توبەمىزدەگى كوك اسپاندى قاق جارىپ, تۇستىكتەن قيىر تەرىستىككە قاراي «قۇس جولى» جاتىر كولبەي شۇبالاڭداپ. ول سارى بەل يەن دالانىڭ ءبىر ءۇزىلىپ, ءبىر جالعاساتىن اقشاڭداق الاب ۇلىڭ سۇرلەۋىنە ۇقسايدى. بىردە بۇلدىرى قويۋلاپ, بىردە سەلدىرەپ, جىل مەزگىلدەرىنە قاراي باعىتىن ءسال-ءپال وزگەرتەتىن دە سياقتى ما, قالاي؟ بىراق كوزگە ۇرعانداي ۇلكەن وزگەرىس جوق, جالپايىپ ۇزدىك-سوزدىق بولىپ سول باياعىسىنشا مۇنارتىپ جاتقانى جاتقان. بىلۋىمدە ونى استرونوم-عالىمدار اسپان دەنەسىنە جاتقىزبايدى. تەرەڭدەمەي, قالىپتاسقان حالىقتىق ۇعىمعا سايىپ, «گازدى مۇنار», «قۇس جولى» دەپ جاقاۋراتادى.
ال كەمەڭگەر تاريحقا يەك ارتساڭ, توبەمىزدە اعاراڭداعان وسىناۋ «قۇس جولىنىڭ» ۇزىنا بويى شىندىققا بەرگىسىز اڭىزعا دا, قات-قابات شىنايى شىندىققا تۇنىپ تۇر. ونىڭ وڭتۇستىك جىلى ولكەلەردە قىستاپ, كوكتەمدە بالاپان باسىپ, ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن سۋلى-نۋلى, جاسىل جايىلىمدى, جەمىس-جەمتىگى مول تەرىستىككە اتتانعان قاناتتى قۇس اتاۋلىعا جول سىلتەيتىنى داۋسىز. ول جالعىز قۇسقا عانا ەمەس, اياقتى مالدارىنا جايلى قونىس ىزدەگەن كوشپەندى جۇرتقا دا اينىماس سەرىك. ونى «اسپان جولى» دەپ اتاسا دا بولعانداي. التايدىڭ تەرىستىگىندەگى سۋمەر تاۋىنىڭ توبەسىنەن تۋىپ, قاققان قازىقتاي ءبىر ورنىنان اينىمايتىن تەمىرقازىق جۇلدىزىن ماڭدايعا, «قۇس جولىن» سول قولعا الىپ تارتىپ بەرسەڭ – التايعا, ال تەمىرقازىقتى وڭ قولعا, «قۇس جولىن» ماڭدايعا الىپ تارتىپ بەرسەڭ – ورال تاۋىنىڭ ەتەگىنە كەپ قۇلايسىڭ.جولدان جاڭىلىسۋ, شاتىسۋ دەگەن اتىمەن جوق, سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي.
سوڭعى جىلدار ارحەولوگياسى وي-سانامىزدى تىڭ, سونى دەرەكتەر جەتەگىنە بۇردى. افريكا قۇرلىعىنىڭ شىعىس تاراپى ولدۋۆاي تۇراعىنان جانە ەفيوپيانىڭ ومو ايماعىنان ەڭ ەجەلگى ادام قاڭقالارى تابىلدى. ارحەولوگتار ءبىرىنشىسىنىڭ ۋاقىت مولشەرىن – 1,7 ملن, ەكىنشىسىن – 2,1 ملن جىلدار دەپ تاڭبالادى. سونىمەن, ادام تەكتەس مايمىلدىڭ جانۋارلار دۇنيەسىنەن ءبولىنىپ شىعۋى – ب.ز.ب. 2 ملن جىلدار شاماسى دەگەن جانە ادامزات قاۋىمىنىڭ تال بەسىك وتانى – افريكا قۇرلىعى دەپ پايىمداۋ ويىمىزدا ورنىقتى. افريكا – قۇرعاق كليماتتى قۇرلىق, ونىڭ توپىراق قىرتىسىنداعى ادام سۇيەكتەرى ۇزاق ۋاقىت بۇزىلماي جاتا بەرەدى,قازىرگىدەن دە كونە قورىم ورىندارى تابىلۋى عاجاپ ەمەس. ال اۋا رايى دىمقىل, توپىراعى ىزدى وڭىرلەردە جەرلەنگەن ادام سۇيەكتەرى ۇزاق ساقتالماي, ءشىرىپ جوعالىپ كەتەدى. ادام تەكتەس مايمىل قاۋىمدارى تەك قانا افريكادا ەمەس, باسقا قۇرلىقتاردا دا بولۋى جانە ولاردىڭ دا باۋىرىن كوتەرىپ, ادام قاتارىنا قوسىلۋ پروتسەسسىن باستان وتكىزدى دەپ پايىمداۋدىڭ اقىلعا ەش شەتىندىگى جوق.
