ينۆەستور كەلسە, ماسەلە شەشىلە مە؟
وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلعى 1 قاراشاداعى جەر ەسەبى بويىنشا وبلىستىڭ جەر قورى 14 ميلليون 426 مىڭ گەكتاردى قۇراپ وتىر. ال جەر ەسەبىنە ءسايكەس, وبلىس اۋماعىندا پايدالانۋعا ءجانە جەكەمەنشىككە بەرىلمەگەن 1,9 ميلليون گەكتاردان استام بوسالقى جەرلەر بار. بۇل وبلىس اۋماعىنىڭ 13,4 پايىزىن قۇرايدى. بوسالقى جەرلەردىڭ 41 مىڭ گەكتارى ەگىستىك جەرلەر ەسەبىندە تۇرعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ياعني, وسىنداي ۇلكەن اۋماقتىڭ يەسىز جاتۋى يگىلىكتى ءىستىڭ باستاۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعانداي. دەگەنمەن, باسقارما باسشىسى بەيبىتبەك جايلىباەۆ جەرلەردىڭ ورنالاسۋىن جانە كولەمىن ناقتىلاي وتىرىپ, جەردىڭ كادەگە اسپاي بوس جاتۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا بوسالقى جەرلەر تۇگەندەۋدەن ءوتكىزىلگەنىن ايتتى. ناتيجەسىندە تاۋارلى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جۇرگىزۋگە قولايلى دەپ تابىلعان, قايتا اينالىمعا تارتۋعا جاتاتىن 25 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرلەر انىقتالعان. «بۇل ەگىستىك جەرلەردى ينۆەستورلارعا بەرىپ, تولىققاندى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەرىمىز بار. وسى ماقساتتا اۋدان اكىمدىكتەرىمەن ءبىرلەسىپ اگرارلىق سەكتورعا قارجى سالۋعا نيەت ءبىلدىرگەن ينۆەستورلار ءۇشىن رەزەرۆتىك جەر قورىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا مويىنقۇم, مەركى, سارىسۋ, تالاس جانە شۋ اۋداندارى اۋماعىنان 293 944 گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەر ۋچاسكەلەرى بەلگىلەنگەن», دەگەن باسقارما باسشىسى وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىنىڭ جاڭا باس جوسپارلارىن جەر رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر شەگىنە جاڭادان 1,3 مىڭ گەكتاردان استام جەرلەر قوسىلعانىن دا ايتىپ ءوتتى.
ارينە, ماسەلە پايدالانىلماي جاتقان جەردە عانا ەمەس. وبلىس اۋماعىندا 6278 گەكتار ب ۇلىنگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ بار ەكەندىگى دە انىقتالىپ وتىر. ءبۇلىنگەن جەرلەر سارىسۋ اۋدانىندا 2,5 مىڭ, تالاس اۋدانىندا 1,6 مىڭ, مويىنقۇم اۋدانىندا 721 گەكتاردى قۇرايدى. الايدا, 2013 جىلدان بەرى اتالعان اۋدانداردا جەردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان شارالار قولعا الىنباي كەلەدى ەكەن. وعان باستى سەبەپ, اۋداندار بيۋدجەتىندە قاجەتتى قارجى كوزى قاراستىرىلماعان. ءتورت جىل بويى تۇرالاعان تىرلىكتى تىكتەۋگە اتالعان اۋدان باسشىلارىنىڭ ق ۇلىقسىزدىعى دا كوڭىلدەگى كۇماندى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. ەندى يەسىز جەرلەردىڭ يگىلىككە قاشان بەرىلەتىندىگى – الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
اتى بار دا, زاتى جوق شارۋاشىلىقتار
وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ جىل باسىندا جۋالى اۋدانىنا بارعان ساپارىندا «ازىق ت ۇلىك نانمەن جابدىقتاۋ» جشس-ءنىڭ باسشىسى نۇرلان ورتاەۆ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوڭدەۋ جۇمىستارىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن جەردىڭ جەتكىلىكسىز بولىپ تۇرعانىن ايتىپ, پايدالانۋعا قوسىمشا جەر قاراستىرىپ بەرۋىن سۇراعان ەدى. سوندا وبلىس باسشىسى «ارقايسىسى گەكتارلاپ جەر الىپ الادى. بىراق ول نە ەلگە جوق, نە وزىنە جوق, اقىرى پايدالانىلماي بوس جاتادى», دەگەن بولاتىن. راسىندا دا, بىرەۋگە جەر جەتپەي جاتسا, ەندى بىرەۋ بار جەردى پايدالانا المايدى. ارينە, كاسىپكەرلەردىڭ شارۋاسىن شالقىتىپ, تىرلىگىن تىكتەۋگە جەر كەرەك-اق. بۇل تۇرعىدا دا بوس جاتقان جەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, پايدالانۋعا بەرۋ ماسەلەسى الدىمىزدان تاعى شىعادى.
