قارقىندى دامىعان سالا
قازىرگى كۇنى اليۋميني – الەمدە ەڭ كەڭىنەن تارالعان مەتالداردىڭ ءبىرى. پايدالانىلۋ كولەمى جاعىنان ول بارلىق مەتالدار اراسىنان بولاتتان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ۇشاق پەن اۆتوكولىك ونەركاسىبىنىڭ قارقىندى دامۋى مەن قالالار قۇرلىسىنىڭ كۇشەيۋى, ەنەرگەتيكالىق قۇرالدار ونەركاسىبىندە كوپ جاعدايدا مىستىڭ ورنىن ءاليۋمينيدىڭ باسۋى بۇل قاناتتى مەتالدى ادامزاتتىڭ ەڭ باستى قاجەتتىلىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. بۇعان جەر قىرتىسىندا اليۋميني الۋعا بولاتىن بوكسيت كەن ورىندارىنىڭ كوبىرەك كەزدەسۋى دە سەبەپ بولدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كۇمىس تۇستەس بۇل اق مەتالل ءححى عاسىردىڭ ەڭ كونسترۋكتيۆتى ماتەريالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ءوز ورنىن الداعى ۋاقىتتا دا نىعايتا بەرمەك.
الەمدە اليۋميني ونەركاسىبىنىڭ قارقىندى دامۋىن مىنا تسيفرلاردان انىق بايقايمىز.
1854-1890 جىلدار ارالىعىندا جەر شارىندا بارلىعى 200 تونناعا جۋىق اليۋميني وندىرىلگەن ەكەن. سونان كەيىنگى 10 جىلدىڭ ىشىندە بۇل كورسەتكىش 140 ەسە ءوسىپ, 28 مىڭ توننانى قۇراپ شىعا كەلەدى. 1930 جىلعا دەيىن تاعى دا 10 ەسە ءوسىپ, 270 مىڭ توننانى قۇرايدى. ال حح عاسىردىڭ ورتاسىندا, ياعني مۇنان كەيىنگى جيىرما جىل ىشىندە اليۋميني ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1 ميلليون تونناعا جەتەدى. بۇل كورسەتكىش 1973 جىلعا دەيىن تاعى ون ەسەلەنىپ, 10 ميلليون توننا بولادى. ال قازىر 60 ميلليون توننانى قۇراپ وتىر. ياعني سوڭعى قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە اليۋميني ءوندىرىسى مەن ونى تۇتىنۋ دەڭگەيى تاعى دا 6 ەسە وسكەن.
سونىمەن اليۋميني ادامزات قوعامىندا سوڭعى 150 جىل ىشىندە بارىنشا بەلەڭ العان يندۋستريالاندىرۋ, ۋربانيزاتسيا ۇدەرىستەرى مەن تەحنيكالىق پروگرەسستىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك اليۋميني نارىعى الدىمىزداعى ون جىلدىڭ ىشىندە تاعى دا 60-70 پايىزعا ءوسۋى ءتيىس.
ادامزات ءوز دامۋىنىڭ العاشقى عاسىرلارىندا تاستان جاسالعان قۇرالداردى پايدالانعاندىقتان ول كەزەڭ تاس ءداۋىرى دەپ اتالدى. سونان كەيىن قولا ءداۋىرى كەلدى. ونىڭ باستى زاتتارى مىس پەن قالايى بولدى. ال قازىرگى كەزدى تەمىر ءداۋىرى دەپ ايتا الامىز. ويتكەنى ءوندىرىس پەن تۇرمىستا تەمىردىڭ ارالاسپايتىن جەرى جوق. عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ ورنىن اليۋميني باسۋى ءتيىس.
«ەرتە مە, كەش پە اليۋميني اعاشتى دا الماستىراتىن بولادى. بۇل نەتكەن ۇلكەن بايلىق ەدى. بارلىق جەردە اليۋميني جانە اليۋميني» دەپ جازعان ەدى ورىس فيلوسوفى ءارى جازۋشىسى ن.چەرنىشەۆسكي 1863 جىلى ءوزىنىڭ «نە ىستەۋ كەرەك؟» اتتى كىتابىندا. عالىمنىڭ وسى كورەگەندىك بولجامى قازىر جۇزەگە اسۋ ۇستىندە.
ءاليۋمينيدىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى ونىڭ جەڭىلدىگى مەن بەرىكتىگىندە سوندىقتان دا وعان «قاناتتى مەتالل» دەگەن ات بەرىلگەن. بۇل مەتالدىڭ تاعى ءبىر باستى قاسيەتى ول تابيعاتتا مولىنان كەزدەسەدى. جەر قىرتىسىنىڭ 8,8 پايىزى اليۋمينيدەن تۇرادى. بىلايشا ايتقاندا, اليۋميني دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ اياعىمىزدىڭ استىندا جاتىر. ول, اسىرەسە ىلعالدى وڭىرلەردىڭ توپىراعىندا مولىنان شوعىرلانعان. بىراق تازا ءاليۋمينيدىڭ ءوزىن دايىنداۋ تەحنولوگياسىنىڭ كۇردەلىلىگى, ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىندىگى, وسىدان بارىپ باعانىڭ قىمبات بولاتىندىعى ونى مولىنان ءوندىرۋ ىسىنە تۇساۋ سالىپ كەلەدى. ايتپەسە, اليۋميني كوپ جاعدايدا بولاتتىڭ, باسقا دا تەمىر تۇرلەرىنىڭ ورنىن ايىرباستاعان بولار ەدى.