العاشقى ادام قاۋىمى ىلگەرى باسىپ دامۋدىڭ كەزەڭدەرىنەن ءوتتى: باۋىرىن كوتەرىپ, اياعىنا تۇرىپ جانۋارلار دۇنيەسىنەن ءبولىنىپ شىققان ادام عىلىم تىلىندە پيتەكانتروپ (باۋىرىن كوتەرگەن) دەپ اتالدى. جان ساقتاۋ جولىنداعى تىنىمسىز ەڭبەكقورلىعىمەن, شەكسىز پىسىقتىعىمەن كوزگە تۇسكەن ولارعا «حومو حابيليس» – «ىسكەر ادام» دەگەن جاناما ايدار تاعىلدى. دامۋدىڭ كەلەسى ساتىسىنا جەتكەندە ادام قاۋىمى – سينانتروپ اتالدى. بۇل كەزدە ادام بالاسى وت تاۋىپ, تاماقتى ءپىسىرىپ جەۋگە ماشىعىپ قالعان ەدى. ولاردىڭ ءومىرى ىزىڭنەن قۋىپ ءجۇرىپ تالايتىن نە اسپانعا كوتەرەپ اكەتىپ شوقىپ جەيتىن قاناتتى جىرتقىشتار – دينوزاۆرلارمەن قيان-كەسكى كۇرەسپەن ءوتتى, ال ب.ز.ب. 100 – 40 مىڭجىلدىقتار ارالىعىندا «ىسكەر ادام» تۇقىمى ەرگەجەي نەاندەرتالدارمەن –مەشىن ادامدارمەن ايانباي ارپالىسىپ, جەڭىپ شىقتى. كۇن استىنىڭ جانعا جايلى شۋاعى ءۇشىن تالاستا ادام ءناسىلى موماقان قوڭىر قوزى بولا قويعان جوق.
افريكاداعى ولدۋۆاي جانە ەفيوپيا جەرىندەگى ومو تۇراقتارىندا ءوسىپ-ءونىپ, جان باسى, قارا سانى كوبەيگەن ورتاڭعى تاس ءداۋىرى – مۋستە كەزەڭىنىڭ ادامدارى بۇرىنعى قونىستارىنا سيماي, ب.ز.ب. 50 مىڭىنشى جىلدارى ءنىل وزەنىن كەشىپ ءوتىپ, وڭتۇستىك ازيا جەرىنە توگىلدى. ولار افريكا قۇرلىعىنان ازيا قۇرلىعىنا ەفيوپيا ارقىلى وتكەن سياقتى.