وڭىردە وندىرىسىمەن دە, ونىمىمەن دە العا شىققان شارۋاشىلىقتار جەتەرلىك. ءبىراق اتى بار دا, زاتى جوق شارۋاشىلىقتار دا بار ەكەن.
ماسەلەن, جيىندا وبلىستىق جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىكباي تاپەەۆ جەكەلەگەن اۋدانداردىڭ جەر بالانسىندا جابىلىپ, تاراپ كەتكەن, ءتىپتى بانكروت بولعان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كورسەتىلىپ كەلەتىندىگىن ايتقان بولاتىن. بىراق نە سەبەپتى كورسەتىلىپ كەلەتىندىگى ءبىز تۇگىلى باسشىلاردىڭ وزدەرىنە ءتۇسىنىكسىز ەكەن. اتاپ ايتساق, مۇنداي شارۋاشىلىقتار قاتارىنا بايزاق اۋدانىنداعى «ۇشبۇلاق» وندىرىستىك كووپەراتيۆى, مەركى اۋدانىنداعى «پودحوز», «ساحكومبينات», «كومحوز» جشس-لەر جاتادى. بايزاق اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى تالعات قىرعىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «ۇشبۇلاق» ءوندىرىستىك كووپەراتيۆى بوتامويناق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەكەن. جەر كولەمى 429 گەكتار. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بۇل شارۋاشىلىق 2001 جىلدان بەرى بالانستان الىنباي كەلگەن. مەركى اۋدانىندا دا سولاي. تالاي جىلدان بەرى تاسادا قالىپ كەلگەن ماسەلە ەندى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەندى مۇنداي شارۋاشىلىقتارعا قاتىستى ءمالىمەتتەر دۇرىس بولماعاندىقتان, تەكسەرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلمەي كەلەدى ەكەن.
بوس جاتقان جەردىڭ بەرەر پايداسى جوق. ال شارۋالارعا پايدالانۋسىز جاتقان جەردى يەلىك ەتۋدىڭ تيىمسىزدىگى دە وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسى تاراپىنان ءتۇسىندىرىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە وتكەن جىلى بارلىعى 29266,98 گەكتار پايدالانىلماي وتىرعان جەرلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان.
دەگەنمەن, وبلىستىق جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن باقىلاۋ باسقارماسى تاراپىنان وتكەن جىلى 518 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, 231 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا 111 ەسكەرتۋ جانە 120 تۇلعاعا 19,7 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل دا سالىنعان.
سونىمەن قاتار, سارىسۋ, تالاس اۋداندارىندا ەگىستىك جەرلەردىڭ تەكسەرۋسىز قالۋى دا جەر ماسەلەسىندەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سونداي-اق, ءبىرىنشى كەزەكتە جىلدار بويى اينالىمنان شىعىپ قالعان ەگىستىك جەرلەردى پايدالانۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقاندىعىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇنداي جەرلەر مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اۋداندارىنىڭ بۇرىنعى سۋارمالى ەگىستىكتەرىندە ورىن العان.
«گەوپورتال» جۇيەسى جاڭالىق اكەلە مە؟
جەردى پايدالانۋ مەن رەتتەۋ جۇمىستارىندا قازىرگى زامانعى وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ۇلەسى ايرىقشا. وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 12 قاڭتار كۇنى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق وكىلدەرى جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەسى بويىنشا «گەوپورتال» قۇرۋ جونىندە سەمينار وتكىزگەن بولاتىن. «گەوپورتال» جۇيەسىن ەنگىزۋ وبلىس كولەمىندەگى بوس جاتقان جەرلەردى, القاپتاردىڭ تولىق يگەرىلۋىن انىقتاۋ, سۋبسيديا بەرۋ كەزىندە ەگىلگەن ەكپەلەردىڭ ەگىلگەندىگىن نەمەسە ەگىلمەگەندىگىن, سونداي-اق, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جەر ۋچاسكەسىنىڭ ءوز شەگىنەن ارتىق جەرلەردى بۇلدىرگەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى ەكەن. اتالعان جۇيە وبلىس بويىنشا تولىقتاي ءجۇزەگە اسقان جاعدايدا, بوس جاتقان جەرلەردىڭ دە بايلىعىمىزعا اينالاتىنىنا سەنىم بار. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جۇيە شۋ اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى بولىمىندە قاناتقاقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
وبلىستا «گەوپورتال» جۇيەسىن ەنگىزۋگە 44 ميلليون تەڭگە قارجى قاجەتتىگىن «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق راستاپ وتىر. ەندى باسقارما تاراپىنان قازىرگى كەزدە اتالعان جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زەردەلەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, ءتيىستى ۇسىنىستار دايىندالۋ ۇستىندە ەكەن. ەگەر «گەوپورتال» گەوگرافيالىق جاعدايدى تولىعىمەن زەرتتەپ, زەردەلەي السا, وندا يەسىز جەرلەردىڭ يگىلىككە بەرىلەتىنىنە سەنۋگە بولادى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