ءىرى وندىرۋشىلەر كىمدەر؟
اليۋميني ءوندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بوكسيت كەنىن قازىپ الىپ, ونى گلينوزەمگە, ياعني اليۋميني توتىعىنا اينالدىرۋ كەرەك. مۇنان كەيىن ول اليۋميني زاۋىتتارىنا جونەلتىلىپ, سول جەردەن دايىن مەتالل كۇيىندە شىعارىلادى. ءاليۋمينيدى مەتالعا وڭدەۋ ونشا جەڭىل ءىس ەمەس. سوندىقتان اليۋميني زاۋىتتارى نەگىزىنەن دامىعان ەلدەردە جانە قىتاي, ءۇندىستان سەكىلدى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردە شوعىرلانعان.
ءاليۋمينيدىڭ الەمدىك ءىرى وندىرۋشىلەرى, ادەتتە, قۇرامىنا بوكسيت كەنىشتەرى مەن گلينوزەم زاۋىتتارىن قامتىعان تىگىنەن ينتەگراتسيالانعان حولدينگ رەتىندە ارەكەت ەتەدى. بۇل ولاردى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن جانە شيكىزات باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنان قورعايدى. ال شاعىن وندىرىستەر شيكىزاتتى سىرتتان جەتكىزۋشىلەردەن ساتىپ الاتىندىقتان ولاردىڭ جاعدايى تۇراقتى بولا بەرمەيدى.
اليۋميني رىنوگىنداعى باعا باسقا مەتالدارعا قاراعاندا تۇراقتىلىعىمەن سيپاتتالىپ كەلەدى. سوڭعى 30 جىلدىڭ ىشىندە ول تەك 2008 جىلى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ, تونناسىنا 3000 دوللارعا دەيىن شارىقتادى. وسى كەزدە اليۋميني كوپ ءوندىرىلدى دە 2009 جىلى 1370 دوللارعا دەيىن قۇلدىراپ كەتتى. وسى كەزدە وندىرىستە داعدارىس ورنىعىپ, باعا قايتا قالپىنا كەلدى. قازىرگى كۇنى ءاليۋمينيدىڭ الەمدىك بيرجالارداعى باعاسى شامامەن تونناسىنا 1900 دوللاردىڭ اينالاسىندا قالىپتاسۋدا.
قازاقستاننىڭ ءىرى جەتىستىگى
قازاقستانداعى اليۋميني ءوندىرىسى رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندى تۇراقتى تۇردە يەلەنۋدە. بۇعان ەلىمىزدەگى بوكسيت كەن ورىندارىنىڭ مولدىعى ىقپال ەتۋدە. ولار نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە, سونىڭ ىشىندە تورعاي دالاسىندا شوعىرلانعان. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى گەولوگيا جانە جەر قويناۋلارىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدەگى اليۋميني (بوكسيت) قورى 809 ميلليون توننا دەپ باعالانىپ وتىر. جىلىنا, شامامەن العاندا 5-6 ميلليون توننا بوكسيت وندىرىلەدى دەپ ارتىعىمەن ەسەپكە العاننىڭ وزىندە بۇل قور ءبىزدى ءالى كەمىندە 100 جىل بويى قاناتتى مەتالمەن قامتي الادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدەگى اليۋميني ءوندىرىسى گلينوزەم دايىنداۋ دەڭگەيىندە عانا قالىپتاستى. تورعاي بوكسيتى پاۆلودارداعى اليۋميني زاۋىتىنا جەتكىزىلەتىن دە سول جەردە گلينوزەمگە اينالدىرىلاتىن. مۇنان ءارى ول رەسەيگە جونەلتىلىپ, سول جاقتان تازا اليۋميني الىناتىن. قازاقستاندا اليۋميني ءوندىرىسىن قۇرۋ ەلباسىمىزدىڭ ۇلكەن ارماندارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ارمانعا 2007 جىلى قول جەتكىزىلدى. وسى جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا پاۆلوداردا سالىنعان ەلەكتروليز زاۋىتىن ەلباسىنىڭ ءوزى ىسكە قوستى. ءسويتىپ, قازاقستان تاريحىندا العاشقى اليۋميني الىندى. بۇل ەلىمىزدە اليۋميني الۋدىڭ تولىق تسيكلى قالىپتاسىپ, ءتۇستى مەتالدار ءوندىرىسىنىڭ جاڭا كلاستەرى پايدا بولدى دەگەن ءسوز.
كەزەڭ-كەزەڭمەن سالىنعان قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى ءوز ءوندىرىسىن جىلدان جىلعا ارتتىرا تۇسۋدە. وتكەن جىلى ول تاعى دا رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپ, 235 مىڭ توننا باستاپقى اليۋميني ءوندىردى. بۇل 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن 14 مىڭ تونناعا ارتىق. زاۋىتتىڭ جوبالىق قۋاتى 250 مىڭ توننانى قۇرايدى. وسىنداي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ءوندىرىس ورنىندا 2600 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. الداعى ۋاقىتتا اليۋميني قوسىندىلارىن الۋ جانە ولاردان بۇيىمدار جاساپ شىعارۋ ءىسى قولعا الىنعان. ياعني زاۋىت قاسىنان جاڭا ونەركاسىپ ورىندارى بوي كوتەرەتىن بولادى.
زاۋىتتىڭ ءونىمىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى ەكسپورتقا باعىتتالادى. ونى رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, قىتاي, وزبەكستان كاسىپورىندارى تۇتىنادى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا اليۋميني كلاستەرىنىڭ پايدا بولۋى ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ الەمدىك رىنوكتاعى ورنى جىل وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى. الدىمىزداعى اليۋميني ءداۋىرى قازاقستاننىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلەتىنى ءسوزسىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
