باياعى جارتاس – بءىر جارتاس...
«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى». كەشە ۇكىمەت باسشىسى بيىل دا جىر بولعان ەلدەگى سۋ تاسقىنى ماسەلەسىنە قاتىستى ءدال وسىلاي دەدى. وتىرىستىڭ نەگىزگى كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋعا كوشپەس بۇرىن ب.ساعىنتاەۆ سۋ باسۋ قاۋپىندە تۇرعان جانە سۋ باسىپ جاتقان وبلىستار اكىمدەرىنىڭ, سونداي-اق ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ەسەبىن تىڭداعان بولاتىن. پرەمەر-مينيستر «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس», جىل سايىنعى ماسەلەنى شەشە الماي وتىرعاندارعا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. اكىمدىكتەر مەن جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا توتەنشە جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداپ, اتالعان ماسەلەنى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى.
«جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز, قاتاڭ باقىلاۋدا دەپ ۇنەمى ايتامىز. بىراق كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن الىپ وتىر. اپات ايتىپ كەلمەيدى دەسەك تە, سوعان قارسى ءوزىمىزدىڭ ءىس-شارالارىمىز دايىن بولۋى ءتيىس. كوپ جاعدايدا وزىمىزدەن كەتكەن قاتەلىكتەردەن وسىنداي جايتتار ورىن الۋدا. سوندىقتان, اكىمدەر, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جاعدايدى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ, توتەنشە جاعدايدىڭ ءارى قاراي ورشۋىنە جول بەرمەۋى ءتيىس», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
52 ەلدى مەكەن زيان شەكتى
ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن اپتانىڭ سوڭىنداعى قاردىڭ كۇرت ەرىپ, نوسەر جاۋىننىڭ سالدارىنان سۋ تاسقىنى قاۋپى كۇشەيىپ, وزەندەر مەن سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەن. بۇگىنگى كۇنى 7 ءوڭىردىڭ 52 ەلدى مەكەنىنە تاسقىن سۋدىڭ زيانى تيگەن. «وڭىرلەردە 1949 تۇرعىن ءۇيدى سۋ باسىپ, 120 اۆتوموبيل جولىن سۋ شايدى. قازىر ونىڭ 68-ءى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. ەڭ كۇردەلى جاعداي اقمولا وبلىسىندا ورىن الۋدا. وندا 26 ەلدى مەكەندە 893 ءۇيدى سۋ باسىپ, 2 418 ادام قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى. مۇندا كۇردەلى جاعداي اتباسار قالاسىندا بولىپ وتىر. بۇل جەردە جاباي وزەنىنىڭ سۋ دەڭگەيى كۇرت كوتەرىلىپ, وتكەن جىلى سالىنعان قورعانىس بوگەتىن بۇزىپ كەتتى, 269 ء ۇي سۋ استىندا قالدى, 130-دان استام ءۇيدى سۋ باسۋ قاۋپى بار», دەدى مينيستر. سونداي-اق, ول الداعى اپتادا نۇرا, ەسىل, جاباي جانە كولۋتون وزەندەرىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى بولجانۋىنا بايلانىستى قاراعاندى مەن اقمولا وبلىستارىنداعى احۋال كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ەلىمىزدىڭ تاسقىن سۋ باسقان ءوڭىرلەرىنەن 6 مىڭ ادام قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەن. 87 مىڭنان استام مال باسى قاۋىپسىز جەرگە شىعارىلىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋ ءۇشىن قاۋىپتى ۋچاسكەلەرگە 3 مىڭنان استام ادام جۇمىلدىرىلعان.
ىشكى ىستەر ءمينيسترى, سونىمەن قاتار ەرىگەن قار سۋى استانا قالاسىنا قاۋىپ توندىرمەۋى ءۇشىن قانداي شارالار جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن باياندادى. «استانا قالاسى جانە ونىڭ اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر سۋ استىندا قالماۋى ءۇشىن استانالىق سۋ رەتتەگىشكە 132 ملن توننا تەكشە مەتر ەرىگەن قار سۋى جينالدى. سۋ رەتتەگىش 450 ملن توننا تەكشە مەتر سۋدى قابىلداي الادى. استانا سۋ قويماسىنا وسى دەڭگەيدە سۋ جينالا بەرەتىن بولسا, تاۋلىك ءىشىندە سۋ رەتتەگىش سۋعا تولىپ كەتەدى. سالدارىنان ءبوگەت بۇزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى شۇعىل تۇردە ەرىگەن قار سۋىن استانا قالاسى مەن تومەن ورنالاسقان اقمولا وبلىسىنداعى وڭىرلەردە قاۋىپسىز تۇردە شىعارۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ءبىز وسى سۇراق جونىندە كەشە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن جانە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن اقىلداستىق», دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى.
