– مۇحتارباي اعا, وسى جۇرت ءسىزدىڭ مىڭجىلدىقتىڭ 7 ەسەبىنىڭ ءبىرىن شەشكەن قازاق عالىمى ەكەنىڭىزدى ايتادى. نوۆە ستوكس تەڭدەۋىن شەشكەنىڭىز ءۇشىن كلەي ماتەماتيكالىق ينستيتۋتى كەسىمدى ءسوزىن ايتتى ما؟
– مەن ءالى كلەي ينستيتۋتىنا ەسەپتىڭ شەشۋىن جىبەرە قويعان جوقپىن. اماندىق بولسا, وسى 1-2 ايدىڭ ىشىندە جىبەرىپ قالارمىن. ويتكەنى, ولار ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن تۇرتكىلەپ قارايدى. ءسال-ءپال ءتۇسىنىكسىز جازساڭ, تاعى تارتقىلاۋى مۇمكىن. بۇل ەسەپتىڭ اينالاسىندا الەمنىڭ 1500-دەي ماتەماتيگى باس قاتىرعان.
– بۇعان دەيىن ءالى دە ەسەپتىڭ تۇزەيتىن جەرلەرى بار ەكەنىن ايتىپ ءجۇردىڭىز عوي. تاپتىڭىز با؟
– كەمشىلىكتەرىن تاپتىم. ءبارىن ءجوندەگەن سياقتىمىن. بىراق ءبارىبىر كەمشىلىك كەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ءبىر جەرىندە ءۇتىرى قالىپ قويسا دا اعىلشىنشاعا اۋدارعاندا باسقا سويلەم بولىپ شىعادى. فورمۋلالاردى جازعاندا ءبىر ءارىپتىڭ ورنىنا باسقاسى كەتىپ قالسا, ءبىتتى. وسىنىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراپ شىعۋعا ۋاقىت كەرەك بولدى.
– ءسىزدىڭ شەشكەن ەسەبىڭىزدى رەسەي ماتەماتيكتەرى قاراپ جاتقانىن ەستىپ ەدىك. ولاردىڭ ءپاتۋاسى قانداي؟
– قازىر رەسەيدە ونداي كۇردەلى ەسەپتەردى قاراي الاتىن ماتەماتيكتەر قالمادى دەسە دە بولادى. بۇرىنعى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي سياقتى مىقتى ماتەماتيكتەرى قارتايىپ قالدى. كەيىنگى كوزگە ىلىنگەندەرى شەتەل استى. وندا قازىر كۇردەلى ماتەماتيكامەن اينالىساتىن ادامدار ازايدى. ماتەماتيكاسى بارعان سايىن السىرەپ بارادى. قازىر مىقتى ماتەماتيكتەر قىتايدا بار.
– جىل سايىن بىزدە ماتەماتيكادان جاۋتىكوۆ اتىنداعى حالىقارالىق وليمپيادا وتەدى. ورىس بالالارى ەسەپكە جۇيرىك. ممۋ جانىنداعى سۋنتس وقۋشىلارى بىرنەشە جىل قاتارىنان باس جۇلدەنى باسقا ەلدەرگە بەرمەدى. ال ءسىز كەرىسىنشە ايتىپ وتىرسىز؟
– رەسەيدە حالىق بىزدەن ون ەسە كوپ. سوندىقتان جاستاردىڭ اراسىنان مىقتى ماتەماتيكتەر تابىلىپ وتىرۋى زاڭدىلىق. ءبىزدىڭ بالالار دا ناقتى عىلىمعا وتە قابىلەتتى. بىراق ولارعا جولعا قويىلعان, جۇيەلى قولداۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ورىس مەكتەپتەرىندە وقىعان ماتەماتيكاعا مىقتى بالالار دا وڭىپ تۇرعان جوق. بويلارىندا العىرلىق بولعانىمەن, شەتەلگە تايىپ تۇرۋعا بەيىم. ەلجاندىلىق جەتىسپەيدى.
– ايتقانداي, جاڭا سىزدەر داۋلاسىپ جاتقان قانداي ەسەپ ەدى؟
– ماتەماتيكتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى قابىلداعان ۇيعارىم بويىنشا, 500 ەسەپ شەشىمى قيىن ەسەپتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلعان. ونىڭ 15-ءى كۇردەلى, 7-ءۋى اسا كۇردەلى دەپ تانىلعان. وسى جەتەۋگە كەيىننەن «مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ كۇردەلى ماتەماتيكالىق تاپسىرمالارى» دەگەن ات بەرىلدى. جەتەۋدىڭ بىرەۋى – پۋانكارە گيپوتەزاسىن رەسەيلىك اتاقتى پەرەلمان شەشسە, «نوۆە-ستوكس» تەڭدەۋىنىڭ جاۋابىن تابۋعا مەن سياقتى ارەكەتتەنىپ جۇرگەندەر مىڭداپ سانالادى.
