بىرلىك قۋاتى

قازىرگى كۇردەلى زاماندا دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىندا جانتۇرشىگەرلىك وقيعا­لار بەلەڭ الىپ, جالپىادامزاتتىق قۇن­دىلىقتاردىڭ قادىرى قاشىپ, گۋمانيزم كومەسكىلەنگەن كەزەڭدە, ازامات­تارى­مىزدىڭ ساناسىن جاھاندانۋدىڭ جاعىم­سىز ۇردىستەرىنەن ساقتاۋ − ماڭىزدى مىندەت. وسىنداي سىن ساعاتتا ەلباسى جاماندىق اتاۋلىدان ساقتاندىراتىن ەلدىك جانە ۇلتتىق نەگىزدەردى ۇسىنىپ, كوپتىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باستى. 

سىن-قاتەرلەر كەزەڭىندە تىعىرىقتان شىعار وي-پايىمدى ەستىگەن جۇرتشىلىق ەڭسەسىن تىكتەپ, اتالى سوزگە ۇيىپ, وسىعان بايلانىستى كوزقاراس-پىكىرلەرىن بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى جۇزىندە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە شىنايى ءبىلدىرىپ جاتىر.

تالاي قيىندىقتى ەڭسەرىپ, تاۋەلسىز­دىكتىڭ شيرەك عاسىرىن تابان اقى, ماڭداي تەرمەن ءجۇرىپ وتكەن ەلىمىزدىڭ سانا­سى ءوستى, ساپاسى ارتتى. ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن ورازدى مەملەكەتكە اينال­دىق. «ەستى كىسىگە اقىل ايتپا, ءجونىن ايت» دانالىعىن باسشىلىققا العان ەلباسى تۋعان حالقىنا تاعى دا ءجونىن ايتتى, ءوز جولىمىزدى – رۋحاني جاڭارۋداعى قازاقستان جولىن كورسەتىپ بەردى.

تاريحتان ساباق الماسا, وتكەنگە باعا بەرە وتىرىپ, وزگەرمەسە سانا ساپالانبايدى. ەلباسى ءاز-تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزگەن ارايلى كۇندەردەن بەرى وسىنى ايتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە «داۋىل­دارمەن الىسىپ, تاعدىرىمەن قارىسىپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقان بايىرعى حالىق­پىز» دەگەن ءبىر عانا تەزيسىنەن نا­مىس­­تى دا, شەردى دە, تولعامدى دا, توق­تام­دى دا اڭ­عارۋعا بولادى.

رۋحاني بەتبۇرىس جىلدىڭ ءساۋىرىن ءتاۋىر ەتكەن تۇجىرىمدامالى ەڭبەكتەگى ەلباسىنىڭ حح عاسىرداعى توڭكەرىستەرگە توقتالىپ, سالدارىن جىلىكتەپ بەرگەنى دە ءار ازاماتقا وي سالعانى ءسوزسىز. ماسەلەن, قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ سىرتتان تاڭىلۋى, ءتۇرلى ۇدەرىستەردىڭ دامۋدى شىدەرلەۋى قوعامنىڭ وي-ءورىسىن توقىراتتى, حالىقتىڭ ءوسىمىن توقتاتتى, ۇلتتىق كود – تىلىنەن, داستۇرىنەن, مادەنيەتىنەن ايى­را جازدادى. ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنان جاڭىل­دىردى. ەكولوگيالىق قاسىرەتتەردىڭ تەپ­كىنىمەن عاسىرلار بويى مەكەندەگەن اتا قونىسىنان بەزدىرىلدى. وسىنىڭ ءبارى ۇلت ساناسىنا سالماق سالدى.

دۇنيەنى استان-كەستەن ەتىپ, ءبارىن ءاپ-ساتتە وزگەرتە سالامىز دەۋشىلەر ءالى دە بار. پرەزيدەنت ماقالاسىندا پوپۋليزم­نىڭ دە تۇرلەرىن تارقاتىپ ايتىپ بەردى. بوتەن پيعىلدىڭ سالقىنىنان ساق بولۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ ۇستامدىلىعى مەن سابىرلىلىعىن ەسكە سالدى.