امەريكا عالىمى ا.ا.كولەسوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن دنك بويىنشا زەرتتەۋلەر – ولاردىڭ گەنەتيكالىق تەكتىلىك بولىكتەرىنىڭ ر توبىنا جاتاتىنىن ايعاقتايدى. وسى تەكتىك كودپەن ءنىل اسىپ اۋىپ كەلگەن حالىقتىڭ قوماقتى ءبىر توبى ب.ز.ب. 35-25 مىڭجىلدىقتارىندا جانە 28-12 مىڭجىلدىقتار ارالىعىندا ەكىنشى, ءۇشىنشى لەكتەرى بەرينگ بۇعازى ارقىلى امەريكا قۇرلىعىنا ءوتىپ كەتكەن. ولار وسى ارقانى سىرت سالىپ, جەر اۋ ساپارلارىن سۋرەتتەيتىن گۆاتەمالدىق كيۋگە ۇندىستەرىنىڭ «پوپول-ۆۋح» كىتابىندا: «جىلان حالىقتىڭ تەگەۋرىنىنەن قاشىپ, وتانىمىز – تاسباقا ارالىن تاستاپ شىقتىق» دەگەن. دەمەك, سول زامانداردا توتەمدىك تۇرعىدىعى – وزدەرىن قانداي دا ءبىر اڭ-قۇس, جان-جانۋاردىڭ ۇرپاعى سانايتىن رۋلىق قاۋىمدار كورىنىس تاپقانى بايقالادى. «جىلان حالىق» دەپ وتىرعاندارى وعىز-قىپشاق قاۋىمداستىعىنداعى ۇران (وران), قاي, ورانقاي, جىلان تايپالارى بولسا كەرەك. ال تاسباقا ارالى, بالكىم, اينالا توڭىرەگى الاكول, جالاڭاشكول, زايسان, قىزىلكولدەرمەن قورشالعان تاۋلى بيىك تارباعاتاي بولۋى مۇمكىن. كونە تۇرىك تىلىندە تاسباقانى تارباڭ, تارباعاتاي دەپ اتاعان.
افريكا قۇرلىعىنان وڭتۇستىك ازيا توپىراعىنا قۇيىلعان ءبىرتۇتاس بۇل قاۋىم 15 مىڭجىلدىقتا ەكىگە جىكتەلۋ كەزەڭىنە تاپ بولعان: باتىس نوسترا ءتىلدى – افروازيا, كارتاۆەل, ۇندىەۋروپالىقتار جانە شىعىس نوسترا ءتىلدى - ەلام, دراۆيد, ورال-التاي تىلدىلەر بولىپ. افروازيا تىلىندە سويلەيتىن ايماقتى لەۆەنت دەپ اتاپ, وعان بۇگىنگى مىسىر, الدىڭعى ازيا, قازىرگى تۇركيا جەرى كىرگەن. ال لەۆەنتتىڭ تەرىسكەي تارابىنا كارتاۆەل, ۇندىەۋروپا تىلدىلەر جايعاسقان. ال ورال-التاي تىلدىلەرىنىڭ اۋماعى قاپ تاۋىنىڭ شىعىسىنان ورتا ازيا ايماعى, ءۇندى وزەنىنە دەيىن, اۋعان, توحار, شىعىس تۇركىستان, التاي, سىبىرگە دەيىن سوزىلعان.
ءوستىپ, تىلدىك تۇرعىدان ەكىگە جارىلىپ, قاقتىعىسىپ-سوقتىعىسىپ قالعاندارىمەن, ءبىر-بىرىنە ايتارلىقتاي تىزە باتىرا الماي, ىرگەلەس كورشى جونىمەن كۇن كەشىپ جاتقاندا توپان تاسقىنى كەپ كيلىكپەگەندە, گوي-گوي تىرلىكتەرى قاي باعىتتا دامىرىن ەشكىم بولجاي المايدى. توپان تاسقىنى ءبىر ىزگە تۇسە باستاعان تىرلىكتىڭ باسىن اياعىنا, اياعىن باسىنا كەلتىردى.
