Cيرياعا زىمىران شابۋىلى دەگەندە, اقش-تاعى سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىن ەسكە تۇسىرەتىن ەكى نارسە بار. ءبىرىنشىسى – ترامپتىڭ ول سايلاۋدى «اقش كۇش-قۋاتىن سىرتقى جانجالدارعا ەمەس, ىشكى پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمساۋى ءتيىس» دەگەن ۇرانمەن جۇرگىزۋى. ەكىنشىسى – رەسپۋبليكالىق كانديدات پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين اراسىنداعى تۇسىنىكسىز سىيلاستىق جانە وسىعان بايلانىستى «ترامپتىڭ پرەزيدەنت بولۋىنا رەسەيدىڭ دە ىقپالى بار» دەگەن پىكىردىڭ پايدا بولۋى.
ال سوڭعى بىرنەشە كۇندەگى جاعداي قانداي؟ اقش سىرتقى ساياساتىن وزگەرتەدى, حالىقارالىق ماسەلەلەرگە كوپ كيلىكپەيدى دەگەن جاڭا پرەزيدەنت ماسكەۋ تىكەلەي قولداپ وتىرعان سيريانىڭ اسكەري بازالارىن بومبىلادى. جانە قاي كەزدە؟ قىتاي باسشىسى سي تسزينپين ترامپپەن العاش رەت كەزدەسۋ ءۇشىن اقش-قا رەسمي ساپارمەن كەلگەن كۇنى.
7 ساۋىردەگى وقيعا الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. مۇنى ساياساتكەرلەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ پىكىرى انىق كورسەتەدى. رەسمي پىكىر نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى بولدى. باتىس باسشىلارى ترامپتى ءبىراۋىزدان قولدادى. «ءوز حالقىن گازعا تۇنشىقتىرعان اسادقا بۇل لايىقتى جاۋاپ», دەدى ولار.
ماسكەۋدىڭ رەاكتسياسى ءسال كەشتەۋ شىقتى. ۆلاديمير پۋتين اقش سوققىسىن «اگرەسسيا» دەپ باعالادى, بۇل جاعداي «رەسەي-امەريكا قاتىناستارىنا ايتارلىقتاي زاردابىن تيگىزەتىنىن» ايتتى.
يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جاۆاد زاريف «ۆاشينگتون حيميالىق قارۋ قولداندى دەگەن جالعان ايىپتاۋ نەگىزىندە اسكەري كۇشكە جۇگىندى», دەپ مالىمدەدى.
قىتاي بۇل وقيعاعا قاتىستى ازىرگە رەسمي مالىمدەمە جاساعان جوق.
ال ساراپشىلار «نەگە بۇلاي بولدى؟», «ترامپ جاھاندىق ماسەلەلەرگە كىرىسپەكشى مە؟», «احۋال ەندى قالاي ءوربيدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى. سونىڭ ىشىندە وبامانىڭ كەزىندە اقش سيرياداعى جاعدايعا ارالاسپاپ ەدى, ەندى مىنە قايتا ورالدى, ول ءۇشىن اسادتىڭ حيميالىق شابۋىلىن پايدالاندى دەگەن پىكىرلەر كوبىرەك ايتىلدى.
بۇگىنگە دەيىن ترامپتى ۇزدىكسىز سىناپ كەلگەندەردىڭ كوبى ونىڭ بۇل شەشىمىن جوعارى باعالادى. «ترامپتى قانشا جەك كورسە دە بولادى, بىراق بۇل جولى ونىڭ دۇرىس جاساعانىن مويىنداۋ كەرەك. ءتىپتى, بۇزىلعان ساعاتتىڭ ءوزى تاۋلىگىنە ەكى رەت دۇرىس ۋاقىتتى كورسەتەدى ەمەس پە؟», دەيدى The Guardian.