اسەت دۇرماعامبەتوۆ دەگەن ماتەماتيگىمىز دە سول جەتى ەسەپتىڭ بىرىنە اۋىز سالدى. بىراق مايدا-شۇيدە كەمشىلىكتەرى بار. سولارىن تۇزەپ, سوزدەرى مەن فورمۋلالارىن دۇرىستاپ جازسا, بۇل ەسەپ تە شەشىلىپ تۇرعان سياقتى. ال پروفەسسور بالتابەك قانعوجيننىڭ ايتىپ وتىرعان سىنى وتە ورىندى. بۇل ەسەپتى باسقا بىرەۋلەر شەشكەنشە ءوزىمىزدىڭ ماتەماتيگىمىز شەشكەنى دۇرىس.
– وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اكادەميك ومىرزاق سۇلتانعازين بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا «ماتەماتيكانىڭ التىن عاسىرى باستالدى» دەپ ايتىپ ەدى. سول ءسوزدى راستايسىز با؟
– قازىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مىقتى ماتەماتيكتەرىمىز الپىستان اسىپ كەتتى. ماتەماتيكا دامۋى ءۇشىن ءبىر توپ ادام بىرىگىپ, سىني تۇرعىدا بىرلەسە ارەكەت ەتۋى كەرەك. ولار ءبىرىن ءبىرى تۇزەۋ ارقىلى كوشباسشى شىعارا الادى. ەگەر ماتەماتيكتەردىڭ بىرنەشە مىقتى توبى بولسا, وندا عىلىمي ايتىس-تارتىس ارقىلى ءبىرىن ءبىرى وسىرەدى. عىلىم داميدى. ال, وكىنىشكە قاراي, سىرتتا وقىعان مىقتى قازاق ستۋدەنتتەرىن شەتەل قاعىپ الىپ كەتىپ جاتىر.
– قازاقستانداعى حالىقارالىق وليمپيادالاردا دا كوزگە ەرەكشە تۇسكەن بالالارعا ءبىرىنشى كەزەكتە كورشى مەملەكەتتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وكىلدەرى جۇگىرىپ كەلىپ, تەگىن گرانت ۇسىناتىنىن دا بايقاپ ءجۇرمىز.
– ماتەماتيكاعا وتە قابىلەتتى بالا كەيدە ۇبت-دان تومەن باعا الىپ قالادى. وسىنى دا ەسكەرىپ, ەسەپكە جۇيرىك بالالارعا رەكتورلىق گرانت بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى ايتىپ ءجۇرمىز. اقىلدى بالالاردى وزىمىزدە ۇستاپ قالعان كەزدە عانا بىزدە ماتەماتيكانىڭ التىن عاسىرى بولادى.
– جاپىرىپ سىيلىق الماسا دا, ا.جۇمادىلداەۆ, ت.قالمەنوۆ, ر.ويناروۆ, ع.سادىبەكوۆ, ە.نۇرسۇلتانوۆ, ن.تەمىرعاليەۆ سىندى مىقتى ماتەماتيكتەر ءجۇر عوي. قازىرگى جاستاردىڭ ىشىندە مىقتىلارى بار ما؟
– سۇراعان دورباتقان دەگەن وتە دارىندى ماتەماتيك بار قازىر. ورالماندار ورىسشاعا شورقاق, باسقا سالاعا بارا الماي تۇر. سوندىقتان ماتەماتيكاداعى مىقتىلاردىڭ جارتىسى ورالماندار اراسىنان شىعىپ جاتىر.
– جاڭا عانا سىزدەر تالقىلاپ جاتقان مىڭجىلدىقتىڭ 7 ەسەبىنىڭ شەشىمى ورىسشا جاسالعان. سىزدەر ونى قازاقشا شەشىپ جاتىرسىزدار. ال ستۋدەنتتەر اعىلشىنعا وقۋلىقتارمەن وتىر...
– ماتەماتيكادا بىرەۋ اعىلشىنشا بايانداما جاساسا, 20 شاقتى تەرمينىن جاتتاپ الساڭىز, جوباسىن قينالماي ءتۇسىنىپ وتىرۋعا بولادى. ۇشتىلدىلىك ماسەلەسىن قوزعاعىڭىز كەلىپ وتىر عوي. شىن مانىندە بىزدەر اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ ۇيرەتۋ ارقىلى بولاشاقتا شەتەلگە زىم-زيا كەتىپ قالاتىن كادرلار دايىنداماساق جاقسى بولار ەدى. اسىرەسە, ورىس مەكتەپتەرىن بىتىرگەن قازاق بالالارى كەتكىلەرى كەلىپ تۇرادى. باعدارلامالارىنىڭ نە بالەسى بار ەكەنىن, وقۋشىلاردىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن السىرەتىپ تاستايدى ەكەن.