توپان تاسقىنى تۋرالى اڭگىمەنى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن «ءتاۋرات» كىتابى تاسقىننىڭ بولۋ سەبەپتەرىن دە جاسىرماي العا تارتادى. ادامزات بالاسى ادام-اتا ءوز ۇرپاعىنا وسيەت قىپ سىزىپ بەرگەن جولمەن جۇرمەي, بۇزىقتىق جولعا بەت بۇردى. جەر بەتىندەگى كۇنكورىس وڭاي ەمەس-ءتى, ماڭدايدان اششى تەرى تامشىلاپ بەل جازباي ەڭبەك ەتكەن ادام-اتا ۇرپاقتارىنىڭ جاندارى قارايىپ, جۇرەك باستارىنا جاۋىزدىق ۇيا سالدى. ولار ەڭبەكپەن ادال مال تابۋ ورنىنا جاۋگەرشىلىككە قۇلشىنىس تانىتىپ, ءبىرىن-ءبىرى ءولتىرۋ, تارتىپ الۋ سياقتى زورلىق-زومبىلىقتارعا بەيىم تۇردى. زينا باتپاعىنا بەلشەدەن باتتى. ادامزات بوي الدىرعان بۇل مىنەز جاراتۋشىعا ۇنامادى. جاراتۋشى ەسسىزدىككە بەرىلگەن ادام-اتا ۇرپاعىن قارىق سۋعا اعىزىپ كوزىن جويۋ ءۇشىن توپان تاسقىنىن جىبەردى. مىنە, «ءتاۋرات» وسىلاي حيكايالايدى.
توپان تاسقىنىنىڭ اقيقاتىن «كونەلىكتەر» اتتى كىتابىمدا تەرەڭدەتە جازعاندىقتان, قازىر ول جايتتاردى قايتالاپ, ءسوز كوبەيتىپ جاتپاي, سىرت سۇلباسىن شولىپ وتسەك تە جەتكىلىكتى. ادامزات قاۋىمىنىڭ ءبىرىنشى ەپوسى – شۋمەرلىك «گيلگامەش» ەپوسى.سوندا گيلگامەش توپان تاسقىنان امان قالعان وت-ناپيشتي قاريامەن كەزدەسىپ, توپان تاسقىنىنىڭ قالاي بولعانىن, ودان قالاي جان ساقتاعانىن سۇرايدى. وت-ناپيشتي قودىران قايىعىمەن تولقىن جالىندا قالتالاقتاپ وتىرىپ, جەتى كۇندە سارىق-بۇرىق ەتكەن توپان تاسقىنى الاپاتىنان قۇتىلىپ, كوز ۇشىنا دەيىن سوزىلعان كول-كوسىر جايىلماعا شىعىپ, تابان باسار قۇرعاق جەر ىزدەي باستايدى. كەپتەردى ۇشىرسا, قوناتىن جەر تاپپاي قايتىپ ورالادى. تاعى ءبىر جەتى كۇننەن كەيىن قارلىعاشتى ۇشىرسا, ول دا قايىققا قاناتى تالىپ قايتىپ كەلەدى. تاعى ءبىر جەتى كۇننەن كەيىن قارعانى ۇشىرسا, ول قۇرلىقتى كورگەنىنەن قارقىلداپ حابار بەرىپ, قايتىپ ورالمايدى» (سەمانتيكا درەۆنيح وبرازوۆ. نوۆوسيبيرسك, 1990. 84 – 87 س.).
ءسۇيتىپ, قارعا توپان تاسقىنىنىڭ توقتاعانىنىڭ حابارشىسىنا اينالادى. قارعانىڭ توپان تاسقىنى اپاتى تۇسىنداعى نۇح پايعامبار حيكاياسىندا دا, توپان قارىعىندا قۇرلىق ىزدەگەن التاي تۇركىلەرىنىڭ قۇدايى ۇلكەنگە قاتىستى اڭىزداردا دا جەر قاراقتاعان وزگە قۇستاردىڭ قاتارىندا اتالعانمەن, «گيلگامەش» ەپوسىنداعىداي قارىق استىنان جەردىڭ ساۋىرى كورىنگەنىنەن حابار بەرۋشىنىڭ قاتارىنا جاتپايدى. عاجابى سول – «گيلگامەش» ەپوسىنداعى سيۋجەتتىڭ التاي سىرتىنداعى بي وزەنى جارتاسىندا قاز-قالپىندا قاشالۋى. تاۋدىڭ ەتەگى, ورتا بەلىندە بۇعى, جىلقى, وزگە جان-جانۋار, اڭ-قۇس, ال بيىك تاۋدىڭ ۇشار باسىندا قارقىلداعان قارعا بەينەسى.