ساراپشىلاردى بۇل وقيعادان كىم نە ۇتادى دەگەن سۇراق تا مازالاپ وتىر. رەسەيلىك ساياساتتانۋشى گريگوري گولوسوۆ بۇل جونىندە بىلاي دەيدى: «اساد اقش پەن رەسەي اراسىندا سيريا بويىنشا كەلىسىم جوق جەردە عانا جانى قالاتىنىن جاقسى بىلەدى. اقش سيرياعا قۇرلىقتان باسىپ كىرمەيدى, مۇنى دا تۇسىنەدى. ال اۋەدەن جاسالعان شابۋىل ونشا قاۋىپتى ەمەس. اساد دنر-لنر سياقتى قۋىرشاق ەمەس, ونىڭ ءوز ويىنى بار. يدليبكە حيميالىق شابۋىل اقش پەن سيريا اراسىنداعى «كەلىسىمدى» مۇلدەم جوققا شىعارماعان شىعار, بىراق قاتتى قيىنداتىپ جىبەرگەنى انىق. اساد دەگەنىنە جەتتى. ال رەسەي نە ۇتتى؟».
ەندى نە بولادى دەگەنگە كەلسەك, بۇل دا كۇردەلى سۇراق. «ساياساتكەر رەتىندە ترامپتىڭ الداعى ارەكەتىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. ول اسادقا كوزقاراسىن اينالاسى بىرنەشە كۇن ىشىندە وزگەرتە سالدى. ەندەشە, الدا نە بولاتىنىن بولجاۋ قيىن», دەيدى ۆۆس-ءدىڭ تاياۋ شىعىستاعى شولۋشىسى دجەرەمي بوۋەن.
بريتاندىق Times گازەتىنىڭ حابارىنا قاراعاندا, ماسكەۋ سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادتى قولداۋىن قويماسا, لوندون رەسەيگە سانكتسيالاردى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتپەك. ال رەسەي مەن يران سيرياعا شابۋىلدار قايتالانعان جاعدايدا اسكەري كۇشپەن جاۋاپ بەرەتىنىن ءبىلدىردى. رەسەيدىڭ لوندونداعى ەلشىلىگى باتىس ماسكەۋگە ۋلتيماتۋم قويماعانى دۇرىس, ونىڭ سوڭى ناعىز سوعىسقا اپارىپ سوعادى, دەپ مالىمدەدى.
وسى اپتادا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماسكەۋگە بارادى. ول «ۇلكەن جەتىلىكتىڭ» اتىنان رەسەيگە اسادپەن بايلانىستى ءۇزۋ, سيرياداعى اسكەرىن اكەتۋ جونىندە ۋلتيماتۋم اپارادى دەگەن بولجام بار. سونىمەن قاتار, بۇل كەزدەسۋدە ۆلاديمير پۋتينگە «ۇلكەن جەتىلىككە» قايتا كىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالۋى مۇمكىن. قىرىمدى قوسىپ العانى ءۇشىن رەسەي «ۇلكەن سەگىزدىك» قاتارىنان شىعارىلعان بولاتىن. بىراق پۋتين قايتا ورالعىسى كەلەدى دەگەن پىكىر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بىراق ول ءۇشىن رەسەي سيريادان كەتۋى كەرەك.
«رەسەي ۋلتيماتۋمعا كونبەيدى. بىراق سيريانىڭ كوپ نارسەگە كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن ماسكەۋ تۇسىنەدى», دەيدى Daily Telegraph.
ال سيرياعا شابۋىلدان كەيىن نە وزگەردى؟ رەسەي سيرياداعى وپەراتسيالار كەزىندە اۆياتسيالىق ۇشۋلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, توتەنشە وقيعالاردى بولدىرماۋ تۋرالى اقش-پەن اراداعى مەموراندۋمدى توقتاتتى.
جەرورتا تەڭىزىنىڭ سيريا جاعالاۋىنا قاناتتى زىمىراندارمەن قارۋلانعان «ادميرال گريگوروۆيچ» اسكەري كەمەسىن جىبەردى.
ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر مينيسترى بوريس دجونسون 10 ساۋىرگە بەلگىلەنگەن رەسەي ساپارىنان باس تارتتى. «سيرياداعى وقيعالاردان كەيىن احۋال كۇرت وزگەردى. ماعان قازىر «ۇلكەن جەتىلىك» كەزدەسۋى الدىندا اقش جانە وزگە دە ەلدەرمەن بايلانىستى جالعاستىرۋ ماڭىزدى», دەدى ول. دجونسون «ورىستارعا ايقىن ءارى كەلىسىلگەن ۇندەۋدى» سول كەزدەسۋدەن كەيىن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون جەتكىزەتىنىن ايتتى. ونىڭ بۇل شەشىمى ماسكەۋ تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىرادى.
ەرجان ءابدىرامان, «ەگەمەن قازاقستان»
