ىشپەي- جەمەي تويدىم, سونداي ريزا بولعانىمدى ايتايىن. بۇل ءوزى مەنىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتى رەتىندەگى وي-سانامدى كوپتەن مازالاپ جۇرگەن ماسەلە ەدى. الايدا, ونىڭ ەرتە مە, كەش پە ورىندالاتىنىنا بەك سەنىمدى جۇرگەنىمدى دە جاسىرمايمىن. پرەزيدەنت «قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلەگە نەعۇرلىم دايەكتىلىك قاجەتتىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمىز جانە وعان كىرىسۋگە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى مۇقيات دايىندالدىق», دەيدى.
مەنىڭ ەسىمە قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى تۇركيا ەلىندەگى (انتاليا, 1993 جىل) كەشەگى كەڭەس وداعىندا تۇرىپ كەلگەن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ لاتىن ارپىنە كوشۋى تۋرالى وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءتۇستى. سوندا الەم عالىمدارى قاتارىندا بيىك مىنبەردەن بايانداما جاساعان مەن قازاق ءتىلىنىڭ دە لاتىن قارپىنە كوشۋگە وزگە تۋىسقان ەلدەر سەكىلدى قاۋقارلى ەكەنىن, ونىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى حاقىندا كەڭىنەن توقتالىپ ايتىپ ەدىم. جيىنعا قاتىسقان سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال, ريزاشىلىق سەزىمىن ايتتى. ەلگە ورالعان سوڭ بولاشاقتا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ بارلىق جوباسى مەن تۇجىرىمىن حاتقا ءتۇسىرىپ, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جولدادىق. «ويلاناتىن ماسەلە ەكەن, عالىمدار جان-جاقتى زەرتتەپ, جاۋابىن بەرسىن», دەدى ەلباسى. ءبىر-ەكى جىلداي سونىمەن شۇعىلداندىق. ازەربايجاندار ول كەزدە لاتىن ءالىپبيىن جاپپاي جاتتاي باستاعان, وزبەكتەر جاڭادان كوشكەن ەدى. كەيىن وعان تۇركىمەندەر قوسىلدى. قىرعىزدار بىزگە قارايلاپ قالدى.
ول ءبىر اۋىر كەزەڭدەر بولاتىن. بىزگە لاتىن الىپبيىنە دەيىن ەڭ الدىمەن تۇرالاپ جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە تۋرا كەلدى. بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ, تەر توكتىك. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇردىق.
ايتپاقشى, ءبىر جايتتى ۇمىتىپ كەتىپ بارادى ەكەنمىن. ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەنى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىن جانە وبلىستاردان كەلگەن بىرقاتار قوعام باسشىلارىن وزىنە شاقىرىپ, ماراپات جاسادى. ماعان ارناپ «ءسىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە قوسقان ەڭبەگىڭىز اقتالادى», دەپ كەۋدەمە ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسى – «وتان» وردەنىن قادادى. ونىڭ ءبارى ۇمىتىلمايدى, ەستە ساقتالادى. اڭگىمە اراسىندا ەلباسىنىڭ جادىراپ ايتقان «لاتىن الىپبيىنە اۋىساتىن كەز دە كەلەر» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى دە جۇرەگىمدى جىلىتىپ ءجۇردى. ءبىز شامامىز كەلگەنشە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىنا ات سالىستىق, جاردەمدەستىك.
ەل يگىلىگى مەن بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان ءاربىر قادام زور تولعانىستاردىڭ ناتيجەسىنەن تۋىندايتىنى اقيقات. قازاق دۇنيەسى ادام تانىماستاي وزگەرىپ, ۇرپاق جاڭارۋدا. شيرەك عاسىر بۇرىن ەجەلدەن بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتكىزدىك. ازيادا تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعى – مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى قالانىپ, كوك تۋىمىز جەلبىرەدى. تىنىشتىعىمىز ساقتالىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇعان, مىنە, تاۋبە دەيمىز! بىراق, دۇنيە دۇربەلەڭگە تولى. ءار جەردەگى مەملەكەتتىك دۇمپۋلەرمەن قاتار, ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى مەملەكەتكە وزبىرلىقتارىن دا ەستىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ايرانداي ۇيىپ, ءتىلىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ ارقىلى ءبىر كوشباسشىنىڭ ماڭىنا توپتاسۋ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ ەڭ باستى دا ءماندى ماسەلە ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
ال ەندى ەلىمىز كەزەڭ-كەزەڭمەن لاتىن الىپبيىنە كوشكەن جاعدايدا, سوزدەر جاڭا لاتىن ارىپىمەن جازىلعاندا, جۇرتتىڭ ءبارى ونى جاڭادان قابىلدايدى. جاڭا ءسوز رەتىندە, جازىلۋىن ورفوگرافيالىق نورما رەتىندە قابىلداپ كوزى دە ۇيرەنەدى. بۇل, اسىرەسە, تىلدەگى باسى ارتىق دىبىستاردىڭ, سوزدەردىڭ دۇرىس جازىلۋىن, قازاقشا دىبىستالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ءتىلدىڭ ءوز تابيعاتى ءۇشىن كەرەك. تىلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاۋ − الەمدىك ينتەگراتسيا, اقپارات الۋ مۇمكىندىگىمىزدىڭ ارتۋى. ويتكەنى لاتىن جازۋى اعىلشىن ءتىلى سياقتى الەمگە كەڭ تاراعان ءالىپبي ەكەنىنە داۋ جوق. سول ارقىلى ءبىز قازىرگى ينتەرنەت جەلىسىندە اقپارات الۋدا عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا وسى كەڭىستىككە كوبىرەك كىرىپ, جاستارىمىزدىڭ دا تەز وقۋعا, اقپارات الۋعا مۇمكىندىگى ارتادى. ەكىنشى جاعىنان, بۇل – تۇركى الەمى مەن قازاقستاننىڭ بىرىگۋى. تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى ەلدەردىڭ جازۋىمەن ءبىر بولۋى – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇشان-تەڭىز پايداسى بار.