شۋمەردىڭ «گيلگامەش» داستانىنداعى ولەڭ جولدارى مەن بي جارتاسىنداعى سۋرەت – توپان تاسقىنى تۋرالى سەنىمدى ايعاقتىڭ قاتارىنا جاتادى. مۇنىڭ سىرتىندا توپان قارىعى تۋرالى ب.ز.ب. III عاسىردا جاساعان بابىل تاريحشىسى بەرروۋز جازىپ قالدىرعان: «توپان قارىعى تۋرالى الدىن الا قۇلاقتانعان كسيسۋتروس پاتشا باستاپقى تاريح, زاتتاردىڭ دامۋى مەن قالىپتاسىپ توقتاۋى تۋرالى كىتاپتاردى كۇن قالاسى سيپپارعا كومۋگە ءامىر ەتتى» دەي كەلىپ, توپان تاسقىنىنان كەيىن ول كىتاپتاردى قازىپ الىپ, كوپتەگەن جاڭا ەڭبەكتەر جازىلعانىن مالىمدەيدى (گوربوۆسكي ا.ا. زاگادكي درەۆنەي يستوري. م., 1971. 6 س.). ال جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدىڭ ءبىرىنشى عاسىرىنىڭ تاريحشىسى, «يۋدەيسكيە درەۆنوستي» كىتابىنىڭ اۆتورى يوسيف فلاۆي «اسپان دەنەلەرى مەن ولاردىڭ قۇرىلىمى تۋرالى عىلىمدى ويلاپ تاپقان» دانىشپاندارعا ادام ۇرپاعىن وتپەن, سۋمەن جازالايتىن ءزىلزالانىڭ جاقىن قالعانى ءمالىم بولىپ, تاپقان ىلىمدەرى ۇمىتىلماي كەيىنگى ۇرپاققا جەتسىن دەپ, ءبىرىن كىرپىشتەن, ەكىنشىسىن قۇج سوم تاستان ەكى باعان ورناتىپ, بىلگەندەرىن سولارعا جازىپ قالدىرعان». كىرپىش باعاندار توپان تاسقىنىنىڭ تەگەۋىرىنە شىداماعان. قۇج سوم تاس باعاندارعا تۇك تە بولماعان. تاريحشى ولاردى ءوز كوزىمەن كورگەنىنە كۋالىك ەتەدى.
توپان تاسقىنى تۋرالى جۇزدەگەن دەرەكتەمەلەر بار, تىزە بەرسە, ونىڭ ءوزى ءبىر كىتاپ. بۇل تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەگەن نەمىس عالىمى گەستەنكورن, شۆەد استرونومى حەننەس الۆەن, امەريكا استرونومى گ.يۋري مەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۋ.ف.لوببي, كەڭەس عالىمدارى ۆ.ا.وبرۋچەۆ پەن ە.م.حەگەمەيستەر جەر مەن ادام قاۋىمىنىڭ دامۋ جولىندا توپان تاسقىنى اتالعان ءزىلزالا ورىن العانىن ءبىراۋىزدان ماقۇلداعان. ونىڭ باستى سەبەبى: جەر وربيتاسىنا اي پلانەتاسىنىڭ ەنىپ, جەردى كىندىك تىرەگىنەن ءسال-ءپال تايدىرىپ جىبەرۋىنەن بولعان, سودان تەڭىزدەر قۇرلىققا لاپ بەرگەن, ال ءزىلزالانىڭ بولعان ۋاقىتى ب.ز.ب. 10 مىڭىنشى جىلداردىڭ و جاق, بۇ جاعى. قورىتىندى پىكىر وسى ورايلاس.