– مۇحتارباي اعا, ءسىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىڭىزدى, وتكىر ايتاتىنىڭىزدى بىلەمىز عوي. ەندى ەلجاندىلىقتى قالىپتاستىرۋعا قانداي ۇسىنىس ءبىلدىرەسىز؟ نەگىزىنەن, پاتريوتتىققا تاربيەلەۋ گۋمانيتارلىق سالانىڭ عانا موينىندا سياقتى. الدە جاڭىلىسىپ وتىرمىن با؟
– ول راس. قازىر تەلەۆيزيا, ينتەرنەت ارقىلى باتىستىق يدەولوگيالىق ەكسپانسيا ءجۇرىپ جاتىر. ونى رەسەي ۇدەتىپ وتىر. شەتەلگە بارىپ كەلگەن ستۋدەنتتەر سول جاقتىڭ تاربيەسىنە تەز بەيىمدەلۋدە. بۇگىندە قىرىقتان اسقانشا ۇيلەنبەۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ قالدى. ۇلتتىق تاربيەگە باسا كوڭىل بولمەسە, بولمايىن دەپ تۇر.
– جىل سايىن Elsevier اگەنتتىگى Scopus عىلىمي باسىلىمدارىنىڭ حالىقارالىق بازاسىن تازالايدى. 2016 جىلى پايداسى دا, قاجەتى دە جوق دەپ قوقىسقا لاقتىرىلعان 15 جالعان جۋرنالدا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ 2040 ماقالاسى جاريالانعان. بۇل جۋرنالدارعا جارناسىن تولەسەڭ, ەشقانداي رەتسەنزياسىز, تەكسەرىسسىز كەز كەلگەن ەڭبەكتى باسا بەرەدى. وسى بىزدە اقشاعا ساتىلمايتىن تازا عىلىمي باسىلىمدار بار ما؟
– باياعىدا كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاندا بىزدەن كەتكەندەر اقش-قا, تاعى بىرنەشە ەلگە بارىپ, اكادەميا اشىپ الدى. 250 اقش دوللارىن بەرسەڭ, سول اكادەميالاردىڭ اكادەميگى دەگەن اتاقتى ساتىپ الۋعا بولاتىن. سول سياقتى, Scopus بازاسى پايدا بولعان كەزدە پىسىقتار اقىلى جۋرنالدار اشتى. 5 جۋرنالدى قاتار شىعارادى دا, ءبىر-بىرىمەن سىلتەمە ءبولىسىپ وتىرادى. سىلتەمەسى كوبى Scopus بولادى. Tھomson رەيتينگىنە ىلىگەدى. وعان قازاقستاننان دا تالاي ماقالالار شىعىپ جاتقانى راس.
ساتىلمايتىن جۋرنالدار ءالى دە جوق ەمەس. رەسەيدە دە بار. مىسالى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ماتەماتيچەسكي جۋرنال» دەگەن باسىلىم بار. سول ءادىل, تازا, تhوmson رەيتينگىنە ىلىككەن. قازاقستاندا Scopus-كە ىلىككەن ءۇش جۋرنال بار. بىرەۋى حيميا سالاسىندا. جانە ءداپ وسى ءبىزدىڭ ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتى ءبىر جۋرنال شىعارادى.
– قازاقستاننىڭ 100 جىلدان كەيىن باي مەملەكەتكە اينالاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيتىن ادامسىز. وسىنى قانداي عىلىمعا نەگىزدەپ ايتىپ ءجۇرسىز؟
– قازاقستاننىڭ جەر استى, جەر ءۇستى بايلىعى مەن كەڭ-بايتاق جەرى وسى دالادا مىقتى مەملەكەت قۇرۋعا نەگىز بولا الادى. بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە باي حالىق تۇرادى. قازىرگى تەحنيكالىق دامۋ دەڭگەيىندە قازاقستاندا 80 ميلليونعا جۋىق ادام مۇقتاجسىز ءومىر سۇرە الادى. جالعىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بۇكىل قازاقستاندى اسىراي الار ەدى. تەك ول ءۇشىن اۋىلدى دامىتۋدى قايتا قولعا الۋىمىز كەرەك.
– ءدال وسى كۇندەرى رەسەي فەدەراتسياسى ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۆيكتور سادوۆنيچي ايتقانداي, ۇلى ماتەماتيك رەتىندە ميىڭىزدى نە نارسەگە قاتىرىپ ءجۇرسىز؟
– ۇلى ماتەماتيك ەمەس شىعارمىن. مىقتى ماتەماتيك دەسەڭىز دە جەتكىلىكتى. قازىر جەر سىلكىنگەن كەزدە ماتەماتيكالىق ادىستەر ارقىلى وعان قالاي دايىن بولۋ كەرەك, بىزگە قانداي كولىك تۇرلەرى ءتيىمدى دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جايىم بار.
– وسى يدەيالارىڭىزدىڭ اينالاسىندا ءسىزدى قولدايتىن توپ, شاكىرتتەرىڭىز بار ما؟
– ادام بالاسى تۋا سالا اقىلدى بولمايدى, تاربيەدە كوپ كەمشىلىكتەر جىبەرىپ العان سياقتىمىز. اۋىردىڭ ءۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرگىسى كەلەتىن ادامداردان قاشامىن. سوندىقتان شاكىرتتەرىم كوپ ەمەس. ەڭ باستىسى, از بولسا دا بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
