول. سونداي-اق ماقالادا لاتىن ءالىپبيىنە كوشۋ عانا ەمەس, كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ كوتەرىلگەنىن دە اتاپ كورسەتتى. الەمدىك وركەنيەتكە كىرۋدىڭ سيقىرلى تاياقشاسى جوق, وعان ءبىزدىڭ ىلەسە الماي جاتۋىمىزدىڭ سەبەبى – امبەباپ ۇلگىنىڭ جوق بولۋىنا قاراماستان, بىزگە دامۋدىڭ سىرتتان تاڭىلۋى. الەمدىك وركەنيەتكە ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ دەربەس ۇلگىسىمەن جەتۋى كەرەك, دەي كەلىپ, ونى پرەزيدەنت ۇلتتىق كود دەپ اتاعانىن ايتتى.
وتىرىس بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى – حالىق قاھارمانى باقىتجان ەرتاەۆ جانە بەكبولات تىلەۋحان مىرزالار ءسوز الىپ, ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان ەلدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باعدارلارىنا قاتىستى ءوز وي-تۇجىرىمدارىن ورتاعا سالدى. تالقىلاۋعا «ميراس» كەڭەسىنىڭ وڭىرلەردەگى مۇشەلەرى دە قاتىسىپ, تۇششىمدى ويلارىن ءبولىستى.
جيىندى قورىتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ بۇگىنگى وتىرىستا اسا ماڭىزدى, قۇندى پىكىرلەر ايتىلعانىن, بۇل ورايداعى ماسەلەلەر «ميراس» كەڭەسىنىڭ الداعى وتىرىستارىندا دا تالقىعا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر قۇزىرەتتى ورگاندارعا جولداناتىن بولدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