«ءتاۋراتتا» كەمە جاساپ, توپان تاسقىنىنان قاشقان نۇح پايعامباردىڭ ارمەنياداعى ارارات تاۋىنان شىققانى ايتىلعان. بۇل اڭىزدىڭ نۇسقالارى وتە كوپ. ايگىلى «تاۋاريح ءدجاميدىڭ» اۆتورى راشيد-اد-دينگە يەك ارتا سويلەگەن ابىلعازى ءباھادۇر نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى شام جۇرتىنىڭ ءمۇسىل شاھارى جانىنداعى جۋدى تاۋىنان شىقتى دەيدى. نۇح كەمەسىن ەدىل-جايىقتان, قازىعۇرتتان شىعاراتىن اڭىز-اڭگىمەلەر دە جەتكىلىكتى. جوعارىدا التاي سىرتىنداعى بي جارتاسىنداعى سۋرەت تە سول كوپ نۇسقانىڭ ءبىر پاراسى. قيىر وڭتۇستىك ولكەلەردەگى توپان تاسقىنان كەمە, قايىق, سۋ كولىكتەرىنىڭ نەشە تۇرلەرىمەن, بالكىم, تاۋ جوتالارىنىڭ جيەگىمەن جاياۋلاپ-جالپىلاپ سۋ شايماعان ولكەلەرگە ۇمتىلعاندار از بوماعان,ءسىرا. سولاردىڭ بىرەۋلەرى التايدان, ەكىنشىلەرى قازىعۇرتتان, ۇشىنشىلەرى ەدىل-جايىقتان شىعۋلارى دا عاجاپ ەمەس. قالاي دەگەنمەن دە, توپان تاسقىنىنان امالداپ جان ساقتاعاننىڭ ءبارى ەۋرازيا جوتاسىن بەتكە العان. اتالمىش جازبا دەرەكتى ارحەولوگيالىق قازبا جادىگەرلىكتەرى دە راستايدى. پارسى شىعاناعى اۋماعىنداعى بالىق اۋلايتىن كاسىبي قۇرالداردىڭ ماڭعىستاۋ مەن ەدىل-جايىق اراسىنان تابىلۋى ايعاقتى ناقتىلاي تۇسەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مەزوليت داۋىرىنە قاتىستى (ب.ز.ب. IX – VI مىڭجىلدىقتار) ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ پىكىرى تومەنگىدەي: «سرەدنيايا ازيا توجە, پو-ۆيديمومۋ, ۆ راننەم مەزوليتە بىلا زاسەلەنا نە پوۆسەمەستنو. ۆەروياتنو, ۆ زاكاسپي پوياۆيلاس كاكايا-تو گرۋپپا ناسەلەنيا, وتمەچەننايا ۆ نيجنيح سلوياح پەششەر دام-دام-چەشمە 1 ي 2, سۆويم پرويسحوجدەنيەم سۆيازاننىم يۋجنىم پريكاسپيەم... ۆەسما ۆەروياتنو, چتو چاست ناسەلەنيا يۋجنوگو پريكاسپيا, حاراكتەريزۋيۋششاياسيا اسسيمەتريچنىمي فورمامي گەومەتريچەسكيح ميكروليتوۆ سوۆەرشيلي دالەكي پۋت پو ۆوستوچنومۋ بەرەگۋ كاسپيسكوگو موريا ۆ يۋجنوە زاۋرالە, گدە سكلادىۆاەتسيا ۆ ناچالە گولوتسەنا (ا موجەت بىت, ي ۆ پوزدنەم پلەيستوتسەنە) يانگەلسكايا مەزوليتيچەسكايا كۋلتۋرا س تاكيمي جە فورمامي ميكروليتوۆ» (مەزوليت سسسر. م.,1989. 197 س.). دەمەك, وڭتۇستىك ولكە تۇرعىندارىنىڭ ەۋرازيا جوتاسىنا اۋىپ كەلىپ, جاڭا مادەني وشاقتار قالىپتاعانىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دە تولىقتاي ماقۇلدايدى. (جالعاسى بار)
انەس ساراي
