– بۇل زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ازىرلەنگەن. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت-ساراپتاما قىزمەتىن ءجۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى, سونداي-اق, سوت ساراپشىلارىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن, ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتىلۋىن جانە الەۋمەتتىك قورعالۋىن ايقىندايدى. سوت-ساراپتامالىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرىپ, ونى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ءسايكەستەندىرۋگە جانە جەكە سوت-ساراپتاما ينستيتۋتىنىڭ قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنان تاۋەلسىزدىگى يدەياسىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋعا نەگىز بولادى. زاڭ ساراپشى ماماندىقتارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس سەرتيفيكاتتاۋدى جانە ءجۇرگىزىلگەن ساراپتامالىق زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسىن, سوت ساراپتاماسى ورگاندارى ءمارتەبەسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
زاڭنىڭ كوزدەگەن ماقساتتارىنىڭ قاتارىندا بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن سوت ساراپتامالارىن ءجۇرگىزۋدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنەن الىنىپ, ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرىلگەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, سوت ساراپشىلارى پالاتاسىن قالىپتاستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرىپ, مەملەكەتتىك ەمەس جەكە سوت ساراپشىسى قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە جاعداي تۋعىزادى.
– ەندى سوت ساراپشىسىنا قويىلاتىن تالاپتارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– سوت ساراپشىسىنىڭ ارنايى ءبىلىمى بولۋى كەرەك. سوت قابىلەتى شەكتەۋلى دەپ تانىعان نەمەسە سوتتىلىعى بار ادام سوت ساراپشىسى بولا المايدى. سونىمەن قاتار, سوت ساراپشىسى مىندەتتى تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى, سوت ساراپتاماسىنىڭ ناقتى ءبىر ءتۇرى ءۇشىن بەلگىلەنگەن بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ءسايكەس اتتەستاتتالعان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سوت ساراپشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن بولۋعا ءتيىس. سوت ساراپشىسى بىلىكتىلىگى مەن بىلىكتىلىك كۋالىگى ەمتيحاننان وتكەن سوڭ عانا تاپسىرىلادى.
ال سوت ساراپشىسىن اتتەستاتتاۋ ءماسەلەسىنە كەلسەك, بەس جىلدا ءبىر رەت ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان اتتەستاتتاۋدان وتكىزەدى.
– زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ەمەس جەكە سوت ساراپشىسى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتىڭىز. وسى ماسەلەگە توقتالساڭىز.
– ەلىمىز الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مۇرات ەتىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءوز قۇقىعىمەن قاتار, زاڭ نورمالارىن دا جەتىك ءبىلىپ, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ودان ءارى دامىتۋى ءتيىس. بۇل – ءومىر تالابى, زامان سۇرانىسى. ال سوت ساراپشىسىنىڭ باستى مىندەتى – مۇددەلى مەكەمەلەر جيناقتاعان قۇجاتتارعا ارنايى ءبىلىمى مەن ءبىلىگىنىڭ نەگىزىندە ساراپتاما جۇرگىزىپ, ءىستىڭ انىق-قانىعىن ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەپ, وعان شىنايى باعاسىن بەرۋ. بۇل – اسا ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى ءىس. سەبەبى, ساراپشىنىڭ بەرگەن قورىتىندىسى نەگىزىندە ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرىپ, شىندىق اشىلادى, قىلمىس انىقتالىپ, كىنالى جازالانادى.
جەكە سوت ساراپشىلارى ينستيتۋتىن قۇرۋ – ۋاقىت جانە قوعام تالابىنان تۋىنداعان ماسەلە. ەۋروپا مەن امەريكانىڭ جوعارى دامىعان ەلدەرىندە ساراپتامالاردى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەر جۇرگىزەدى. ۇلىبريتانيادا ازاماتتاردىڭ 40 پايىزى جەكە سوت ساراپتاماسى قىزمەتىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ەگەر ەلىمىزدە جەكە سوت ساراپشىلارى ينستيتۋتى قۇرىلىپ, اياعىنان تۇرىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما مەكەمەلەرىمەن ءوزارا باسەكەلەسە الاتىن بولسا, ساراپتامانىڭ ساپاسى دا ارتا تۇسەتىنى انىق.
قازىر شالعاي اۋدانداردا ورنالاسقان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ساراپتاما جاساتۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا دەيىن جۇزدەگەن شاقىرىم جول ءجۇرەدى, سونىمەن بىرگە, ساراپتاما قورىتىندىسىن الۋ ءۇشىن دە وسىنشاما جول ءجۇرىپ, ۋاقىت جوعالتادى. بۇل قىلمىستىق ءىستىڭ سوزىلىپ كەتۋىنە, مەرزىمىندە اياقتالماۋىنا سوقتىرادى. وسى پروبلەمانى شەشۋ دە كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە.