ەستيار ادام «وزگەنى ەمەس, ءوزىڭدى تۇزە» دەگەن ءسوزدى اۋەلى اتا-اناسىنان, وسە كەلە ۇستازدارىنان ەستىگەن بولار. ونى ايتۋدىڭ دا سان ءتۇرى بار. ايالاپ, ءىش تارتا, ابايلاپ, ەسكەرتىپ نەمەسە قورقىتىپ-ۇركى­تىپ, زەكىپ, قورلاپ جەتكىزۋ دەگەن سياق­تى. الەمدىك دەڭگەيدەگى قالامگەر ا.پ.چەحوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, «ءيا», ياكي «جوق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن ەلۋ ءتۇرلى ەتىپ ايتۋعا بولادى ەكەن.

قوعامعا وي سالعان ماقالانى وقىعان ءاربىر ازامات «ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن عانا ەمەس, جەكە باسىڭ مەن ۇرپاعىڭ ءۇشىن ءوزىڭدى تۇزە!» دەگەن ەلباسى دانالىعىن ۇعادى. ەلباسىمىز وسى جاناشىر پايىمىن حالىققا, ءاربىر ازاماتقا زور سەنىم ارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن جەتكىزىپ وتىر.

جالپى, ەلباسى ماقالاسىندا سانانى وزگەرتۋ – ساياسي رەفورما مەن ەكونو­ميكالىق جاڭعىرتۋدان دا اۋقىمدى, ىرگەلى ءىس ەكەندىگى بايىپتالعان. بۇل جەردە دايەك تە, دەرەك تە, دالەل دە جەتكىلىك­تى. «ۋاجگە تۇيە دە شوگەدى» دەمەكشى, اي­تىل­عان ويلاردىڭ ماڭىزىنا «قيت ەتسە قيسايا كەتەتىندەردىڭ» دە, ۇساق-تۇيەككە ءۇيىر­لەردىڭ دە كوزى جەتكەندەي.

شىندىعىندا, سانانى جاڭارتۋ – ۇلتتىڭ ساپاسىن كوتەرۋ دەگەن ءسوز. ونىڭ نەگىزگى قاعيداتى – وزگەنى ەمەس, ءوزىڭدى تۇزەۋ. ادەپسىزدىكتەن, كوزبوياۋشىلىقتان, قۇلدىق پسيحولوگيادان قۇتىلۋ. ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى, يماني قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋ, ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ. ۇلتىنا, دىنىنە قاراماي, قاۋىم ىشىندەگى وتانداستارىمىزدىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋ.

بويعا سىڭگەن تاپتاۋرىن ادەتتەن ارىلۋ جايى. «جاقسىدان ۇيرەن, جامان­نان جيرەن» دەگەن ناقىلدى بالا كۇننەن ايتۋدايىن ايتىپ كەلەمىز, ءىس جۇزىنە كەلگەندە قاندايمىز؟ «ۋايىمسىز سالعىرت­تىق دەگەن نارسە بار, ول اللانىڭ, حالىق­تىڭ, داۋلەتتىڭ, عيبراتتىڭ, اقىلدىڭ, اردىڭ دۇشپانى, ءبىرى بار جەردە ءبىرى بولمايدى», دەيدى اباي. زامانىندا بۇل ءسوز اتا-بابالارىمىزدى سەرپىلتۋ ءۇشىن ايتىلعانى داۋسىز.

تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق ءداس­تۇر­گە ءاتۇستى قاراماۋ تۋرالى. «ۋىق­تى باسقۇر ۇستايدى, ەلدى ءداستۇر ۇستايدى» دەگەن ماقال بەكەر ايتىلماسا كەرەك. قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە جالپىعا بىردەي زاڭنان وزگە نەنى قارسى قويۋعا بولار ەدى؟ ارينە, عاسىرلار سىنىنان وتكەن, ۋاقىت تەزىندە سۇرىپتالعان ادەت-عۇرىپ, داستۇرلەردى ساقتاي وتىرىپ, كوپ ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنى – اتقان تاڭداي اقيقات.

تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, وسىنى ۇرپاعىنا جۇيەلى اماناتتاعان جۇرتتىڭ اداسپايتىنى انىق.

بۇگىندە حالقىمىزعا اۋاداي قاجەت پراگماتيزمدى, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى, باسە­كەگە قابىلەتتى ءبىلىمدى, سەرگەك سانانى, زەرەك زەردەنى جاڭا زاماننىڭ جاسامپاز داستۇرىنە بالار ەدىك.

ماسەلەن, ماقالادا ءسوز ەتىلگەن ەكولو­گيالىق ءومىر سالتىن الايىق. «جاي جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ءسوز بار. جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ دەگەنىمىز − ونى جەتىمسىرەتىپ, قۇنارىن تاۋىسۋ دەگەن ءسوز ەمەس, قايتا ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, وڭتايلى يگەرۋ. قولدان كەلگەنشە سۋلاندىرىپ-نۋلاندىرۋ, كوگەرتۋ, قۇرىلىس سالعاندا ءاربىر شارشى مەترىنە ۇنەممەن, جاناشىرلىقپەن قاراۋ, عىلىمي جەتىستىكتەردى قولدانۋ. كۇتىممەن قاراپ, قادىرلەگەن ادام عانا جەر-انانىڭ مەيى­رىمىنە بولەنىپ, بەرەكەگە كەنەلەدى.

جەردىڭ قاسيەتىن كەتىرۋ, تاۋ-تاستى قوپارۋ, وزەن-سۋلاردى لاستاۋ, ورتا مەن اينالانى قوقىسقا تولتىرۋ كوز ۇيرەنگەن, قالىپتى جاعدايعا اينالعانداي. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ادامزاتقا, عالامعا ور قازۋمەن ءبىر ەسەپ ەمەس پە؟

قورشاعان ورتا تازالىعىن ساقتاۋعا كەلگەندە, اتا-بابامىزدىڭ ونەگەسى تاعى­لىمدى-اق. شىبىن-شىركەي ىلەس­پەۋى ءۇشىن مىنگەن اتىن ءۇي جانىنا بايلامايتىنى, وتتىڭ ك ۇلىن سوڭىنان جەرگە كومىپ كەتە­تىنى, قورا-قوپسىنى ارقاشان تازا ۇستاي­تىنى – سالاماتتىلىقتىڭ الىپپەسى ەدى.

دۇنيەدە بارلىق جان-جانۋاردىڭ, مال-مۇكاممالدىڭ يەسى دە بار, كيەسى دە بار. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». ەندەشە, جارات­قان ۇيلەسىمىندەگى قۇبىلىس ارقاۋىن بۇزۋ مەن ءبۇلدىرۋ – اينالىپ كەلگەندە, ەڭ ءبىرىنشى, ادام بالاسىنىڭ وزىنە قاۋىپتى. ۇلت داستۇرىندە بۇل جاعى دا شەگەلەنىپ پارىقتالعان.

ەلباسى كورسەتكەن تاعى ءبىر انىق – «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قا­بى­لەتىمەن ايقىندالاتىنى» تۋرالى.

«قۇبىلعان الەم جارىسى –

اقىلدى جاننىڭ تابىسى», −

دەپ شاكارىم اقىن جىرلاعانداي, باسەكە – بۇگىنگى زاماننىڭ ءارى تىنىسى, ءارى جۇمىسى. زامانا كوشىنىڭ الدىڭعى لەگىندەگى وزىق تەحنولوگيانى ۇيرەنۋ, نارىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي ءبىلىم الۋ – جاستاردىڭ جاسامپازدىق مۇمكىندىگى.

شىن ءىلىم, ناعىز ءبىلىم ادامداردى بيىك ءىز­گىلىككە ۇيرەتەدى. ىزگىلىك – باقۋاتتى ءومىر­دىڭ باستاۋى, ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋى.

تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, ت.ب. پاندەر بو­يىنشا زاماناۋي بىلىمگە مول مۇمكىندىك تۋعىزۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاجەتتى «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىناتىن بولدى.