سۋ تاسقىنىنىڭ سەبەپتەرى
سونىمەن قاتار, مينيستر سۋ تاسقىنىنىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىن ايتىپ بەردى. «ءبىرىنشىدەن, بيىل قار وتە مول بولىپ, شەكتى نورمادان 3 ەسە اسىپ كەتتى. ال وتكەن اپتانىڭ بەيسەنبى, جۇما جانە سەنبى كۇندەرى جاڭبىر جاۋىپ, ول قاردىڭ كۇرت ەرۋىنە ءتۇرتكى بولدى. سونىڭ سالدارىنان وزەندەردەگى, سۋ قويمالارىنداعى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلدى. ەكىنشىدەن, سالىنعان جولدار ارينە, بوگەت رەتىندە پايداعا جارادى. بىراق, ەرىگەن سۋلار سول جولداردىڭ بويىندا جينالىپ, سۋاعارلاردىڭ بولماۋى سالدارىنان جولداردى شايىپ كەتتى», دەدى ق.قاسىموۆ. ۇشىنشىدەن, سۋ قويمالارىنىڭ دۇرىس ەسەبى بولماعان. ياعني, سۋ قويمالارىنىڭ يەلەرى جازعى مەزگىلدە سۋدى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىندارعا جانە ونەركاسىپتەرگە ساتۋ ءۇشىن كوپ جيناپ الۋعا تىرىستى. بىراق سۋ قويمالارىنا سۋدىڭ مول مولشەرى ءتۇسىپ, بوگەتتىڭ بۇزىلماۋى ءۇشىن ءماجبۇرلى تۇردە سۋدى كوپتەپ اعىزۋعا تۋرا كەلدى. «ال تاسقىن سۋ وزەن ارنالارىنىڭ تومەنگى ساعالارىنا جايىلىپ, ەلدى مەكەندەردى باسىپ قالىپ وتىر», دەدى مينيستر.
ءىجو ءوسىمى – 3%
كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان نەگىزگى ماسەلە – ەلىمىزدىڭ بيىلعى جىل بويىنشا ءى توقسانىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى. بۇل ماسەلە بويىنشا بايانداعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قازاقستان ەكونوميكاسىندا 2016 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىندا قاتتى بايقالعان سىرتقى جاعىمسىز اسەرلەر بۇگىندە تولىعىمەن جويىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا سىرتقى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ كەزەڭى اياقتالىپ, قالپىنا كەلتىرۋ وسىمىنە قاراي اۋىسقانىن ايتتى.
«الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, 2017 جىلدىڭ ءى توقسانىندا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 3 پايىزعا وسكەن, ال وتكەن جىلدىڭ بۇل كەزەڭىندە ازداعان قىسقارۋ بايقالعان بولاتىن. ونەركاسىپ, قۇرىلىس, كولىك جانە ساۋدا سالالارى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى كۇشىنە اينالدى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا تاۋ-كەن ونەركاسىبى ناشار كورسەتكىشتەردەن جاقسى كورسەتكىشتەرگە اۋىسقان جانە ونەركاسىپتىك ءوندىرىس قارقىنىندا ۇدەرىستى جالعاستىرۋدا. ءىجو ءوسىمىنە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىستىڭ 2,9 پايىزعا ارتقانى دا وڭ اسەرىن تيگىزگەن. بۇدان وزگە, قۇرىلىس سالاسى دا جاقسى ىقپال ەتتى», دەدى مينيستر.
كىرىس كوبەيدى
ال بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جايىندا بايانداعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, 2017 جىلدىڭ ءى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى جوسپارلانعان كورسەتكىشتەردەن اسقان. مينيستردىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 116 پايىزدى قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى ەسەپتىك كەزەڭدە 113 پايىزعا, ونىڭ ءىشىندە رەسپۋبليكالىق كىرىستەر 105 پايىزعا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 134 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 1157 ملرد تەڭگە سوماسىندا كىرىس ءتۇستى. بۇل جوسپارداعىدان 52 ملرد تەڭگەگە كوپ, ال وتكەن جىلدىڭ 1 توقسانىمەن سالىستىرعاندا 137 ملرد تەڭگەگە ارتىق. اسىرا ورىنداۋ يمپورت كولەمىنىڭ 25 پايىزعا ارتۋى, مەتالل باعالارىنىڭ وسۋىنەن جانە تاۋارلاردى وتكىزۋدەن تۇسكەن اينالىمدار ەسەبىنەن ورىن العان.