– جەكە سوت ساراپشىسىنا رۇقسات بەرۋدىڭ ءتارتىبى قانداي؟
– سوت-ساراپتاما قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ليتسەنزيا جەكە تۇلعالارعا بەرىلەدى. ونى بەرۋدىڭ, بەرۋدەن باس تارتۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رۇقساتتار مەن حابارلامالار تۋرالى زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن. سوت-ساراپتاما قىزمەتىنە ليتسەنزيا بەرۋدى ءجانە ولاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋدى ادىلەت مينيسترلىگى نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ءجۇزەگە اسىرادى.
– سوت ساراپشىلارى پالاتاسى ۇيىمىن قۇرۋ ماسەلەسىنە كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟
– سوت ساراپشىلارىنىڭ پالاتاسى – ءوزىن ءوزى قارجىلاندىراتىن كوممەرتسيالىق ەمەس كاسىبي ۇيىم. سوت-ساراپتاما قىزمەتىن جۇرگىزۋگە ليتسەنزياسى بار جەكە تۇلعالار پالاتانىڭ مۇشەلەرى بولا الادى. سوت ساراپشىلارى مىندەتتى تۇردە پالاتاعا مۇشەلىككە ەنۋى ءتيىس. پالاتانىڭ مىناداي وكىلەتتىكتەرى بار: مۇشەلەرىنىڭ سوت-ساراپتاما قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جۇمىستارىن قالىپتاستىرۋعا ءجانە دامىتۋعا كومەك كورسەتەدى; سوت-ساراپتاما قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ليتسەنزياسى بار ادامداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرادى; پالاتا مۇشەلەرىنىڭ ءوز كاسىبي قىزمەتتەرىن ءجۇزەگە اسىرۋى كەزىندە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ورگاندارمەن, ونىڭ ءىشىندە شەتەلدىك جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى ءمۇددەلەرىن بىلدىرەدى جانە قورعايدى; پالاتا ءمۇشەلەرىن وقىتۋدى جانە ولاردىڭ ءبىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا جاردەم كورسەتەدى, ت.ب. سونداي-اق, سوت-ساراپتاما قىزمەتىمەن اينالىسۋعا بەرىلگەن ليتسەنزيانىڭ قولدانىسىن توقتاتا تۇرۋ, توقتاتۋ ءجانە ودان ايىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزە الادى.
كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراستاعى قاراپايىم حالىق جەكە سوت ساراپشىسى قىزمەتىن تاجىريبەگە ەنگىزۋدى ءجون ساناماۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, ولار مەملەكەتتىك جۇيە عانا ساپالى قىزمەت ۇسىنادى دەپ سانايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى بىرقاتار مەملەكەتتىك قىزمەت جەكەمەنشىككە بەرىلدى. بۇل تاجىريبە ءوزىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن كورسەتۋدە. مىسالى, 2002 جىلى بارلىق مەملەكەتتىك نوتاريۋستار جەكەمەنشىككە اۋىستىرىلدى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى ەلىمىزدە تەك جەكە نوتاريۋستار عانا قىزمەت جاساۋدا.
سول سياقتى, قازىردە ەلباسى تاپسىرماسىمەن سوت ورىنداۋشىلارى دا جەكەمەنشىككە اۋىسىپ جاتىر. بۇل ءوزىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن كورسەتكەن الەمدىك تاجىريبە بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەكەگە اۋىستىرۋ الدىمەن مەملەكەتتىك قارجىنى ۇنەمدەيدى. ياعني, جەكە سەكتور ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرادى. ال ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋدى ولار حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. وسى رەتتە, حالىقتى وزىنە تارتۋ ءۇشىن ولار ءوز قىزمەتىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. ءناتيجەسىندە ءباسەكەلەستىك ورتا پايدا بولادى, ال ءباسەكەلەستىك پايدا بولعان ورتادا قىزمەتتىڭ ساپاسى ارتاتىنى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى.
– زاڭگەر رەتىندە سوت ساراپشىسىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋى كەرەك دەپ سانايسىز؟
– سوت ساراپشىسى قىزمەتى وڭاي جۇمىس ەمەس. ونىڭ ماقساتى – ساراپتاماعا العان زاتتى جان-جاقتى زەرتتەپ, ول تۋرالى تولىق سيپاتتاما بەرۋ. جاقسى ساراپشىنىڭ بويىندا, ەڭ الدىمەن, ءاردايىم وسۋگە دەگەن تالپىنىس بولۋى كەرەك. كوپتەگەن جاعدايدا ساراپشىنىڭ قورىتىندىسى ارقىلى ىسكە نۇكتە قويىلادى. سوندىقتان, ءار ساراپشى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى ءتۇردە ارتتىرىپ, زاڭمەن بەلگىلەنگەن شەكتەن شىقپاۋ ءۇشىن زاڭگەرلىك ماسەلەلەرگە ۇنەمى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى ءجون. قىسقاسى, ساراپشى ءوز جۇمىسىنىڭ حاس شەبەرى بولۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