ەلباسى مۇنىڭ ماقساتىن دا تاراتىپ ايتتى: «ەڭ الدىمەن, ءجۇز مىڭداعان ستۋدەنتكە جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرە باستايمىز. سودان سوڭ, بۇل – ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق باسەكەگە نە­عۇرلىم بەيىمدەلگەن مامانداردى دايارلاۋ دەگەن ءسوز. وعان قوسا, بۇلار – اشىق-جارقىندىق, پراگماتيزم مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك سياقتى سانانى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن قو­عام­دا ور­نىقتىراتىن باس­تى كۇشكە اينالادى».

ءىستىڭ كوزىن تابۋ – ماسەلەنى شەشۋدىڭ العىشارتى. ۇلت دانالىعى «كۇن ورتاق, اي ورتاق, جاقسى ورتاق» دەيدى. ەگەر عىلىم مەن ءبىلىم كىلتى – وقۋلىق بولسا, نەگە الەم مويىن­داعان كلاسسيكالىق وقۋلىقتاردى اۋدارماسقا؟ ەلباسى ماسەلەگە وسى تۇرعى­دان قاراپ, مۇمكىندىكتەردى ەسەلەي تۇسەتىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇل – ورايلى باستاما جانە قايتارىمى مول ءىزاشار ءىس.

وسى ورايدا شەت ەلدە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن ماماندار مەن بىلىكتى اۋدارماشىلار كۇش بىرىكتىرىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.

رەتى كەلگەندە ايتايىق, ەلىمىزدە عىلى­مي جانە پراكتيكالىق اۋدارما ءىسى سالا­سىنا كەشەندى كوزقاراس قاجەت. تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن اۋدارماشى ماماندار ساپاسى قانداي دەڭگەيدە؟ جالپى, بىزدە قانشا كاسىبي اۋدارماشى بار؟ قازاق كلاسسيكالىق دۇنيەلەرىن قانشا ەلدىڭ تىلىنە اۋدارا الدىق؟ اۋدارما قالاماقىسى مەن ىنتالاندىرۋى سىن كوتەرە مە؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيتىن مەزگىل الدەقاشان جەتتى.

مەملەكەت باسشىسى لاتىن الىپبيىنە كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋدىڭ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ الگوريتمىن ناقتى بايانداعان. بۇل باسقا مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنەن ساباق الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شىنتۋاي­تىندا, بۇل شارا − ەلىمىزدە 1929-1940 جىلدارى رەسمي قولدانىستا بولعان لاتىن الىپبيىنە قايتا ورالۋ.

لاتىن ءالىپبيى – قازىرگى تەحنولوگيانىڭ ءالىپبيى. ءدال بۇگىنگى كۇندە ول قارىپتەر وسى زاماننىڭ قۇرالى – سمارتفوندار مەن گادجەتتەر ارقىلى ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ەتەنە تانىس.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وتانشىلدىق باعىتتا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنۋىن – «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىنىڭ قۇرامداس بولىگى دەپ قابىلدايمىز. بۇل باعدارلاما تۋعان جەرىنە قولۇشىن بەرۋگە بەيىل, جومارت ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋى ءتيىس. كەزىندە ءبىلىم ىزدەپ نەمەسە باسقا دا سەبەپپەن قالاعا كەتكەن نەمەسە شەت ەلگە قونىس اۋدارعان جەرلەستەرىن مەيىرىمدى اۋىل ساعىنا كۇتەدى. تۋعان جەر اركىمگە دە ىستىق. بۇل جەردە ماسەلە تەك ماتەريالدىق يگىلىكتە دەسەك, قاتەلەسەمىز. عالىم ءدارىسى, مامان كەڭەسى, تاجىريبە جولى اۋىل مەن قالا اراسىن جاقىنداتىپ, تۋعان جەردىڭ قادىرىن ارتتىرادى. مۇنىڭ دا ارعى جاعىندا ۇلتتىق كود – ءداستۇر تاعىلىمى تۇر.

اۋىلدى ايتقاندا, ەتەكتى جاسقا تولتىرماي, ناقتى ىسپەن اينالىسۋ, قارلى­عاش­تىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي كومەك كورسەتۋ – ازاماتتىق بورىش.