قارجى ءتيىمسىز باسقارىلعان
«مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىندارى 97 پايىزعا ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا يگەرۋ 98 پايىزدى قۇرادى, بۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە قاراعاندا جاقسىراق. وڭىرلىك بيۋدجەتتەر 97 پايىزعا اتقارىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارى 2 065 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ. ال بۇل بيىل جەرگىلىكتى قارجى ءتيىمسىز باسقارىلىپ, ونى جوسپارلاۋدىڭ ساپاسى تومەندەگەنىن بىلدىرەدى.
«جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارى 857 ملرد تەڭگەگە يگەرىلدى. 27 ملرد تەڭگە ورىندالمادى. ءوڭىرلەردىڭ شوتتارىنداعى قالدىقتار 339 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, جىل باسىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءوستى (135 ملرد تەڭگە). ءوسۋ بارلىق ءوڭىرلەردە ورىن الدى. بۇل جەرگىلىكتى قارجى-قاراجاتتى ءتيىمسىز باسقارۋدى جانە جوسپارلاۋدىڭ ساپاسى تومەندەگەنىن كورسەتەدى. بيۋدجەتتەردى ۋاقىتىندا ناقتىلاۋ كەزىندە وسى قاراجات باسىم شىعىستاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالاتىن ەدى», دەدى قارجى مينيسترى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگانداردا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تولىق يگەرىلمەۋىنە بايلانىستى ءسوز قوزعاعان ب.ساعىنتاەۆ مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋى نەگىزسىز ەكەنىن ايتتى. «بىزدە سول ءبىر ءنارسە جىلدان-جىلعا قايتالانادى – ساپاسىز جوسپارلاۋ مەن كونكۋرستاردىڭ ۋاقىتىلى وتكىزىلمەۋى ورىن الادى. ورتالىقتاندىرىلعان دەڭگەيدە ەش پروبلەما جوق. دەمەك, ءماسەلە اكىمشىلەر مەن جەرگىلىكتى جەرلەرگە كەلىپ تىرەلەدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
پرەمەر-مينيستر سونداي-اق, بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ ارقىلى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋدى قارجىلاندىرۋ جوسپارىن تۇزەتۋ قاجەتتىگىن اتادى. سونىمەن قاتار, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنە مەملەكەت قاراجاتىن ءتيىمدى ءارى ۋاقىتىلى يگەرۋ بويىنشا پارمەندى شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى.
قارجى مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار بويىنشا سايكەس زاڭ جوباسىن ۋاقىتىلى ۇسىنۋ تاپسىرىلدى.
كورسەتكىشتەر كوڭىلدەن شىقپادى
ۇكىمەت باسشىسى سونداي-اق, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلەرىنىڭ باياندامالارىن تىڭداعان سوڭ باقىتجان ساعىنتاەۆ 24 ماقساتتى كورسەتكىشتەردىڭ 9-ى بويىنشا ارتتا قالۋ بايقالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزىلمەگەن قىزمەت تۇرلەرىمەن سالالار بويىنشا ساراپشىلار باعالاۋىنا سايكەس, ەكونوميكانىڭ قوسىمشا ءوسىمى 0,55 پايىزدىق پۋنكتكە جەتۋى مۇمكىن ەدى دەگەن ۇكىمەت باسشىسى, مۇنى ەكونوميكا ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋدە قولدا بار رەزەرۆتەر دالەلدەيتىنىن جەتكىزدى.
«ءبىز مۇنداي تاجىريبەنى العاش رەت ەنگىزىپ وتىرمىز, ەشقانداي سەبەپتەر قابىلدانبايدى, بىزگە ناتيجە كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ورتاشا مەرزىمدە ەكونوميكانىڭ 5 پايىز ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءمىندەتىن قويدى. سوندىقتان, مينيسترلىكتەر باسشىلارىنىڭ نازارىن ءاربىر كورسەتكىشتىڭ ورىندالۋى ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگىنە اۋدارامىن», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
پرەمەر-مينيستر سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا ماقساتتى ءوسىم كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ بويىنشا بارلىق شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىنىڭ قورىتىندىلارى جاقسى ناتيجە كورسەتكەنىن, الايدا, ءبىرىنشى توقسانداعى جەتىستىكتەر نەمقۇرايدىلىققا سەبەپ بولماۋى ءتيىس ەكەنىن ايتىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