ءتىلدى ءتىل ەتىپ, بار تابيعاتى مەن بولمىس-ءبىتىمىن ايقىنداپ تۇراتىن باستى زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرى – دىبىستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كورشى تۇرۋى, تىركەسۋى. قازاق تىلىندە بۋىن, ءسوز ىشىندەگى جانە ءسوز بەن ءسوز ارالىعىنداعى دىبىستار ءوزارا كەلىسىپ, ۇيلەسىپ, ۇندەسىپ, باسقاشا ايتقاندا, ءبىر-بىرىمەن قول ۇستاسىپ, جاراسىم تاۋىپ, ۇندەستىك زاڭىنا باعىنىپ تۇرادى. بۇل زاڭنان تىسقارى تۇرعان دىبىس, بۋىن نە ءسوز بولمايدى. ال تىلىندە ۇندەستىك زاڭى ەمەس, ءسوز ەكپىنى ۇستەم ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ باستى زاڭدىلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاق تىلىندەگى ءار ءسوزدىڭ تابيعي بوياۋى دىبىستار تىركەسى ارقىلى, ياعني ۇندەستىك زاڭى ارقىلى تانىلادى. ورىس ءتىلى جانە وسى ءتىل ارقىلى داۋىستىنىڭ نە بىرنەشە داۋىسسىزدىڭ ءسوز ىشىندە, اسىرەسە ءبىر بۋىندا قاتار كەلۋى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا جات تىركەسىمدەر بولىپ تابىلادى. عىلىمي قاۋىم سوندىقتان دا لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ جاعدايىنا دا جەكە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرۋدى توقتاتقان ەمەس. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايى – لاتىن الىپبيىنە وتسەك, بارلىق ماسەلە شەشىلەدى دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا دا بولمايدى. لاتىن الىپبيىندەگى بريتاندىق اعىلشىندار ءوز تىلدەرىنىڭ امەريكا, ەۋروپا قۇرلىقتارىندا ءار جەردە ءارتۇرلى ايتىلىپ كەتپەۋىنە, نەمىستەر جەر-جەردەن كەلگەن ءوز قانداستارىنىڭ ءتىلدى بۇزباي دۇرىس مەڭگەرۋىنە, فرانتسۋزدار ءوز تىلىنە اعىلشىن كىرمە سوزدەرىنىڭ كوپ ەنىپ كەتپەۋىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ءتىلىن دامىتۋ شارالارىن جۇرگىزىپ وتىر. سوندىقتان, بىزدە تىلىمىزگە بۇرىنعىدان دا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ەلباسى ايتقانداي, «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسۋى كەرەك». ءتىل سويلەگەن ۇستىنە سويلەي بەرسەڭ عانا شىڭدالىپ, اينالاداعى باسقالارعا دا اسەر ەتە تۇسەدى. لاتىن ءالىپبيى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن قوساتىن فاكتوردىڭ ءبىرى. ءارى كومپيۋتەرىڭىز دە لاتىنعا بايلانعان. ال قيىندىعى ۋاقىتشا بولاتىنى انىق.
قازىر 1989 جىل ەمەس. قازاقستان – تاۋەلسىز. حالىقتىڭ دەنى انا ءتىلىنىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى. وتكەندەگى سوقپاقپەن جۇرسە انا تىلىنەن ايىرىلىپ قالاتىنىن كەيبىرەۋلەر كەش تە بولسا ۇعىندى. بىراق, ءالى دە ەلدىڭ ءبارى ەمەس دەر ەدىم. بىرنەشە ۇرپاعى ورىسشا سويلەيتىن قانداستارىمىزعا اۋىرلاۋ, بىراق تۇزەلۋگە مۇمكىندىك باسىم. زامان جاقسى. كەزىندە ساناسى جەتپەگەنى ەمەس, «ۋلانعانى» ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا مۇلدەم بولمايدى. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ مىسى باسىم. ەشقانداي قاۋىپ جوق. ءبىزدىڭ العاشقى قۇلشىنىپ قۇرعان «قازاق ءتىلى» قوعامى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ءبارىن وزگەرتىپ جىبەردى دەي المايمىن, بىراق ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى تىلگە قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتىن قولدايمىن, باعىتى وتە دۇرىس. 90-جىلدار باسىندا ايتقان پرەزيدەنتتىڭ ويى جۇزەگە اسۋدا. كوڭىلىم تولادى. ويتكەنى, حالىقتا قازىر بۇرىن-سوڭدى بوي كورسەتپەگەن تىلگە دەگەن جاناشىر سەزىم پايدا بولدى. پرەزيدەنتتىڭ «ەگەمەندەگى» تاريحي ماقالاسى وسىناۋ حالىقتىق قوزعالىسقا زور قولداۋشى كۇش بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
ءابدۋالي قايداري,
اكادەميك
الماتى