قاسيەتتى جەرلەر مەن كيەلى مەكەندەردى ساقتاۋعا جانە تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «قازاقستان­نىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ بەرەرى مول. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل جوبا ۇلتتىق تۇتاستىققا, ەل بىرلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدى.

بىرىنشىدەن, تاريحي, تانىمدىق ورىندارمەن تانىسۋ – وتان تانىمالدىعىن ارتتىرادى. بۇل رەتتە زيارات ەتۋشىلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, جول-كولىك باعىت­تارىن جەتىلدىرۋ – نارىق جاعدايىندا قايتارىمى مول جۇمىس.

ەكىنشىدەن, وسى ورايداعى شارالار كەشەنى ەلىمىز بەن ەلدىگىمىزگە جات يدەو­لوگيا ەلەمەنتتەرىن تىيادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ولار − «سيمۆولدىق قالقانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى».

الەم كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن دەربەس ۇلتتىق بولمىسىمىزدى كورسەتەتىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ مىندەتى قويىلدى. بيىل قانداي جەتىستىكتەردى كورسەتەتىنىمىز ايقىندالاتىن بولادى.

وسى تىزىمگە ەلباسى نەگىزىن قالاعان بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ايشىقتاعان ونەر تۋىندىلارى الەمدىك وركەنيەتكە, ۇيلەسىمگە قوسىلعان ۇلەس رەتىندە ەنەتىنىنە سەنىمدىمىز.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سول باعىتتاعى تۋىندىلاردى ىرىكتەۋگە, اۆتورلارىن زامانا ماقتانىشى رەتىندە ناسيحاتتاۋعا اتسالىسادى. تۇپتەپ كەلگەندە, رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى توڭىرەگىنە ايرانداي ۇيىعان سان الۋان ەتنوس وكىلى ەكەنى ءسوزسىز. «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىمدى» انىقتاۋ مەن ۇلىقتاۋ – بارشا وتانداستارىمىزدىڭ اسىل بورىشى.

رۋحاني جاڭعىرۋ نەگىزدەرىن بايانداعان باعدارلامالىق ماقالاسىندا پرەزيدەنت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەل الدىنا, سونداي-اق, اسسامبلەيا الدىنا دا, اۋقىمدى جانە وزەكتى مىندەتتەر قويىپ وتىر.

ءبىز بارشا ازاماتتارىمىزدى وسىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن ىسكە اسىرۋعا شاقىرامىز. بىرلىك قۋاتى – ەلدىك قۋاتى, ەلدىڭ قۋاتى. ەلباسىنىڭ «ۇدەۋدىڭ سىرى – بىرلىكتە, جۇدەۋدىڭ سىرى – الاۋىزدىقتا» دەپ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ايتقان تەمىرقازىق ءسوزىن ۇمىتپالىق.

اسسامبلەيانىڭ مىڭداعان بەلسەندى مۇشەسى قوعامدا جاسامپازدىق رۋحتىڭ ورنىعۋىنا ايانباي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اسسامبلەيالار­دا, ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەردە, قوعام­دىق كەلىسىم كەڭەستەرى مەن انالار كەڭەستەرىندە, مەديا­تسيا ورتالىقتارى مەن قحا-مەن ىقپالداس قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەي­تىن مەملەكەتشىل, وتانشىل ازاماتتار «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭ­بە­گىن تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن, ادامي قاسيەت­پەن, كاسىبي باعدارمەن قابىلدادى دەپ سانايمىز.

اسسامبلەيا جانە ەتنومادەني بىرلەس­تىكتەر مۇشەلەرى مەملەكەت باسشىسى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ تۇيىنىمەن ۇيلەسەتىن حالقىمىزدىڭ «بىرلىك بار جەردە تىرىلىك بار» دانالىعىنا يەك ارتا وتىرىپ, بۇگىنگى كۇن مىندەتتەرى مەن جاڭا ءداۋىر تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلارى ءسوزسىز.

دارحان مىڭباي,

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى